Maletta au même
182. 185 x\ 186. 187. 231 v°. 242 v°. 244. 246. 246 v». 247.249. 251. 264 v». 266. 288. 315. François Sforza à Angelo Simonetta.
1595. 65. François Sforza à Angelo Simonetta.
Venise refuse d'intervenir dans les affaires de Naples. (t. I, p. 55.)
liOl, 16 septembre.
Sapientes Consilii. (Capta)
Quod respondeatur isti Francigene qui comparât coramnobis cum literis domini ducis Bituricensis, nos rogantibus ut habeamus recoramissum quendam Anseiraum d'Ambuise, qui vadit ad partes Barri in servicium domini régis Ludovici, et dicit quod vult transira cum aliquibus equis et ai^mis suis, etc., numéro .xxxiiii. personarum : Quodrei veritas est quod nos habuimus jam bono temporeet habemus certam differenciam cum comunitate Barri, ob quam certis nostris ordinibus vetitum et prohiljitum est quod nullum nostrum navigium ire possit ad partes predictas, ut ipsa comunitas videat et cognoscat errorem suum et faciat versus nos et nostros debitum suum, ita quod cognoscimus manifeste quod, si infringeremus dictos ordines, foret cum damno et onere nostri Dominii : quod ipsi domini Francie velle non deberent; et si alias pertransivimus oculis clausis pro compl[ac]endo illis dominis Francie, fuit quia nobis promissum fuit quod tenerent modum quod illa comunitas et alii ad quos spectat mitterent ad nos et procurarent esse in concordio nobiscum : quod hucusque minime factum est; etpropterea rogamus quatenus placeat habere nos mérite excusâtes.
De parte : 57.
Ser Bernardus Bembo, caput de .xl">., vult considerato malo tractanicnto quod fit nostris per illos qui sunt cum domino rege Ladislao, et ut non perdatur id quod hucusque factum est, quod coraplaceatur isti nobili quod possit conduci, cum nostro navigio, equis et personis quas requirit, ad locum jjredictum, cum conditione quod ipsum navigium, ultra dictos equos et dictas personas, non possit aliquid portare nec extrahei'e de dicto loco, sub pénis que sunt super facto predicto.
De parte : 29.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Misti, XLV, fol. 107 v».)
Offres de Lusardo pour l'expulsion de Boucicaut de Gênes, (t. I,p. 94.)
Ii05, 23 juillet.
Sei' Petrus Civrano, Ser Eustachius Truno,
Ser INlichael Maripetro, capita de .XL. ;
Ser Nicolaus Lauredano, Ser Karolus Geno, procui'ator ;
consiliarii ; Ser Petrus Arimondo,
Ser Petrus Rimondo, sapientes Consilii.
Cum relatione viri nobilis ser Hermolai Bragadino, dominus Baptista de Lusardis, Januensis, qui habet magnam sequelam Januensium, et fuit et estamicusnostri Dominii, seofferat cum amicis suis et gentibus armigeris quas conducet, habendo pecuniam, videlicet Facino Cane cum octingentis lanceis, expellere dominum Bucicaldum et Francigenas de Januaet destruere statum eorura, sed requirat subvenlionem pecunie, videlicet ducatorum octo millia; et, ut nostrum Dominium non nominelur in hoc facto, dicat quod invenit personam que est contenta subvenire et dare ei dictam pecuniam. Sed necesse est quod nostrum Dominium promittatvel faciatpromilli illi vel illis personis que subveniunt ei de dicta quantitate pecunie, de dando et solvendo eis dictam pecuniam, statim cura dictus dominus Baptista Lusardus intraverit in Januam et expullerit dominum Bucicaldum et Francigenas de Janua, cum hoc pacto quod ipse dominus Baptista Lusardus debeat dare nostro Dominio bonam plezariam in Venetiis de restituendo nobis dictam quantitatem pecunie, si non stabit tribus mensibus in Janua a die qua intrabit Januam et expullerit dominum Bucicaldum et Francigenas, cum tali potentia quod dominus Buclcaldus nec aliquis alius Francigena habeat aliquam libertatem, dominium nec arl)itrium in Janua; si vero stabit in Janua mensibus tribus a die introytus predicti per modum et formam predictam, dicta quantitas pecunie debeatesse etremanere donatadicto domino Baptistse, cum conditione quod, destructo statu doraini Bucicaldi et Francigenarum, ut superius dictura est, dictus dominus Baptista Lusardus teneatur et debeat facere nobis satislîeri de damnis illatis nostratibus in Baruto,
videlicet ducatorum ,xvi.'", et ultra hoc leneatur dictus doininus Baptisla facere nobis adiinpleri et observari omnia ea que restant fieri et adimpleri de contentis in concordio facto inter Januenses et nos, ac etiam teneatur et debeat facere nobis satisfieri de omnibus daranis illatis nostralibus per Januenses, post dictum concordiura usque in ditMn présentera, exceptis daranis illatis per chochara Nicolai de Monia, salvo quod, si aliquid de rébus ablatis nostratibus perNicolaum de Moniglia, vel pecunia exacta de ipsis reperietur in manibus Januensium, dictus dorainus Baptista teneatur et debeat facere ipsa nobis restitui et dari, et faciat omnino pro securitate et quietu status nostri quod dictus Bucicaldus et Francigene expellantur de Janua,et destruatur status eorum in Janua. — Vadit pars quod nostra Dominatio possit facere et faciat dictara conventionem et dicta pacta cura doraino Baptista Lusardo predicio, et secundum formara dictorura pactorum exequatur et fiât pro bono status nostri.
Départe ; 11.
Non : 21. (Capta)
Non sinceri : 5.
(Venise, Arch. di Slato, Senato, Delib. secr., II, fol. 130.)
PIÈGES JUSTIFICATIVES 3lJ
TU
Propositions de ligue faites par Charles VII. (t. I, p. 141.)
U31, 3 février.
Sapientes Consilii.
Cura quidam spectabilis miles dorainus Vincislaus, raagister curie et consiliarius serenissimi régis Francie, nobis scripserit, ac per interpositionem egregii viri Johachini de Montagna, capitanei Telvane et Sancti Pétri in Valle Sugana, nobis scripserit ac dici fecerit per egregium Johannem de Tono et venerabiiem presbiterum Mathiam
[ ], qui fuerunt ad nostram presentiam, qualiter prefatus
serenissimus rex Francie libenter habere vellet ligam et confederationem cum nostro Dominio, et quod propter banc specialem causam, idem dorainus Vincishius venire debebat ad nostram presentiam pro parte dicti régis, sed dum esset in Ispurch cum illustrissimo domino Frederico, duce Austrie, recepit literas et mandatum a domino suo Rege, quod pro cerlis arduis negotiis subito reverteretur in Franciam et coramitteret executionem dicte ambassiate cum nostro Dominio prefato Jobachino, et quod si Dominatio nostra contentaretur venire ad banc ligam, vel dare aures, quod subito sibi notificaretur per unum ejus farailiarem, quem dimisit in Ispurch ob banc causam, quoniam idem dominus Vincislaus, aut alius pro parte dicti serenissimi régis Francie, veniet ad dominationem nostram : super qua raateria prefati Johannes de Ton et presbiter Mathiaspetunt responsionem nostram. — Vadit pars quod cum verbis pertinentlbus, regratiando dicto Jobachino et istis oratoribus suis de tali notifîcatione, et declarando antiquam benivolentiam quam habuimus cum serenissima domo Francie, et quam habemus ad prefatum serenissimum Regem, tandem sumatur honesta excusatio veniendi ad banc ligam cum illis verbis et allegationibus que ad materiam pertinebunt.
De parte : omnes.
De non : 0.
Non sinceri : 0.
(Venise, Areh. di Stato, Senato, Delib. secr., XI, fol. 161.)
Venise refuse d'intervenir à Naples.
Ii35, 9 avril.
Ser Leonardus Mocenigo, Ser Vitus de Canal!,
procurator, Ser Ludovicus Storlato,
Ser Antonius Contareno, Ser Lucas Truno,
procurator, sapientes Terrarum, etc.
