SEXTO DECIMO KALENDAS JULII , PASSIO SANCTORUM MARTYRUM

FERREOLI ET FERRCCII.

Hi sunt per quos ad fidem venimus, per quos salutis viam cognovimus. ïsta festivitas débet venerari summâ devotione,

ut nos ducant ad supera (2). Si adest archiepiscopus, accinctus palleo erit, et missam publicè celebrabit. Cum illo procèdent très subdiaconi , très diaconi , duo ceroferarii , duo thuribularii , très presbyteri. Festivè cuncta implentur. Eâdem die procedendo post vesperas, eundum est ad S. Paulum, ubl requiescit corpus Sancti Antidii, martyris et episcopi; ibïque celebratâ vigiliâ, redeunt ad propria.

In crastinum cum omni décore veniant ad suprà scriptam Ecclesiam , ubl celebratur missa de S. Antidio cum omni décore. Dominos archiepiscopus, indutus palleo, cantabit missam cum tribus praecessoribus totius ordinis.

Nono kalendas julii, vigilia Sancti Joannis Baptista;, toto

(4) L'octave de la Pentecôte n'a été établie qu'au commencement du huitième siècle. Voyez Bèdc. Dans les autres diocèses, on faisait la procession aux fonts comme pendant la semaine de Pâques.

(2) Prose rimé».

cultu est veneranda , sicuti Domini nostri Jesu Christi vigilia. Hâcdie, post vesperas, totius urbis clerus et populos, ad Baptisterium conveniat. Vigiliâ celebratâ, redeant ad propria.

In die festivitatis , sicut Christi Baptistara decet, omnes eonveniant congregationes per se , ut ibl publica cantetur missa. Accinctus palleo, cantat dominos archiepiscopus missam. Procedunt cum illo quinqoe subdiaconi, quinqoe diaconi , duo cum thoribolis , duo com candelabris.

Qoarto kalendas julii, vigilia sanctorum apostolorum Pétri etPauli. Hâcdie, post vesperas, eundum est cum processione ad S. Petrum. Factâ vigiliâ, redeunt ad propria.

In die, iterùm veniant congregationes, ut ibi publica cantetur missa. Accinctus palleo cantat doroinus archiepiscopus missam. Procedunt cum illo quinque diaconi, quinque subdiaconi, duo cum thuribulis, duo cum candelabris.

Secundojkalendas Julii, commemoratio S. Pauli apostoli. Istâ die eundum est ad S. Paulum cum processione. Im cantatur missa. Non accingitur archiepiscopus palleo (quia non est natalitius dies, sed commemoratio), cum unodiacono, subdiacono , thuribulario et acoly to.

Undecimo kalendas augusti, festum S. Mariae Magdalenœ. Haec fuit dilecta Christi , apostolorum apostola , etc. Huic Sanctœ Linus, nostrse Ecclesiœ episcopus , Ecclesiam propriam fecit , ad quam istâ die procedendo pergimus in vigiliâ.

Vesperae ibl cantantur, vigilia agitur. In mane cum summo décore ibï venitur. Missa publicè celebratur. Palleo accingitur archiepiscopus , procedit cum tribus diaconibus, tribus subdiaconibus , duobus acolytis cum candelabris, duobus thuriferariis , tribus presbyteris. *

Kalendas augusti, natalis S. Pétri ad vincula.

Istâ die, pergimus ad Ecclesiam quae est in ejus honore cum processione. Ibl cantatur missa ab archiepiscopo ; non accingitur palleo, cum uno tantùm diacono, subdiacono, duobus acolytis cum candelabris , uno cum thuribulo.

ORDO IN 1NVENTI0NE PROTOMAKTYRIS.

Quarto nonas augusti , vigilia Inventionis corporis sancti Stephani. In hâc die soliti sumus jejunare , quia in vigilià passionis non valemus facere. Glerici hoc sibi elegerunt, propter devotionem quamerga sanctum protomartyrem semper habuerunt(l). Non coguntur jejunare laici, nisi spontè velint facere.

