SE DISANT ARCHEVÊQUE DE BESANÇON
Prononcée au concile de Mayence par le pape Léon IX , en présence de l'empereur Henri 111, le 19 octobre 1049 (1).
Voir ci-devant, page 208.
Léo, episcopus, servus servorum Dei, omnibus sancte Ecclesie filiis , tam pi esentibus quàm futuris , Gratias agentes Deo et Domino Jesu Christo , qui medio-
(1) Après le décès d'Ilector, archevêque de Besançon, arrivé le 27 octobre, veille de la féte des saints Simon et Jude de Tannée 1017, un certain clerc du nom de Bertalde, attaché à la personne de Rodolphe 11 1, roi de Bourgogne, obtint de succéder au prélat, par le don d'une somme d'argent que le monarque n'avait pas dédaigné de recevoir. Les suffragants du siège métropolitain, dociles à sa volonté, consacrèrent le nouvel archevêque , qui signala sa prise de possession en
critatem nostram , nullis meritis fultam, ad apostolice tamen sedis culmen evexit, et synodalibus decretis de corpore sacre christianitatis , cui ipse caput est, aliqua inconvenientia et etiam nocentia amputare concessit , per hanc nostre preceptionis paginam innotescimus eorum aliqua, que gessiraus in synodo Maguntinâ , in quâ nobis consedit prudentissima filii nostri Henricill, Romanorum imperatoris, majestas, multorumque fratrurn et coepiscoporum nostrorum, necnon abbatum reverenda sanctitas , honestorum clericorum atque laicorum religiosorum présente non parvâ multitudine. Damnatà enim symoniacâ heresi eâque radicitus extirpatâ , cum de divinis offlciis et sacris ordinibus di versa émerge-
ordonnant quelques prêtres. Mais, contrairement à l'usage alors généralement reçu dans l'Église, le clergé et le peuple n'avaient point été admis à participer à l'élection , due à la seule volonté du roi de Bourgogne. Le comte Otton-Guillaume y contredit avec énergie. Aussi Bertalde fut-il expulsé de son siège d'un commun accord , et, quittant le diocèse que son intrusion avait scandalisé, il se retira dans la Transjurane, dont il était probablement originaire. C'est dans l'exil qu'il reçut du souverain ponjife l'institution canonique et les insignes du pallium. Cependant , les circonstances ne lui semblant point favorables, il suspendit toutt* tentative pour ressaisir l'autorité qui venait de lui échapper, et ce n'es! qu'environ trente-deux ans après que nous le voyons revendiquer, au concile de Mayence , la possession du diocèse dont il se prétendait l'administrateur légitime. Le pape Léon IX présidait en personne l'assemblée , à laquelle assista l'empereur Ilenri III , ainsi que quarante- un archevêques et évôques, la plupart d'Allemagne. La cause de Bertalde fut plaidée par Hermann, archevêque de Cologne; le défenseur de Hugues Ier de Besançon était l'archevêque Adalbert de Brème , qui n'eut pas de peine à démontrer que Bertalde ne devait qu'à la simonie le titre qu'il invoquait. Aussi, par décision unanime du synode, rendue le 19 octobre 1049, Bertalde fut solennellement déposé, avec défense , sous peine d'anathème, de se prévaloir jamais de ses droits imaginaires. En même temps que le pape prononçait cette sentence de déposition, il accordait et confirmait à Hugues 1er, avec l'office épiscopal,les insignes de la dignité d'archevêque, c'est-à-dire le pallium , le port de la croix pastorale , et tout ce que ses prédécesseurs avaient mérité d'obtenir des pontifes romains , afin , ajoutait Léon IX, que celui dont les mérites éclatent par la science, la vertu et Vhonnêteté des moeurs, brille de même, pav les ornements extérieurs, au premier rang des princes de V Église.