Ser Franciscus Lauredano,
Ser Paulus Corrario, sapientes Consilii;
Quod egregio viro Petro Calensi, secretario et oratori magnificorum dominorum de consilio ad regimen reipublice Neapolis et regni Sicilie deputatorum, qui in substantia exposuit quod illi m''' domini nos instantissime rogant ut per oratores noslros intercédera velimus et efficaciter operari apud Summum Pontificem ut habeat recommissum serenissimum dominum regem Rainerium, fratrem quondam régis Ludovici, institutum heredera illius regni Sicilie per testaraentum et ultimam voluntatera serenissime domine regine Johanne, et quod ejus Sanctitas ipsura in dictum Regnum et successionem confirmare dignetur, sicut per ipsum testamentum ac per bullas apostolicas pape Martini quinti jam alias provisum et concessum fuit, et quod hoc idem faciamus apud reverendos dominos cardinales, sed presertim apud dominum cardinalem Venetum et apud m"*"" comunitatem Florentie; item nos rogat ut, veniente ipso rege Rainerio in Regnum, habeamus eum et statum suum recommissum ac sibi prebearaus favores nostros ut venire et conservari possit in ipso Regno. — Respondeatur :
Quod, pro[)ter singularem affeclionera et intresecam benivolentiam quam dudum habuimus et habemus ad serenissimam domum Francie et precipue ad illustrissimam progeniem ipsius régis Rainerii, et singulariter ad felicis raeraorie ser'""'" regem Ludovicum, fratrem suum, re vera libentissime audimus omnem honorem et exaltationem suam, et illustrissime domus sue, ac optaraus videre eum in libero et pacifico dominio dicti Regni, et, quanto majoremetliberiorem statum habebit in ii)so Regno, tanto gratins nobis erit, certissime tenentes
quod eadem sit intentio sue Ser^'^ ad nostrum Dominium et statum nostruni, et quod dispositio sua sil, non solum conservare, sed de bono in melius augere hanc mutuam benivolenliam nostram. Et proinde volentes satisfacere requisitionibussuis, dicimus quod non est opus mittere arabaxiatam nostram ad Summum Pontificem, quoniam habemus ibi nostrum honorabilera oratorem, per cujus médium parati sumus supplicare et intercedere apud B"^'" suam et apud reverendum dominum cardinalem Venetum pro intentione predicta; sed apud alios cardinales et apud m'='"" comunitatem Florentie nobis non videtur expediens aliquid operari, nam, sicut sentimus, ibi est ambassiata predictorum dominorum gubernatorum, que multo melius et honestius quam nos possunt dare locum huic intentioni sue.
Ad partem autem favoris, dicatur quod idem sermi,s rex Rainerius débet esse certissimus quod, eo veniente in illud Regnum, reperiet nos continue fraterne dispositos ad honores et coraoda sua in rébus convenientibus et honestis.
De parte : 77.
Ser Paulus Truno, Ser Thomas INIichael,
Ser Leonardus Justiniano, Ser Hermolaus Donato,
sapientes Consilii; sapientes Terraruni, etc.
Volunt partem suprascriptam per tolum, sed ad partem favoris volunt ut infra, videlicet :
Ad partem autem favoris, nichil respondeatur, sed si super illa parte aliquid replicabit, dicatur quod idem ser™"* rex Rainerius débet esse certissimus quod, eo veniente in illud Regnum, reperiet nos continue fraterne dispositos ad honores et comoda sua in rébus convenientibus et honestis.
De parte : 39.
De non : 4.
Non sinceri : 7.
(Venise, Arch. di Stato, Seiiato, Delib. secr,, XIII, fol. 148.)
Réponse à l'évèque de Trévise.
I^i35, 18 octobre.
Ser Paulus Truno, Ser Victor Bragadino,
Ser Marcus Foscari, procurator, sapiens Terrarum. sapientes Gonsilii ;
Quod respondeatur reverendo patri domino episcopo Tarvisino, oratori apostolico, ad ea que retulit pro parte Summi Pontificis, sicut per ser"^"'" dominum Ducem pridie relatum fuit huic Consiiio:
Quod de multa humanitate quam ostendit Summus Pontifex in petendo et requirendo a nobis consilium, B°' sue, quantum nobis est possibile, regratiamur, et quamquam sua S'''* sapientissima sit et nostro non egeat consiiio, tamen, ut omni sue réquisition] satisfaciamus , filialiter et reverenter dicemus ea que sentimus et nobis occurrunt ea fide et intentione acsi faceremus pro republica nosti'amet.
Et primo si deljet requirere ducem Mediolani ut relaxet Gaietam, dicimus, solita cum affectione nostra, quod, quando consideraraus quod capitula pacis per expressum hoc ordinant et volunt ac etiam quantum littere ipsius Ducis ample loquunlur de optiraa sua dispositione ad observantiam pacis, quodque per hune modum videbitur et detegetur que sit ipsius Ducis intentio et dispositio circa factum Regni, credimus sanum et utile consilium et quodam modo necessarium esse, aptatis et regulatis factis Bononie, ad que hortaraur, ex affectione quam S" sue gerimus, quod velit bene oculos aperire, ipsum Ducem requirere et instare ut, in observantiam pacis predicte et executionem illius sue, quam asserit, bone intentionis, relaxet, ut débet, civitatem predictam Gaieté, et sic per ejus responsionem cognoscetur intentio et dispositio sua.
Ad illam autera partem per quam requirit consilium nostrum si de Regno se debeat pro se impedire aut qualiter facere débet, et de favore, ac eo quod facere potest, respondeatur : quod disponentes, solita cum fide et reverentia nostra, clare loqui et dicere que sentimus, dicimus quod nobis videtur B°<='" suam nullam ad presens facere posse rem utiliorem vel magis salutiferam pro conservatione
Status Sancte Ecclesie ac] laudaljiliorem B»' sue quam apponere spiritus suos ad obviandum ne Regnumad raanus Ducis deveniat, et ob ea que in presentiarum occurrunt nobis videtur ut S'*"* sua sequatur viam inceptara et totis sensibus procuret ut regnicole qui sunt omnes comuniter afiecti régi Renato persévèrent in devotione sua et ab ea non devient ; et omnibus illis viis et modis qui sue surame sapientie videanlur procuret libertatem régis Renati, et intérim quod ejus filius aut fraler sive consors, aut aliqua alia notabilis persona, pro eo, quam celerius sit possibile, veniat in Regnum predictum, ut consilium Neapolis et populos teneat in favorem ipsius régis et obviet machinationibus Ducis, et quanto magis hoc demonstrabit, tanto utilius erit. Et preterea coramemoramus B"' sue quod, si ei libet et videtur, hoc intérim mittat in dicto Regno legalum suum, personam prudentem et bone conditionis et famé ac super omnia consilio Neapolis gratam et acceptam, que procuret conservare ipsum Regnum in devotionem ejusdem régis Renati et provideat obviare machinationibus et intention! ducis predicti; et, sicut dux INIediohini ostendit facere pro dicto rege Renato, ita etiam realiter et cum effectu faciat B''° sua; nam regnicole majorem adhibebunt S'' sue fidem quam dicto duci, et per consequens sperandum est res debere bene succedere. De eo autem quod S'^** sua facere potestplacet nobis remansisse inforraatos ; et circa hoc aliud non est nunc dicendum, sed hoc intérim videbitur responsio Ducis circa factum Gaieté; videbitur etiam si quid ultra ipse Dux attentabit in Regno et aptabuntur facta Bononie, et S'"* sua firmabit statum suum, et secundum rerum ac temporum occurrentiam poleril provideri. Et de predictis omnibus advisetur vir nobilis ser Zacharias Bembo, orator noster ad Summum Pontificem, pro ejus informatione pro his que praticare habebit.
De parte : 85.
(Venise, Arch. di Slalo, Senato, Delib. secr., XIII, fol. 185.)
Refus de secours à hi reine Isabelle.
1^36, 22 mars.
Sapienles Gonsilii et sapientes Terre firme.