Ad vesperas cum omni processione et omni décore , Sancti Joannis canonici et totius urbis clerici , pergunt ad S. Stephanum. Ibl célèbrent vesperas. Dextrum chorum babeant S. Joannis canonici , sinistrum S. Stephani. Qui superadveuiunt clerici , si caoonicè sint induti , à cantore ordinentur in choro. Vesperae cum omni studio cantentur, sicque suo ordine fmiantur.

Post vesperas, canonici S. Stephani et S. Pauli eant claustrum, et totius urbis clerici, excepté congregatione S. Joannis Evangelistaî ; ipsi remaneant in choro, studiosè caolantes vigiliara primam; quâ fioitâ; eant refectorium et apponatur eis vinum. Sicque revertantur ad S. Joannem propter matutinale officium ; quia sicuti Ula de monte , sic et illa est in honore Sancti Stephani.

Post primam vigiliam, statim pulsetur collatio , et celebretur tune completorium. Posteà eant dormitum; et statim canonici S. Pauli et totius urbis clerici incipiant secundam vigiliam. Intérim pulsentur matutinœ per intervalla, ut, finitâ vigiliâ, incipiantur à Fratribus ejusdem congregationis ; sicque tota nox in laudibus deducatur.

Mane pulsetur prima apud Sanctum Joannem , temporiùs quàm solito , et cantetur. Posteà tertia , post quam missa et sexta. Tune préparent se ritè et ordinabiliter, cum omni décore ascendentes montem , prœcedentibus vexillis et (crucibus, candelabris et thuribulis. Iutrantes Ecclesiam, incipiat

(I) Prose rimce.

6 16 TREUVES.

cantor ant. vel b(. de S. Stephano. Cùm autem venerint in choruro, orent humiliter. Dato à decano signo, omnes pétant capitulum, facientes processionem per claustrum. Peractâ processione , venit dominus archiepiscopus ante altare, cum suis praecessoribus sicut in die Paschae ; et fiunt omnia festivè, sicut in dictâ solemnitate , tam in dando presbyterio, quàm in caetera ofûcio, et in accendendo faro. Caetera quee sunt necessaria , ordinet archiepiscopus et decani et archidiaconi, et majores secundum quod tempus dictaverit, ità nt Stephano nostro nihil desit.

Quarto idus augusti, festivitasS. Laurentii raartyris.

Hanc omnis plebs devotè célébrât , piâque devotione re~ colit. In istâ die , cunctus clerus et populus , ad ejus Ecclesiam propriam cum processione débet venire , ut im divinum celebret offîcium. Si adest archiepiscopus, non accingitur palleo, cum uno tantùm diacono et subdiacono, thuriferario et duobus acolytis.

Octavo decimo kalendas septembris (t), Assumptio S. Marias semper virginis, cujus sacratissimum corpus, etsi non invenitur super terram , taraen pia mater Ecclesia venerabilem ejus memoriam sic festivam agit, ut pro conditione carnis eam migrasse non dubitet. Ad illud autem venerabile Spiritûs Sancti templum, quod nutu et consilio divioo occultatum est, plus elegit sobrietas Ecclesiae cum pietate nescire , quàm aliquid frivolum et apocryphum tenendo docere. Istâ die non eximus extra Ecclesiam nostram , sed post tertiam fit processio per claustrum. Accinctus palleo venit ad altare archiepiscopus , quinquc diaconi cum illo, quinque subdiaconi, quinque ceroferarii, duo thuribularii, quinque presbyteri. Festivè implentur omnia.

Quinto decimo kalendas septembris , festum Sancti Aga piti martyris.

(1) L'Assomption ne fut transférée au i 5 août qu'au neiiTième siècle : ce passage a donc été ajouté au Rituel.