rentur negotia, ecce quidam Bertaldus (i) nomine , coram se protulit, seque archiepiscopus Vesontice civitatis esse clamavit, eâque de re querimoniam se velle facere, quia multis jam annis esset consecratus , nec receptus, quinimo alius sedem suam invasione possideret. Quo dicto rogans sibi dare causidicum , fratrem nostrum Coloniensem archiepiscopum Herimannum , laudante synodo nobisque annuentibus , assecutus est. Qui suraens causam ejus dicendam à rege Burgondionum Rodulfo exorsus est, cui idem Bertaldus famulabatur indebitamquc subjectionem impendebat, cum forte contigit , Hectorem , archiepiscopum Vesonticensem , à corporis vioculis absolvi, ejus cathedram remanere vacuam, beneficio vero régis idem Bertaldus, dictante causidico suo, professus est investituram se ejusdem archiepiscopatus accepisse, eoque rege precipiente, à sufraganeis episcopis consecratum fuisse, et in sede episcopali sedisse et etiam ordinationes fecisse ; sed contradicente sibi episeopatum quodam comité Willelmo, postea expulsum à Walterio, antecessore Hugonis ejusdem sedis archiepiscopi , qui etiam nostre synodo intererat, contra quem de sua sede clamabat. Dicebat etiam quod post expulsionem suam, à Romano pontifice pallium cum privilegio acceperit ac suscepti honoris confirma tionem. Cui querimonie ipsum Hugonem archiepiscopum jussimus respondere, qui etiam nostrâ indulgentiâ Bremensem archiepiscopum Albertum in suum susceplt causidicum; quo dictante taliter objecta cœpit repellere, quod eidem Bertaldo sedem, quam requirerat , nec ipse abstulerit nec antecessor suus , quia numquam in sedem ascendisset , numquam ibi quicquam episcopaliter egisset , pro eoquod nec clerus nec populus eum elegerit , nec ab eis receptus est , sed
(i) Le même Bertald figure parmi les témoins d'une charte du roi Rodolphe III en faveur de Romain -Moutier, contenant donation de quelques serfs à Bannans. Elle est datée de l'an XVII de son règne ( 1010 ou 1011 ). V. le Cartulairc de ce prieuré dans les Mèmoirrs et documents de la Suisse romande , t. III.
orani coutradictione repulsus , quia magnara pecuniam , ut episcopus fleret , régi dedisset , et quia contra Jus loci fecisset , qui semper electionem sui episcopi ipse habuisset. Se vero in eédem ecclesié , cum offîcio cantoris fungeretur , mortuo antecessore suo , meraoravit à clero et populo electum et etiam invité abstractura , et cum jam in episcopatu XVIII annum duceret , nunquam se amplius quicquam calumnie ab eodem Bertaldo perpessum in aliqué synodo, cum jam multis interfuisset , sed nec etiam aliquid super hâc re verbum alicubi contra se fuisse prolatum , cum quietè pastorale offlcium sumpsisset et quietè tam usque administrasse!.
Requisitus est autem à synodo ipse Bertaldus , si quid proposuisset, evidentibus testimoniis probare potuisset, quod scilicet in sede sederit ibique ordinationes fecerit, super boc etiam quod electus esset à filiis Ecclesie , quod canones precipiunt fieri debere. Quidplura? Consilium petiit, concessimus. Reversus , que proposuit , cum probare non posset , interrogavimus à sancta synodo quid super boc decerni debuisset? Itaque pari consensu et commuai consulta, prolatis sanctorum canonum sententiis , decrevit sancta synodus , eundem Bertaldum à fiilis Ecclesie non electum , non receptura, non pro pastore habitum , sed semper repudiatura , semper repulsum , invitis dari non potuisse nec debuisse , ideoque perpétué taciturnitate ab hujusmodi querimoniâ debere cessare , Hugonem vero arcbiepiscopum , à clero et populo expetitum, electum, sedem tanto tempore tranquillè possidentem, nuliâ uuquam calumnià ab eodem Bertaldo inquietandum , perpétué pace debere eundem episcopatum possidere, quia ille pastor esset qui per ostium intrarat, qui vero aliundè fur et latrô. Quam sententiam justam et canonfcè prolatam nostra et apostolica auctoritas roboravit , laudante dulcissimo fllio nostro prenominato augusto, cunctoque , qui aderat , clero et populo. Placuit etiam universe synodo, nostro apostolico tutamine eumdem Hugonem i. 40
archiepiscopum mu ni ri debere , imposito nostre auctoritatis auathemate , ne unquam deinceps liceret Bertaldo aliquam calumniam inferre tam ipsi archiepiscopo , tam etiam ejus Vesonticensi Ecclesie ; quod et fecimus proprio ore, synodo respondente : Fiat, fiât. Quapropter dignum duximus, tam ad hujus rei meraoriam futuro tempore habendam , quam ad exemplum posteris dandum , omnia sicut premissa sunt, scribenda esse.