Quod reverendo jialri domino Teobaldo, episcopo Carnotensi, apostolico referendario ac ser'"' régis Francie et spectabili militi domino Nicolao de Saci, cambellano, ac egregio Johanni de Larcaute, secretario, consiliariis et oratoribus illustrissime domine Isabelle, regine Jérusalem et Sicilie, — ad primam partem requisitionis quam fecerunt, ut ipsi Regine subvenire velimus de aliquibus pecuniis rautuo, etc. — Respondeatur :
Quod, pro antiqua ac naturali benivolentia et affectione que viguit et viget inter ser™^™ doraum Francie ipsamque ser""^™ Reginam acser""™ consortem suum, regem Renatum, omnesque progénitures suos et nostrum dominium, libenter vellemus posse in hoc et in reliquis omnibus sibi gratis etcoraodis complacere ut in Regno et dominio suo possint se raelius conservare ; sed, sicut eis ac onmibus notum est, nos dudum fuimus et sumus in gravissimis sumptibus per terram et per mare propter causas quas aliter non expedit declarare; ac insuper eis notissimum esse débet quid fecimus et continue facimus cum non modicis nostris expensis pro factis Janue, postquam se subtraxit a dominio et subjectione ducis jNIediolani, ut in statu libero conservetur : que omnia convertuntur et manifeste tendunt ad salutem et comoda status ser™' régis Renati dicteque sei-"^ Regine, consortis sue; in quibus rébus, sicut plane cognoscunt, non solum labores, sed pecunias multas exposuimus et exponimus, unde non essetnobis possibile ad tôt et tanta supplere,et ex hoc non dubitarausquod ipsa ser^a Regina ipsique oratores pro eorum summa prudentia liabebunt nos merito supportatos, et cum his et aliis verbis et allegationibus ad raateriam pertinentibus sumatur débita excusatio.
Ad secundam partem, de galea principis Tarentini, que, sicut dicunt, infert multa damna in Culfo nostro, locis, navigiis et subditis dicte regine, ut aliquo modo provideamus, etc. : respondeatur quod
de re ista non habuimus nec habemus ullam informationem nisi ex ista eorum relatione, et quod curabimus bene de hac maleria informari, et, si videbirnus aliquid posse facere quod sit gratum et comodum sue Ser" ac locis et subditis suis, id libentissime faciemus.
De parte: 123.
De non : 10.
Non sinceri : 0.
(Veuise, Arch. diStato, Senato, Delib. secr., XIII, fol. 215.)
322 PIECES .JUSTiriGATIVES
vn
Alliance franco-milanaise, (t. I, p. 188.)
Mémoire au seigneur de Tucé de faire les choses qui s'ensuivent.
Premièrement, se le duc de Milan le chargoit qu'il deust parler de par le Roy rigoureusement et par forme et manière de rigueurs et menasses aux Florentins, et aussi qu'il le chargast de faire defi'iances aux Veniciens ou ailleurs, se gardera bien de le faire j mais dira ausdits Florentins que le Roy les a tousjours amez et voulu leur bien, saichant qu'ilz ont tousjours esté amis et serviteurs de la coronne de France, et que, pour ce que le Roy les réputé ses bons amis et les a exceptez en l'aliance qu'il a prinse avec ledit duc de Milan, il les voudroit préserver et garder envers et contre tous qui mal et ennuy leur voudroient faire.
Item, dira ausdits Florentins que le Roy ne voudroit rien avoir de leurs terres et seigneuries, ne de celles des Veniciens, mais aussi ne voudroit il pas que ledit de Milan feust destruit de ses terres et seigneuries, ains seroit bien content d'estre moien de trouver bons appointemens et raisonnables entre eulx et ledit duc de Milan; et pour ce les admonestera qu'ilz advisent les moiens qu'il leur semblera que le Roy aura a tenir pour parvenir au bien et union d'entre eulx, et le Roy se y emploiera très voulentiers et de bon cuer, et a ordonné audit de Tucé qu'il s'emploie a trouver les meilleures voyes qu'il pourra pour parvenir au bien de ladite paix.
Item, et se lesdits Florentins disoient que maintes foiz ilz ont fait appointemens avec ledit duc de Milan et que jamès il ne les a tenuz et que si tost qu'il a trouvé son point, il leur a fait guerre et le piz qu'il a peu, par quoy ne pourroient prendre en lui fiance ne seureté, ledit s'' de Tucé leur dira que, quant ce traicté et paix se fera par le moyen du Roy, il le fera bien entretenir sanz aucune rompture, et se aucune faulte y avoit, que le Roy sera ennemi de celui qui rompra les appointemens faiz par lui, et par ainsi sera la meilleure seureté que se pourroit trouver en ceste matière.
Item, ledit s"" de Tucé parlera a Cosme de Medicis et lui dira le
bon vouloir que le Roy a a lui, et que le Roy le repute son bon ami et serviteur, et quant il auroit a besongner du Roy, il feroit pour lui de bon cueur et voulenliers, et pour ce lui dira que le Roy l'a chargé de lui communiquer les choses dessusdites, et qu'il advisea conseiller la chose en manière qu'elle preigne bonne conclusion, et ce qui semblera audit Gosrae que ledit de Tucé doye dire de par le Roy ausdits Florentins et Veniciens, il le fera, et pareillement parlei'a
de par le Roy a messiVe Ange \ et lui dira toutes les bonnes
paroles qu'il pourra.
Item, ledit s"" de Tucé dira audit Cosme que le Roy a bon vouloir etentention au conte Francisco, et qu'il advise les termes et manières qui seront a tenir de par le Roy audit comte Francisco, et que ledit de Tucé le fera ainsi qu'il saura adviser, et ailleurs aux seigneurs d'Ytalie et communiiez que ledit Cosme et messire Ange adviseront, et que le Roy les tient et veut tenir pour ses bons amis, car il a entention de se servir et aider dudit conte Francisco.
Item, quant ledit de Tucé passera par Bouloigne, parlera aux habitants dilecet leur baillera les lettres que le Roy leur envoie, et leur dira le bon vouloir et entention que le Roy leur a, et que en tout ce qu'ilz adviseront que le Roy les pourra aider et favoriser, soit envers le pap|)e ou ailleurs, il le fera très voulentiers et de bon cuer; et se ilz advisent aucune chose qui soit pour le bien d'eulx et de leur communité et cité, le Roy est content de le faire, et sur ce leur dira les meilleures paroles qu'il pourra.
Item, portera au roy de Sicile toutes les faveurs qu'il pourra envers ledit duc de Milan et ailleurs.
De toutes lesquelles choses, reserve de l'article de Bouloigne, ledit s'' de Tucé parlera bien amplement audit Cosme de Medicis, et audit messire Ange, a chascun particulièrement ou a tous deux ensemble, ainsi qu'il advisera, car ilz sont tous deux saiges hommes et bienveillans de la coronne de France et de toute la maison. Toulesfoiz il parlera plus franchement et privéement audit Cosme que a tout autre, etc.
Toutes lesquelles choses et autres que ledit s"" de Tucé saura bien adviser pour le bien des matières et mectra paine de faire bien et diligemment, et fera souverlt savoir nouvelles au Roy, par tous les seurs messages venans par deçà, de tout ce qu'il fera.
Fait aux Montilz etc.
(B. N., ms. fr. 10238, fol. 201; minute eu papier.) 1, Un espace a été laissé blanc dans le manuscrit.
324 l'IKGES JUSTlFiCATIVKS
Mission de Bei'luccioNegro vers le duc d'Orléaus. (t. I, p. 209.)
1U8, 20 mai.
Ser Franciscus Barbadico, Ser Crisloforus Mauro,
procurator, Ser Hermolaus Donato,
Ser Paulus Truno, sapientesConsiliiet sapientes
procurator, Terre firme.