Hujus caput, in Ecclesiâ Sancti Stephani habetur, et ideô cum summâ veneratione , totius urbis clerus et populus consuetè in hâc die procedendo conveniunt; et ibl celebratâ missâ , redeunt ad propria.

Quarto kalendas septerabris, Decollatio S. Joannis Baptistœ.

In vigiliâ, vesperœ decantantur in Baptisterio, similiter et matutinœ in nocte. Ad missam conveniunt omnes congregationes. Cum palleo procedit archiepiscopus ; cum illo très subdiaconi, très diaconi, duo presbyteri, duo acolyti cum candelabris, thoriferarius. Finitâ missâ, redeunt ad propriâ.

Nonas septembris, Inventio corporum beatorum Ferreoli et Ferrucii. Hœc festivitas nostra est, et propria ; idcircè cum summâ diligentiâ est celebranda. Hodiè accingitur archiepiscopus palleo, et procedunt cum illo très diaconi, très subdiaconi, et acolyti duo cum candelabris , unus cum thuribulo, presbyteri duo.

Sexto idus septembris (l), Nativitas Sanctœ et perpétua? virginis Maria?. Istâ die eundum est ad Ëcclesiam S. Maria? Jussani Monasterii, cum vexillis et crucibus, cum candelabris et thuribulis, et omni cultu religionis. Mox ut intraverint templum, incipiat cantor Nativitatem hodiernam. Quo finito, incipiatur tertia, et cantetur. Intérim préparât se archiepiscopus, et procedit cum duobus presbyteris , accinctus palleo. Procedunt cum illo très diaconi , très subdiaconi , duo acolyti , cum duobus thuribulis.

Octavo kalendas octobris, Exaltatio S. crucis(2). In hâc siquidem die ab Heraclio , rege Hierosolymis, reportata, et in templo Domini collocata, et à populo devotissimè adorata : exindè crevit consuetudo , in Ecclesiis Dei quœ sunt per to-

(4) La Nativité de la sainte Vierge n'a été fêtée qu'après la mort de saint Prothade.

(2) La féte de l'Exaltation de la sainte croix ne remonte qu'au huitième siècle.

tum orbem eonstitutae, ut in hâc die veneretur cum summà devotione.

Post tertiam, fit processio per claustrum. Cantatur Dulce lignum. Hoc signum. 0 crux. Ad introitum Ecclesiae incipiat cantor, 0 crux splendidior. Intérim dùm fit processio , œditui ponant tapetia ante altare, et venientibus senioribus in chorum , diaconus accipiat crucem , et stans ante altare , prosternitur sacerdos reverenter super tapetia , adorans crucem. Surgens, deosculatur illam, et subdiaconus accipit crucem , et diaconus adorât. Tune cœteri seniores procédant sicut sunt majores, et cùm ista flunt, cantatur ant. Venite adoremus, vel hymnum, Vexilla régis, aut Pange, lingua. Omnibus completis, missa incipiatur. Si arebiepiscopus adest, ibit cum tribus utriusque ordinis ad altare. Duo presbyteri cum illo, duo acolyti cum candelabris, unus cum tburibulo. Non induitur palleo.

Decimo kalendas octobris , festivitas Sanctorum Mauritii ac sociorum ejus.

• In vigiliâ, cum processione eundum est ad Ecclesiam quae est in ejus honore constructa. Gantanturibi vesperœ. Posteà redeunt ad sua loca. In die totius urbis clerus et populus conveniânt ad suprascriptam Ecclesiam, cum vexillis et crucibus , et omni décore. Per se arebiepiscopus cantat missam ; procedunt cum illo duo presbyteri , très diaconi , très subdiaconi, duo ceroferarii , unus acolytus cum thuribulo. Non accingitur palleo.

Nono kalendas octobris, Dedicatio matris EcclesiœS. Joannis Evangelistœ.