Quibus ita terminatis , unâ cum episcopali officio etiam archiepiscopalia insignia eidem Hugoni archiepiscopo per hanc paginam concedimus et confirmamus , crucem videlicet et pallium, et quidquid antecessores ejus ab antecessoribus nostris constat promeruisse , ut qui pollet meritorum laudabili dignitate , tam in virtute , scientiâ quam in morum honestate, polleat etiam ornamentorum pulchritudine in omni archiepiscopali culminis plenitudine , semperque meminens in exteriore décore interiorem decorem procurare , ut forma facti dominici gregis exemplum boni operis de se po: pulum Dei ad eum transmittens (1). Hanc vero paginam , ut omne quod legitur certius habeatur, proprie manus subscriptione corrobora vimus et augustâ manu , coepiscoporumque nostrorum qui ibi affuerant , propriis subscriptionibus conflrmari jussimus, ad laudem Dei et Domini nostri Jesu Christi.
Henricus, Dei gratia secundus Homanorum imperator augustus ; — Johannes , Portuensis episcopus ; — Hic duo Romani; — Bardo , Moguntinensis archiep. ; — Buschardus, Alrestedensis (2) episc. ; — Albertus, Prageusis episcop.; — Ruod(3), Padebrunnens. episc; — Sibico, Spirens. episc. ; — Hebreardus , Trevirens. archiepisc. ; — Adelberus, Metens. episc. — Gebeardus, Astetens. (4) episc;
(1) Ce dernier membre de phrase est inintelligible.
(2) Halberstadt.
(3) Hudolphus.
(*) Eichstadt.
PREUTES. 627
— Araulfus , Wormaciens. episc ; — Adalbero , Wiziburgiens. episc. ; — Theodoricus , Constanciens. episc. ; — Herimannus, deCastello Felicitatis (J) episc; — Heriraannus , Coloniens. archiep.; — Benno (2) , Trajectens. episc;
— Bruno , Mindens. episcop. ; — Âlbericus , Osenbrungens. (3) episc ; — Robertus , Mimigardevordens. (4) episc;
— Tetuinùs, Leodieos. episc; — Hugo, Crysopolitanus archiepis. ; — Theodoricus, Basiliens. episc ; — Hecseelo, Strasburg. episc; — Henricus, Augustens. episc ; — Ascelinus , Babenberg. (5) episc ; — Stephanus , Antiquai urbis episc. (6) ; Ascelinus , Iidmensensis (7) episc. ; Balduinus ,
— Salisburgens. archiep. ; — Gibeardus , Ratisponens. episc ;
— Nigo , Frisigiens. episc ; — Udo , episcop. Leuticicorum (8) ; — Theodoricus, Verdunens. episc; — Hunfredus, Magdiburgens. episc; — Bruno, Smannens? episc; — Hunaldus , Meresburgens. episc ; — Tancoardus , Brandeneburgensis episc ; — Ebbo , Neuenburgens. (9) episc ; — Albertus, Bremens. archiep.; — Walo, Iburgens. (10) Danorum episc ; — -Tetuinus Concordiens. (tl), episc. de Equileja.
DatumXIV kal. novemb. per manus Pétri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sancte apostolice sedis , anno Domini Leonis pape primo , indictione tertia. ( Theineri Disquisiliones criticœ, p. 202 et seqq. )
(1) Gliicksbourg ?
(2) Bcmo ou Bernulphc.
(3) Osnubruck.
(4) Munster, en Westphalie.
(o) Bainbcrg.
(6) Orviette, dans l'état de l'Église.
(7) Hildcshcini.
(8) Toul.
(9) Naumbourg.
(10) Wibourg, daus le Nord-Jutland.
(H) Ville du Frioul, aujourd'hui ruinée.
Ce n'est point en 1033, ainsi que nous l'avons dit par erreur , page 233 , mais sur la fin de 1036 ou au commencement de 1037, que la trève-Dieu fut proclamée, non à Romont , canton actuel de Fribourg , mais au synode de Montrion , près de Lausanne , composé des archevêques de Besançon et de Vienne, des évêques de Lausanne, Sion , Genève et Bâle. La paix devait durer chaque semaine dès le mercredi au soleil couchant , jusqu'au lundi au lever du soleil , et de plus, toutes les années , depuis TA vent jusqu'au huitième jour après l'Epiphanie , reprenant à la Septuagésime jusqu'au dimanche de Quasi modo. De cette manière , le nombre des jours d'hostilités était réduit à environ quatrevingt-quinze pendant un an. (La Trêve Dieu dans la Transjurane , par M. le baron de Gingins, 1 845 , in-8. ;