Ser Franciscus Barba ro,
miles,
Quod iiat commissio circums[)ecto viro Bertucio Nigro, secretario nostro, ituro ad iU™"™ dominum ducem Aureliensem, in hac forma :
Berluci, mandamus libi quatinuste conferre debeas quam celcrius tibi ])ossibile sit, per illam viara que securior libi videatur, Aste; et si in ea civitate vel locis circumslantibus erit illm"» dominus dux Aurcliensis, ad ejus presentiam esse debeas : cui, porrectis nostris literis credentialil^us, refferes convenientia hortaraina et oblationes cum omnibus illis humanis et bonis verbis que tibi videbuntur. Successive dices quod de mense decerabri prope preterito fuerunt ad presentiam nostram duo sui spectabiles oratores, per quos placuit Excellentie sue declarare nobis jura que habet de ducatu Mediolanensi, ac favores quos habere sperabat de Francia etBurgondia, et demum quam gratum sibi erat nobiscum habere intelligenliaui. — Nos vero eis responsum dedinius, quod etiam, dum i|)si oratores ad nos misissent nuntium suum, scripsimus quod de humana comunicatione nobiscum tam amicabiliter facta plurimum Excellentie sue regratiabamur, ac diximus dubium et periculum quod nobis videbatur imminere, ne dominium civitatis Mediolani per comitem Franciscum usurparetur, cui tamen pro posse obviare intendebamus, quodque gratissimum haberemus de favoribus quos habiturus esset, certiorari; hortabaraurque ut illos solicite habere procuraret, nam cum intelligercmus Excellentiam suara illos habuisse vel habituram esse, ad cuncta convenientia repperirenmr pro Excellentia sua bene dispositi per modum quod haberet contentari, quoniam ejus vicinantia nobis magisgrata quam alterius cujuspiam esset.
Nuperime aulem ad nos rediit aller dictorum oratorum, exponens
sue Excellentie retulisse responsionem nostram predictam, quodque nobis regratiabatur, et quod habiturus erat favores régis Francie et gratissiinum haberet, ut ad ejus presentiani unurn nostrum mitteremus pro intelligentia inhienda; cui respondimus quod affecti sue Excellentie perseverabamus in his que dixeramus et scri[)seramus, videlicet dandi ei alacri animo favores omnes nobis possibiles, cum videreraus Excellentiam suam esse in ordine et habituram favores quos dixerat. Restât igitur, ut Excellentia sua taliter in ordine sit quod consequi valeat aliquis bonus fructus et effectus.
Te igitur mittere deliberavimus ad ejus presenliam ut ab ejus Excellentia intelligas et nos citissime advises qualiter in puncto sit, quosque favores habere sperat etquando, quoniam, si videbimus eum in ordine esse, parati erimus et ad intelligentiam devenire et omnia nobis possibilia facere ut obtineat quod exoptat; nam profecto, ut veri ejus amici, honorera, augmentum et comodum suum tota mente exoptamus.
Intelliges autem ipsius domini Ducis responsum et procurabis quam verius possibile sit te informare de nuraero gentium quas in dictis parlibus Aste et locis circurastantibus habet, nec non favores quos habiturus est, et quando ; et de omnibus que in ])rediclis et aliis que in parlibus illis occurrunt habere et sentire poteris, nos debeas velocissime tuis literis distincte et particulariter advisare, et dices suprascripto ill™" domino Duci quod scribes responsionem suam et expectabis mandatum. Sed eo intérim accèdes pro aliquibus tibi commissis ad illm"™ dominum ducem Sabaudie et ad ejus redibis presentiam ; sicque cum scripseris ibis ad presentiam ill™' domini ducis Sabaudie, cui, post hortamina et oblationes, dices quod cum habuissemus literas a spectabilibus oratoribus suis ex INlediolano, tanquam ad pacem inclinatissimi, subito elegimus oratorem nostrum iturura ad ejus presentiam, quem mittere curamus omni cum celeritate possibili, et redire procurabis in Aste eo tempore quo putabis responsum nostrum esse posse in eo loco; et si hoc intérim orator noster iturus in Sabaudiam ad illas partes applicaret, ad ejus obedientiam esse debeas, et exequi tamen, ut de tempore in tempus tibi mandabimus.
Si ibis Januam,visitabis illum ill™"™ dominum Ducem cum omnibus illis humanis verbis et modis qui tibi videbuntur, dicesque quod iturus es in Aste ac Monteferrato et etiam in Sabaudia , cum per illum illmum dominum ducem Sabaudie invitati fuerimus ad praticam pacis, et ad eam, quodam naturali instinctu, cum quibus-
326 PlkCE:S .TUSTIFICATIVES
cunquo sumiis inclinatissirai, et declarabis ei quod pro nobis non defecit devenire ad pacem cum Mediolanensibus, honeslando nostrum Dominium, ut scis, quia de re plane es informatus, et te offeres ad queque sue Excellenlie grata. In ea autem civitate visitabis nostri ])ai"le, inter ceteros, dominum Tbomain de Campofregoso, ac dominura Baptistam Cigalam, si in civitate erunt, et alios nobis beni- Yolos cum illis verbis que convenientia libi videantur.
Si sine incomodo rerum tibi commissarum poteris, contenti erimus quod vadas in Montemferratum et sis ad presentiam illius ill"*' domini Marchionis, quem visitabis cum illis salutationibus et oblationibus que tibi videbuntur, dicesque quod ejus jirecibus, ob singularem benivolentiam quam sibi gerimus , fuimus contenti, non obstante bello in quo sumus, gentesque nobis necessarie sint, dare m'^" domino gerniano suo bonam licentiam ut rébus suis provideie valeat; nam plurimum ill"'^ M''^ sue sumus affecti et comodum suum non aliter quam proprium exoptamus . — Et de bis etiara que a dicto domino Marchione habebis et que sentire poteris, nos debeas luis literis informare.
De parte : 83.
De non : 20.
Non sinceri : 11.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delih. secr., XVII, fol. 225 V.)
Lettre de François Sforza à Angelo Accîaiuoli sur la mission de Guillaume de Meuillon, grand écuyer du Dauphin, à Milan.
I^i53, 22 septembre.
Magnifico domino Angelo Azayolo.
Havendo inteso quanto ne havete scripto par la vostra de di .xvni". del présente circa el rasonamento per vuy havuto cum Guielmo da Mogliono, et deinde cum Monsignore el Dalfino, et veduto etiandio la resposta ch' el ve pareria dovessemo fare al dicte Guielmo per adviarlo via, etc., parlassemo ad esso Guielmo, et gli dicessimo punctalmente la conclusione délia vostra lettera, et délia resposta se gli deveva fare. Il quale havendone inteso, et non venendo nuy ad altro effecto, resto molto de mala voglia, dicendo che vuy gli dicesti nel primo vostro rasonamento che haveresti caro che luy se interponesse et pregasse el Dalfino che ne volesse per amico et servitore, et che volesse prendere cum nuy qualche intelligentia, etc. Et che luy, olduto el vostro parlare, subito ne rasono cura esso Dalfino, el quale gli respose ch' el era contentissimo venire ad intelligentia cum nuy, unde gli parse, ch' el venesse qui da nuy cum el mandato; et che lo desyderio del Dalfino era che nuy gli concedessemoch' el se podesse acquistare Zenoa et Savona, et se non Zenova, al manco Savona, cum intentione de adjutare et favorire nuy cum cio ch' el podesse fare. AI che respondendo gli dicessemo che nuy non possevarno promettere cosa alcuna delli facti de Zenova ni de Savona, si per respecto délia legha havemo cum quella communita et duxe, et si ancora perche intendevamo o ch' el duxe et communita predicta hanno mandato dalla Maesta del re de Franza, o che sonno per mandarli, per prendere accordio et darsi alla Maesta soa, et questo solamente dicessemo che facendo principalmente el fundaraento suo in questa parte de Zenova e Savona, havesse casone levarse da questo partito, et ch' el se ne retornasse, luy pur nondimanco dixe che malvolontera retornaria dal Dalfino senza niente, et che délibéra omnino expectare la venuta vostra qui. Si che prendete mo a questo facto quelle partito ve
parera sia el uicglio. Certificandove che costuy non si partira de qui fin alla venuta vostra ; parve che debiate con celeritate solicitare la Maesla del Re che la venga prestissimo, adcioche non se perda |)iu tempo, et che sopra tucto vengha el signore Bonifacio, etvolendo vuy venire inanzi délia Maesta soa qui, o per lo facto de Guielmo, o per altre facende, possete venire a vostra posta. Datum in castris nostris felicibus apud Gaydum, die .xxii. septembris, 1453.
Johannes.
Jo. An[dree].
(B. N., ms. ital. 1594, fol. 256. \
Venise refuse d'iulervenir à Gènes contre la France. (t. I, p. 289.)
Ii56, 20 mai.