Cum omnium Sanctorum festivitates , à Sanctis Patribus constitutas, festivis celebremus obsequiis, maximo cultu et venerabiliori indicitur, ut sanctae matris Ecclesiae dedicationem solemniter veneremur. Undè quia totius patriœ matris celebritatem colimus, propensiori gaudio et reverentiâ, in ejus servitium exultare debemus.

H*c enim undecimo kalendas maii celebratur, cum Eccle-

sia prae nimiâ vetustate titubabat , à domino Hugone praesule est reposita ; et in hâc die per ejusdem metropolitani manus , cum maximo honore dedicata , usibus etiam quos ante habuerat (1).

In vigiliâ itaque , convenire oportet totins urbis congregationes et populum , ut matri suas communiter vespertinum célèbrent officium. Superadvenientes congregationes finitis vesperis, incipiunt vigiliam; quâ finitâ, ingrediuntur claustrum, et charitativè eis apponitur vinum, etacceptâ licentiâ, redeunt ad propria.

In crastinum, ante horam tertiam, similiter conveniont. Cantatur tertia , et intérim prœparat se dominus metropolitanus, sive decanus, ad celebrandam missam. Tune à capitulo fit processio per claustrum. Procédant cum illo quinque diaconi , totidem sobdiaconi , quinque acolyti cum candelabris , duo cum thuribulis , duo cum crucibus. Cùm autem venerint ad introitum Ecclesiœ, incipit cantor itf. Terribilis est. Ingredientes , ordinant se ante crucifixum : finito responsorfo, cantent quibus praecipitur, versum. Ignis ponatur in farum. Prœsul accingitur pallœo, majorem sedem ascendit , privilegium legitur, missa suo ordine completur. Cum Fratribus archipreesul in refectorio. Dominus decanus et prœpositus, decanos caeterarum Ecclesiarum et alios quos volunt invitant. Caeteri eo décore quo venerunt regrediantur.

Tertio kalendas octobris, Dedicatio basilic» Sancti Micbaelis (l).

Pro commemoratione supernorum civium, Sancti Michaelis archangeli prapositi cœlorum, est permaximè studendum,

(1) Puisqu'il s'agit ici de la dédicace de l'église Saint- Jean , faite par Hugues Ier, tout ce qui concerne l'anniversaire de cette consécration a été surajouté à l'ouvrage de saint Prothade.

(2) L'église Saint-Michel ne fut construite à Besançon que sur la ûn du huitième siècle ou pendant le neuvième. Le culte de cet archange ne commença â se répandre dans les Gaules qu'au commencement du huitième siècle. (Mst. de l'Église gallicane, ann. 709. )

ut hœc dies honorem habeat summum ; qui enim placatum habet prsepositum , securum habet placitum. Nec illi desunt fidejussores , quem ex affectu diligunt milites. Idcircô ut unusquisque studeat , qualiter hos habeat amicos,utcum illis gaudeat , quorum solemnia célébrât.

In ista die accingitur palleo dominus archiepiscopus. Procédât cum tribus prœcessoribus utriusque ordinis, duo cum illo presbyteri, duo ceroferarii , unus cum thuribulo.

Quinto nonas octobris, dedicatio altaris Sancti Stephani protomartyris, per manus domini Leonis papae noni (i).

In vigiliâ , conveniunt omnis urbis , tam clerus quàm populus , ad majorem Ecclesiam , et procedendo cum omni décore, ascendunt montem. Cùm autem venerint ad regiam Ecclesiœ, incipit cantor Benedic, Domine, domum istanf. Ingressi autem chorum, ordinent se sicut sunt majoris ordinis; moxque incipiant vespera, vel à decano, vel ab episcopo. Can tores verô congregationum stant in choro suo more. Cantor et subcantor S. Joannis dexterum provideant locum in choro, S. Stephani et S. Pauli sinistrum. Sic finiuntur vesperœ suo ordine.