Sapientes Consilii.
Quod spectabili Antonio Guidobono, oratori ill'"' ducis Mediolani qui contulit se ad nostrara presentiam et ostendit nobis litteras habitas a domino suo cum aliis copiis litterarum habitarum ex Janua, que quidem littere et copie lecte sunt isli Consilio, coraemoratque idem dorainus Dux pericula presentis status Janue, quodque ut non vadat ad manus ser"' régis Francorum provideatur; presertimque cum pecuniis exhibendis nobilibus exiticiis Januensibus, comemorando quod nos etiara contribuamus ad illam experientiam ; petit quoque consilium nostrum in ista materia, etc. — Respondeatur :
Quod haberaus magnas etaraplissimas gratias Ex*'^ domini sui qui ita affectuose et humane, pro consueto fraterno more suo, quecumque sibi occurentia nobiscum communicat; nos vero circa hec negotia Janue diligenter considerare voluimus, et presertim ea que quotidie de illis partibus tam diverse ac varie referuntur, ut difficilliuium sit in rébus ipsis ullum firmum judicium fieri posse. Videmus tamen, et ab ipsis effectibus intelligimus quod, licet a bono tempore citra, sepius dictum fuerit, presentem ducem Janue non esse permansurura in statu illo, tamen continue multa prudentia et virtute se sustinuit et conservavit in statu suo; et ita persuademus nobis ac tenemus quod faciet in futurum, sicuti etiam diu libenter videre cupimus, unde dicimus quod pro opinione nostra non inutile consilium esse putamus quod in factis Janue differendum sit, nam cura tempore res ille melius intelligi poterunt.
De parte : 131.
De non : 2.
Non sinceri : 2.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delih. secr., XX, fol. 89 \°.)
Venise refuse d'intervenir à Naples et de traiter avec la France. (t. I, p. 315.)
I^i59, 27 mars.
Sapientes Consilii et sapientes Terre firme.
Quod magnifico oratori serenissimi domini Francorum régis, qui ad presentiain nostram venit et post geueralia justificavit plurimum longo verborura ordine ea que per ]M""" domini sui in rébus Janue acta sont, tara in mittendo ill™"™ducem Calabrie, nepotem suum, ad accipiendumi dominium illius urbis, quod christianissima domus Francie etiam per superiora tempora dudum habuit et juste possedit, quam etiam in commendando nos plurimum quod afFectuose ac honestissime nos gessimus in rébus illis, in quibus, tametsi sepius requisiti fuerimus , nunquam tamen nos irapedire voluimus. Deinde fecit nobis orator ipse oblationes amplissimas parte domini sui ; successiveque extendit se ad negotia ser""' régis Sicilie et Regni illius, quod ex legitimis causis per eum serîose commemoratis spectare asseverabat ad serenissimam domum Francie, dolendo plurimum de moderno Romano pontifice, qui regem Ferdinandum investiverat de Regno ipso, ac inhonestando raultum R"em suam, et ultimate etiam, honeste tamen ac modeste, gravando se aliquantulum de nobis quod, attenta benivolentia régie M"* Francorum in nos, que nec major nec solidior esse poterat, miserimus legationem nostram ad ipsum regem P'erdinandum ; exhortandoque nos quod revocemus eam, etc., sicut per ser™"™ dominum Ducem huic Gonsilio relalum est. — Respondeatur :
Quod gratissime intelleximus quantum idem m"^^ orator nobis eleganter exposuit; nam profecto tantam semper fuisse ac perpetuo futuram esse non dubitamus singularem affectionem ac precipuara benivolentiam nostram ad christianissimam domum Francorum ut nihil jocundius audire possemus quam felices et votivos ejus successus. Et circa adventum Januam ill'"' ducis Callabrie quem raultum justificare quesivit, dicimus non esse apud nos pacto aliquo necessarias justificationes ejusmodi, quando quidem cerlissimi
sumus ac nihil unquain duhitaverimus quod a serenissima domo Francie, ob ejus summam sajjieiitiarn et equitatem, nihil unquam procedere posset nisi juslum et quod omni honestati consentaneum videretur. Si autem in rébus illis Janue afFectuose et honeste nos gessimus erga regiam M""",f"ecimusid,quippe libenter, et quod adorficiiim vetustissimi amoris et benivolentie nostre convenire novinuis, quoniam omnis honoins, oninis amplitudinis et glorie Ser*''* sue non minus profecto sumus ac erimus semper cupidi quam proprii lionoris et comodi nostri. Pro oblationibus vero quas sua M'^* nobis fecit utendi in commoditatibus nostris et nostroruni omni favore et comodo illius status Janue et aliorum locorum suorum , gratias ingénies referimus régie M'', quam certi sumus, in opportunitatibus nostris et nostrorum, libenti ac prompto animo facturani esse multo magis quam |)ro sua bonitate et clementia se optulerit.
Circa ea que ad regnum Neapolis pertinent, intelleximus justilicationes regias ac ea omnia que prudentissime nobis rettulit. Et ad partem oratorum nostrorum missorum ad regem Ferdinandum, dicimus quod si misimus oratores ipsos, id non processit pro faciendo rem ullara ingratamregie M'' Francorum, sed fecimus in hoc consuetudinem nostram et id quod alii potentatus Italie fecerunt, oratoresque nostri fuerunt de ultimis qui ad regem ipsum se contulerunt. Rstque etiam rei veritas quod principaliter misimus oratores ipsos pro nonnullis particularibus negotiis nobilium et mercatorum nostrorum, quoniam, ut scire potest M'''» sua, nostri consueverunt, per continua tempora et sub omni dominio, in regno illo conversari, et habere comertia, prout mercatorum mos est; unde opus nobis fuit eam legationem raittere, per cujus missionem negotia ipsorum mercatorum hactenus in parte aptata sunt. Est quoque verum, ut idem m'"*" orator omnia intelligat, quod oratores ipsi nostri requisiti habuerunt certa colloquia de componendis quibusdam differentiis inter Regem et principem Tarentiaum, sed cum, ut diximus, principaliter miserimus ipsos oratores pro negotiis mercatorum nostrorum, tenemus regiam M*^"" Francorum, ob afFectionem in nos suam, permansuram esse bene contentam de omni commodo nostro civiumque nostrorum.
Ad ea que sua M''» nobis dici fecit per virum nobilem Federicum Cornario, civem nostrum, circa intelligentiam ineundam cum ser""* M'^ Francorum, dicimus quod regratiamur pluriraum M"« sue pro quanto nobis multum affectuose in hac materia explicari fecit, cumque, ut superius diximus, fuerimus semper, ac perpeluo
332 IMÈCES JUSTIFICATIVES
esse (lisponaiiius, singulariter affecti christianissiine domui Francorum,ac omnem ejusgloriam, subliraationeraet amplitudinem semper concupivei'imus accupiamus, dicimus quod tenemus longe |)lus posse hanc benivolontiain et amorein nostruin ([uam omnem intolligentiam quam cum prefata regia ]M"= hahere possemus; et cum his et aliis bonis, humanis et pertinentibus verbis, que Collegio videbuntur, honestelur et justificetur hec nostra l'esponsio.
De parte : 136.
De non : 30.
Non sinceri : 22.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delib. secr., XX, fol. 179.)
Venise refuse d'intervenir à Naples en faveur du roi René. (t. I, p. 329.)
Îi59, 6 ?io\'emùre.
Sapientes Coiisiiii et Ser Ser Marcus Donato, doctor,
Bernardus Jusliniano, sapientes Terre firme.
Quod reverendo patri domino episcopo Massiliensi, oralori ser"'' régis Renati, qui nuper venit ad nostram presentiam, et, quemadmodura per ser"'"'" doniinum ducem huic Consilio relatum est, post generalia multis verbis honestare et justificare quesivit adventum suum in Italiara contra nos, quando eramus in bello cum presenti duce Mediolani ; deinde descendit ad facta regni Sicilie, quod, ut asseverabat, légitime et pleno jure spectabat eidem régi Renato, curnque ex eo injuste pulsus fuerit, institueritque ilhid acquirere et rehabere, rogabat magnopere nos ut sibi favoribus, consiliis et adjumentis nostris assistera vellenius, commemorando affectionem et benivolentiam domini sui erga nos, etc. — Respondeatur :
Quod, quemadmodurn majestas ser™' domini régis Renati multis modis per superiora tempora potuit intelligere, fuimus semper sibi sincero corde affecti cunctosque ejus honores, bonura statum et commoda concupivimus, nec erat opus ul uUis vérbis aut rationibus justificarentur et honestarentur apud nos cause ex quibus eadem regia M'''^ venit alias in Italiam contra nos, quoniam, etsi ob id tune in magna admiratione inducti fueriraus, tamen jamdiu omnium earum rerum obliti sumus, existimantes seraper plus posse vetustissimam amicitiam et benivolentiam nostram ad christianissimam domum Francorum et ad suam Ser'^"" quam omnem aliam rem ex temporum malignitate secutara.
Circa partem consilii et favoris quem petit, respondemus quod, sicuti etiam diximus m""'* oratoribus sacre régie M''^ Francorum, sumus esseque disponimus filiali caritate et affectione conjuncti cura christianissima domo Francorum, et ad ser™""' regera Renatura habemus et continue habituri sumus illam benivolentiam etamorero quem seraper habuimus. Nec videtur nobis opus esse in hac re aliud esse dicendum.
De parte : 152.
De non ; 1.
Non sinceri : 0.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delih. secr., XX, fol. 195 V.)
Venise refuse d'intervenir à Naples et de traiter avec la France ; elle se déclare prêle à coopérer à une croisade, mais maintient sa neutralité à l'égard du Milanais.
l'iôO, 10 octobre.
Sapientes Consilii et sajaientes Terre firme.
Quod raagnifico domino Nicolao, secretario et oratori serenissimi domini Francorum régis, qui niiper ad presentiam nostram venit, et, sicut per ser™"™ dominum Ducem huic Coiisilio relatum est, multura honorifice de noslro Dominio loqutus est, laudando responsa aliis regiis oratoribus per nos tradita in rébus Janue et Regni, successiveque nos de ineundo fédère requisivit, subinde petiit dari favores nostros duci Calabrie in factis Regni, dolendo plurimum de Romano ponlifice propter bellicos et inhonestos favores traditos régi Ferdinando contra jura régis Renati et ducis Calabrie, consanguineorum suorura, quod papa Callyslus, licet Catellanus ' esset, nunquam tamen facere voluit ; propterea intendit exquirere ut celebretur concilium ut rébus fidei contra Turcos et erroribus antedictis provideatur ; |)lurimum quoque gravatus est de ill"^"^ domino duce Mediolani tam pro his que fecit contra Januam quam in Regno |)ro subversions illorum statuura contra M'''™suainet contra prefatum ducem Calabrie, quodque ad refrenandum hanc malitiam dare operam intendebat prestareque favores suos il!™" domino duci Aurelianensi ad consequendum ducatum Mediolani sibi jure spectantem ; qui quidem dux simul cum ill™° domino duce Britanie, et comité Angolismense, consanguineis suis, ad hanc rem actualiter processuri erant, quorum oratores ad nos vénérant pro petendis consiliis et favoribus nostris et pro tractanda et concludenda liga nobiscum, etc. — Respondeatur :
Quod si rememorare vellemus ea omnia que per ipsum 01"="™ oratorera [pro] parte ser™" et christianissinie Majestatis Francorum magna elegantia et |)radentia nobis nuntiata sunt, quippe id esse valde didicile, ideoque ad eas solum particularitates deveniemus quibus responsum exhiberi opus esse existimabimus. Multa quidem
1. Catellanus pour Cntalanus. — Calixto III. Alphonse Borgia, cardinal-archevêque de Valence en Espagne.
jijcus idem orator in coniniendationem et laudem nostram complexus est que ab affectione et benivolentia sacre régie Majestatis in nos processisse non dubitamus. Hinc est quod Ser'' sue, pro tantis ejus perhumanis verbis ac honorificis, agiraus eas omnes ingénies et uberimas gratias quas omnijure deberaus ; nec minus etiam quod libuerit sibi cogitamina hec sua ita affectuose communicare nobiscum, qui profecto, ex veteri quadam observantia et precipuo amore in regiam Ser^*°^ suara, omnem ejus decus, splendorem et gloriam desideraviraus semper et tota mente desideramus.
Ad id vero quod ad negotia Janue pertinet, non opus esse pulamus aliud recensere quando quideni hoc superiori tempore aliis oratoribus jNF'* prefate qui ad presentiara nostram se contulerunt, abunde patefecerimus animi nostri synceritatem, quodque regiam amicitiam etbenivolentianijveluti carissimos filios in patrem decet,conservare semper disponebamus, nec de rébus Janue unquara nos impedire volueraraus, in quo quidem proposito sumus, etiam in [)resenti, et constanter perseverare intendimus.
Circa partem intelligentie et federis ineundi cum ser'"^ regia M'<=, dicimus quod maximas gratias sibi referimus tam ex hoc quam ex ceteris omnibus oblationibus suis,cumque, ut sepenumero diximus, fuerimus semper et esse continue intendamus sacre M'' sue fdiali affectione devincti, semper, cum opus esse cognosceremus,diceremus commemoraremusque orani confidentia quantum honorem et commodum utriusque status posse concernere videremus.
Ad partem ill^'domini ducis Callabrie et Regni, dicimus quod, et superiora responsa aliis regiis oratoribus per nos tradita, et experientia rerura hactenus occursarum, claro et aperto documento omnibus esse possunt de bona mente et dispositione nostra in qua impresenliarum quoque sumus, persistereque intendimus.
Sed quoniam m''"* ipse orator nonnuUa retulit de Romano pontifice de quo sacra M'^= F'rancorum plurimum admirari videtur, pro favoribus régi Ferdinando per eum exhibitis ac de concilio quod sua Ser'''^ celebrari cupit, tum ex causa Turcorum, tum ex aliis respectibus per eum inlroductis, dicimus quod non videmus quid aliud circa hoc dicere possimus, id tamen existimanius silentio non esse pretereundum, quod si continget conciliura congregari, providerique contra perfidos Crucis hostes, nos, veluti Christi lideles, in omnibus concernentibus honorem Dei et christiane religionis, pro portione nostra non minus semper dispositi et ardentes reperiemur quam uilo unquam tempore fuerimus, tantoque magis
33G l'ikCKS .RSTIFICATIVKS
quanlo christiaiiissiiiia M'"** 1^'ranconim sancluiii hoc opus aggre- (lielur, ruiu q\ia quitlein ex'"' doiiio unile multa preclara et gloriosa facinora superioribus temporibus facta fuisse constat.
Circa ea que tangunt ill'""'" dominum ducem Mediolani de quo ggi^raa ]\iias Fraiicorum conqueritur, etc., respondemus, quod, si quid secutum est quod minus quam gratum sit christianissime M" sue, id profecto nobis niolestum est, qui cupidi sumus quod sit bonus et devotus lîlius sueSer''^, a qua certi sumus quod, veluti sapientissima et justissima, procedere nunquara possent nisi que lionestati et equilati consentanea viderentur.
De parte : 110.
De non : 6.
Non sinceri : 7.
Ser Laurentius Mauro, sapiens Terre, vult partem suj)rascri[)tam per totuni, cum hoc tamen cjuod ex capitulo concilii de quo supra mentio agitur, removeantur verba hec, videlicet : « providerique contra Turcos perfidos Crucis hostes ».
De parte : 24.
Sapientes Consilii et sapientes Terre firme.