Tune domini Sancti Joannis et canonici Sancti Stephani secedant in claustrum. Illi verô de Sancto Paulo, unà cum cœteris congregationibus , cantant vigiliam ; quâ finita , redeunt ad propria. Domini deindè loci, unà cum senioribus Sancti Joannis, cantant completorium , etiam simul matutinale offlcium.

In crastinum, conveniant congregationes ad majorem Ecclesiam ; sicque ascendunt montem ante horam tertiam , cum crucibus et vexillis. Venientibus autem illis ad introitum Ecclesiœ , incipit cantor S. Joannis J^. Terribilis est. Quo finito, cantatur tertia. Intérim verô dominus archiepiscopus praparatse, sive decanus , ad celebrandam missam. Proce-

(i) Il est évident que tout ce qui a rapport à la dédicace de l'église Saint-Étiennc par le pape Léon IX , est postérieur au Bituel , puisque ce pontife ne vint à Besançon qu'au milieu du onzième siècle.

PREUYES. 621

dunt cum illo septem diaconi et septem subdiaconi. Omnes habent mitras in capite, romano more indutl. Etiam omnes sandalia ( sicut constitutum est per manum domini Leonis papae ) , quinque acolyti cum candelabris , duo etiam cum thuribulis , duo cum crucibus.

Secundo kalendas novembris , vigilia omnium Sanctorum , et natalis Sancti Quintini (1).

Vigilia est facienda, ut vigilia Natalis Domini. Festivitas verô celebratur sicut tantum martyrem decet. Canonici Sancti Stephani tam vespertinale quàm matutinale complent ofîlcium , in capellâ in honore ejusdem dedicatâ. Domini verô majoris Ecclesiœ, cum processione ad celebrandum missam veniunt. Quâ ûnitâ , redeunt ad propria.

KALENDIS NOVEMBRIS, OMNIUM SANCTORUM DIES CELEBRIS (2).

Hœc dies , cum tantâ devotione débet celebrari , ut quidquid per totum annum negligenter in Sanctorum solemnitatibus admittitur, in hâc sacrâ veneratione recuperetur.

Post tertiam, veniendum est ad capitulum, iblque préparent se ad procedendum. Procedunt vexilla, cruces, cœteraque ornamenta. Exit archiepiscopus accinctus palleo. Procedunt cum illo duo presbyteri , quinque diaconi , quinque subdiaconi , quinque ceroferarii , duo acolyti cum thuribulis. Ignis ponatur in farum. Cancellarius legit privilegium,munus accipit consuetum.

TERTIO IDUS NOVEMBRIS, TRANSITUS SANCTI MARTINI, CONFESSORIS PONTIFICIS.

In hâc die, ad missam cum processione eundum est Berzlllias , ut ibi celebretur missa. Si adest archiepiscopus, cante missam accinctus palleo ; procédant cum illo duo presbyteri,

(1) Le culte de saint Quentin n'a commencé à Besançon qu'au neuvième siècle.

(2) La Toussaint n'a été fixée ou 1er novembre qu'au neuvième siècle.

très diaconi , très subdiaconi , duo acolyti cum candelabris , et cura thuribulo unus. Finitâ missâ , redeunt navigio , ne iter longum geueret fastidium.

Secundo kalendas decembris, festivitas sancti Andreae apostoli.

In hâc die, ad Ecclesiam quœ est in monte, in ejus honore est eundum procedeudo , ut ibi celebretur major missa. Non induitur archiepiscopus palleo, sed procedit cum duobus presbyteris, tribus diaconibus, totidem subdiaconibus ; duo acolyti cum candelabris, unus cum thuribulo.

Dominicâ I de adventu Domini, fit statio ad majorem Ecclesiam ; très diaconi , très subdiaconi , sive adsit dominus archiepiscopus, sive desit, omnes induuntur planetis, tam diaconi quàm subdiaconi ; duo adsint acolyti cum candelabris ; cum thuribulo unus.

Finit ordo canonicorum.