Quod m"^'* oratoribus iUmorum dominorum ducum Aurelianensis et Britanie ac comitis Angolismensis qui ad nos se contulerunt, et, sicut per ser""""" dominum ducem huic Gonsilio relatum est, exposuerunt quod, licet magnitudo rerum pro quibus vénérant prestantiores dignioresque personas requireret, tamen, ut omnia secretius tractari possent, missi fuerant, tenentes cjuod non attenderetur qui erant, sed a quibus veniebant. Subinde dixerunt quod principes sui cupiebant inire nobiscum fedus et ligam, moti lama nostri Dominii : occupabantur injuste jura ducatus Mediolani que sibi vendicare intendebant contra illicitum detentorem, non nominando iilmum ducem Mediolani, sed comitem Franciscum Sfortiam ; erant organa principum suorum. Et hoc in loco conati sunt multis laudibus amplificare decus, dignitatera et equitalem nostram, et quod hec civitas dici poterat orbis et non urbs, sublimando potentiam suam, et que simul cum Gallis, superioribus temporibus, gesta fuerant contra infidèles, et que fieri poterant contra Turcos, he potentie simul juncte fiorescerent; denique efficacibus rationibus instituerunt hoc cellebrari fedus, quo confirmato, non per papam, qui adversarius est, sed per sacram M"=™ Francie et per alios principes, multa
PIKCES JUSTIFICATIVES )v}7
siibsequerentur hona et contra Tiircos fieri possel, etc. ; quodque habehant mandatuin et facultatem plenariam, per litteras patentes principum suorum, capitulandi et concludendi nobiscum etiani ad arbitrium nostriiin, etc. — Respondeatur :
Quod intelleximus quecunque nomine ill"iorum priticipum suorum multum ornate, sapienter et copiose nobis explicata sunt, nec quideni satis regratiari posse cognoscimus Ex'"'' suis, pro tôt eximiis laudibus tantisque huraanis verbis et amplis oblationibus suis quas procedere certi sumus ab excelsis nobilissiniisque animis et conditionibus suis ; cumque sinius et sem|)er esse disponamus syncerissimo corde eis affecti, offerimus nos in cunclis eorum beneplacitis et honoribus ; nam quippe prompti seraper et inclinati reperieniur erga jj[nias Dominationes suas ad omnia que per nos quoraodocunque fieri poterunt.
Circapartem tangentera ill'""'" ducera Mediolani etfedus ineunduni, etc., dicimus quod, tura contemplatione christianissime régie M''** Francoruni cujus sumus deditissimi filii, tuni intuitu iUmorum pj-jncipum suorum quibus cupidi sumus in omnibus posse placere, vellemus profecto semper eorum beneplacitis morem gerere, sed cum desiderium nostrum sit in pace persistere, moti quoque aliis decentibus et honestis causis, rogamus Cel"*^* suas ut in hoc nos supportatos habere libeat.
De parte : 136,
De non : 8.
Non sinceri : 4.
Sapientes Consilii et sapientes Terre firme.
Quod, postquam oratori ser'^' domini régis Francorum ac aliis oratoribus ill""'*"" ducum Aurelianensis et Britanie ac comitis Angolisraensis facte fuerint responsiones juxta deliberationes captas in isto Consilio, responsiones ipse etiam comraunicari debeant cum oratore ill"' domini ducis Mediolani hic existente, qui circa hoc quotidie nos requirit, fiatque communicatio ista illis verbis et modis qui Collegio videbuntur.
De parte : 81.
De non : 9.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delib. secr., XXI, loi. 20-21.)
Lettre du doge à Charles VII.
ViGO., 15 octobre.
Ser'"° et exc™° domino Karolo, Dei gratia Francorum régi ill'»", Pasqualis Maripelro, Dei gratia dux Venetiarum, etc., salutem et prosperorum successuum incrementa. Difficile nobis esset christianissimç M'' vestrç nuntiare posse quantum gratus fuerit nobis adventus ad hanc url)em nostram m'-' domini Nicolai, secretarii et oratoris regiq vestre Ser''», ncc non aliorum ni''"'""™ oratorum iHmorum dorainorum ducum Aurelianensis et Britanniç ac comitis Angolisraensis, quos profecto, tum intuitu régie M^'^ vestrae, cui ex naturali quadam inclinatione magnopere affecti sumus, ac illmoi"™ principum prefatorum, tum etiam ob eorum prestantiam et virtutes eximias, non ita excepisse profitemur, sicut pro magnitudine amoris et benivolentiij nostrq jure optimo fieri debebat. Quanto autem studio, prudentia et accuratissiuia diligentia apud nos Ser'*"* vestrç aliorumque principum suorum jussa adimplere curaverint, non satis profecto recenseri posset; propterea factura est ut omni quippe laude et commendatione digni sint. Itaque, ut ab officio nostro defecisse non videamur, m'^°^ ipsos legatos, sic suis virtutibus et meritis exigentibus, M'' vestrQ quo amplius possumus commendamus. Quoniam prefati m'-' oratores ad instantiam quorundam Januensium nonnulla nobis promoverunt de quadam navi Januensi armata in Chyo, notum esse voUimus ^I*' vestrç, quod oratores ipsi de pui'a et mera rei veritate et de bonestissima causa, quam fovemus, certiores effecti sunt, sicut si ita opus erit ab eis Ser""^ vestra cognoscere poterit.
Datum in nostro ducali palatio, die .xv. octobris, indictione nona, MGGGGLX.
[Au revers ) Ser'"° et exc"'° domino Karolo, Dei gratia Francorum régi ill™".
(Arch. nal., J. 1039, n° 10, orig. parchemin.)
lustructious ù Bernard Giusliniaui et Paul Barbo. (t. I, p. 369.)
1^61, 12 octobre.
Sapientes Consilii ;
sapientes Terre firme, excepto ser Nicolao de Canali, doctore.
Quod fiât commissio nobilibus viris, Bernardo Justiniano et Paulo Barbo, railiti,ituris oratoribus noslris ad ser™"™ dominum Francoruin regeiri.
Nos, Pasqualis Maripetro, Dei gratia dux Veneliaruni, etc., comrnittimus vobis, nol)ilibus viris, Bernardo Justiniano et Paulo Barljo, militi, dilectis civibus nostris, quod vadalis solennes oratores nostri ad ser™"™ dominum Ludovicum, inclitum Francoruin regera. Studiosi eritis in hac profectione vestra omni cura et diligentia iter vestrum accelerare ; cupidi namque sunius, decenlibus causis bonisque respectibus moti, ut, quamprimum esse possit, presentiara ipsius ser™' Régis adiré valeatis, jussa hec nostra execuluri.
At, quoniam per Lombardiam iter vestrum facturi estis, profecturique Mediolanum, existiraantes officio et honori nostro convenire quod visitetis ill™"™ dominum ducem Mediolani, casu quo obinvalitudinem persone sue id commode et cum beneplacito Ex'"^ sue facere posse noscatis, contenti sumus et volumus cjuod ad ejus presentiam vos conferatis, et sub litteris nostris credentialibus vobis traditis, post fraternas salutationes et oblationes amplissimas, nostro noraine referatis quod, magna caritate etsingulari benivolentia prosequentes jl[mam Dominatioucm suam, quippe sicut molestissimam habuimus invalitudinem suam, ita eam certissimam esse volumus, summum nos gaudium habituros esse quod ejus Ex''* ad pristinam suam optatam convalescentiam reducalur, et quidem non secus quam si id nobis nostreque persone proprie attineret. Curabitis quoqueexliortariill™"™ Dominationem suam omnibus illis bonis et convenientibus verbis que prudentiis vestris videbuntur, ut super omnia studiosissimam operam dare velit ad solitam valitudinem suam restaurandam.
Visitabitis qnoque ill™^™ dominani ducissam Mediolani, subliueris nostris credentialibus, illis affectuosis et humanissimis verbis circa
;}'jO pièces JusTiric.vTiN es
effecluiii prediclniii que viclehunliir vobis, ad palefaciendiim aiuoreni el benivolenliaiii nostram ia ill">um consorlem suuni, iiique Exc^'''™ suam et libcros oiiines suos.
Id ipsuin volumus per vos fieri erga m''"'" comiteui Galeaciuiii Mariain, prefali domini ducis nalum.
Si per prefalum doniinuiii Duceiu seu per 111'""'" Ducissain aulper quemque ex suis pronioveretur vobis quicquam quod oratores sui, quos, ut nostis,Dux ipse ad regiara M'""^ Francorum mittere statuil, una vobiscum se conferrent, petendo etiam favores vestros, cum critisapud Reg"eui,ob ea que oratores Ducis ejusdeuiagere hal^ebunl, etc., volumuspriraum quod justificelis et honestctis vos ea prudentia et moderatione verborura ({ua bene uti scielis, quod non videtis legationes istas cum tanta comitiva et numéro equilum ullo modo unitas se posse conferre, ]iropter incemmoditates allogiamentorum, defectus victuaiium et aliarum rerum, ex quibus necessariura esse cognoscitis quod separate vadatis; et deraum hune accessum unitum curabitis evitare sicut melius poteritis, quia sic est omnino intentio nostra. Girca autcmpartem favorum nostrorum, respondebitis l>onis, huuumis et perlinentibus verbis, quod, quando opus erit, prompti semper eritis in omnibus que per vos honeste fieri poterunt Ex"-'" sue opem ferre, quoniam omne decus et commoda sua statusque sui non minus quam propria desideranius.
Quiacontingere possetquod in hoc accessu vestro per ill'""™dominum ducem Sabaudie, seu per oratores, aut alios ex suis in partibus illis Sabaudie, vel alibi, fieret vobis querelladehis cjuegesta sunt per trirèmes nostras contra ser™"'" reginam Cypri, volumus quod apud ipsum dominum Ducem, ad cujus presentiam adeatis et sub nostris litteris credentialibus vobis traditis, post salutationes, oblationes et generalia, sicut opus esse noveritis, studiosi sitis cunctis vestris viribus et ingeniis declarare et justificare hune casura prêter omnem mentem et scientiam nostram processum, ac omnino etiam prêter voluntalem et intentionem cajjitanei nostri maris. Cumque habeatis pênes vos exerapla litterarum ipsius capitanei omnemque aliam oportunam inslructionem de ista materia et de maxima diligentia per capitaneum i[>sum adhibita pro reslitutione intégra omnium ablatorum, prudentiis vestris onus relinquimus honestandi remistam sicut melius et utilius facere posse videbitis, declarando etiam quod in hac urbe nostra diligentissimam inquisitionem fieri feciraus et facere non cessamus, ut, si quid restât restituendum, id penitus habealur. Has quoque juslificationes volumus quod etiam faciatis apud omnes alios, ubi et sicut expedire noveritis.
Quandoeritis Parisius, vel alil)i iiiji aderit sei"""» dominus Francorum rex, dal)itis operam presentandi vos ad conspectuin sue régie ]\I''^ Cui, exliihitis litteris noslris credentialibus, declaral)ilis summam i-everentiam et affectionem nostraiu ad suam exe™»™ IM"-'"\ cujus salutem felicitatemque ornnera rairiiin in modurn desideramus, facietisque eas omnes amplissimas oblationes quas honori et glorie tanti principis conA'enire noveritis. — Et subinde dicetis quod, cum primum,lura fama publica,lum variis scribentium litteris, nobis innotuit sei"'""" quondam felicis recordationis dorainura genilorem suurn ultirnum ejus clausisse diem, irigentem profeclo animi molestiam et immensam displicentiam sum|)simus. Nara, cum ad christianissimam Francorum domura et ad Ser'*^"' suam summam semper affectionem singulai-emque benivolentiam et reverentiam habuimus, nihil aut prosperi aut adversi contingere posse semper existimavimus quod in nos ipsos actum esse non tenuerimus. Ideoquc, sicut ex casu ipso vehementer indoluimus, ita certiores effecti ser™*'" ]\I'«"^ suam ad regium culmen raaxima omnium expectalione dignissime ac raeritissime successisse, quippe tam ineffabili gaudio ingentique letilia perfusi sumus ut magnitudinem ejus mens aostra non capiat. Hinc itaque factum est ut ad Exe"'"" personam suam mittere vos, legatos nostros, institueiùmus, ut aliqna ex parte jubilationem hanc et jocunditatem nostram nuntiare patefacereque possitis. Hanc autem partem congratulatoriam contenti sumus et volumus quod in splendorem, decus et gloriam ipsius ser™' Régis omni elegantia oranique viet ornamento verborum ampliare curetis, sicut uberrime facturos vos non diffidimus.
Deinde visitabitis sub lilleris nostris credulitatis 111"^"™ dominum ducem Burgundie, si eritin curia Régis, nam audivimus fere continue eum sue Ser^' assistere et rerum illarum curam habere potissimam. Postque congruas salutationes, oblationes et generalia, declarabitis Gel"' sue maximam benivolentiam vetustissimaraque affectionem nostram in eum ; congaudebitis quoque secum de creatione dignissima prefati ser"'' Régis, illis accomodatis honorabilibus et utilibus verbis que videbuntur vobis, offerendoque nos ad omnia que exe™" Dominationi sue grata et placita esse possint.
In coUoquiis veroquehabebitis cum Cel°'= sua, commendabitis sibi efficacissime negotia et res mercatorum nostrorum qui versantur in terris et locis suis, sicut requirit vetustissima amicitia et affectio nostra in exe'"""' Dominationem suam, quodque privilégia, francbisio et consuetudines nostratibus observentur; subjungetisque quod in
'.\^2 PIKCES JUSTIFICATIVES
satisfactionein et coinplacentiaui suani contenli sunuis quod galee nostre anno isto, mulalo proposito eundi Onversam, ad Scliisas se conférant.
Sicut inforniati sumus, ser™"^ l'cx Francorum niultum solicitatus est ad non dcrelinquendas res Janue, sed ad prosequendum imi)resiam illani. Sunt etiam qui quefunt quod M'='^ sua contra ill""'"! ducem Mediolani ad innovationem procédât; et quoniam forsitan, antequam de illis partilnis discederitis, vel per Ser'^" suam vel per aliquem ex suis promoveretur vobis quicquam de ejusraodi rébus pro intelligendo noslram intentionem, eo casu volumus per vos responderi verum esse quod circa hec non habuistis a nobis aliud in mandatis ; sed bene de factis Janue affirraare potestis quod nos, qui araicitiam et benivolentiani ser^'^et chrùstianissime domus Francorum continue inagnifecimus, nunquam de rébus illis, sicut ab ipsis effectibus cogniluraest, nos impedire voluimus, et ita etiara impresentiarum tenetis esse firme mentis et dispositionis nostre.
Circa parlem ducis INIediolani dicetis rem hanc vobis novam esse, nec de ea, ut diximus, ullum babere mandatum.
Verum, quia fortasse occurrere poterit quod post appulsum iUuc oratorum prefati Ducis, requisiti ab eis eritis de essendo cum ipsis unité, vel cum regia M'*', vel cum aliis, pro favore rerum suarum, declaramus vobis nostre mentis esse quod declinetis hanc partem essendi uniti cum eis |)er illos raagis honestos et convenientes modos qui prudentiis vestris videbuntur. Bene autem contenti sumus quod, seorsum ab eis, servata semper decenti modestia et moderatione in verbis vestris loquendoque semper a vobis, sitis sibi favori in bis que honeste poteritis, ut prefati oratores Ducis sciant per vos fieri quicquid boni fieri possit.
Jussimus vobis dari in scriptis exempla responsionum alias per nos, cum deliberatione Gonsiliorum nostrorum, factarum orafori]>us régie M'"^ Francorum qui ad nos fuerunt circa istas materias; et quid etiam responsum fuerit duci Mediolani non ignoratis; ideoque gubernabitis vos prudenter, et utrique parti satisfacere curabitis, inherendo vos deliberationil)us et intentioni nostre sicut melius utiliusque noveritis.
Si forte ser™""* rex Francorum se contulisset Troys ad visitationem sor'"6 genitricis sue, eo casu, quia illuc habebitis accedere, volumus quod sub litteris credentialibus vobis traditis ipsam exc"^""" Reginam, ejus matrem, visitetis, condolendo vos de casu ser™' consortis sui et congratulando de assumptione exC"' ejus filii ad Regnum illud, cum
illis affectuosis, humanis et benivolis verbis que vobis videbuntur.
Visitabitis eliam ser™'"" dorainam Reginam niodernam ac illmum fratrem prefati ser™' Régis sub nostris litteris credentialibus, cum illis bonis et humanis verbis que noveritis convenire.
Preterea quia, ut nostis, res Turcorum tantum existimande sunt quantum facile judicari potest, voluraus quod, si per regiam M"^'" Francorum vel per illmum dominum duceni Burgundie diceretur vobis quicquam de ista raateria, seu etiam casu quo per eos nihii vobis promoverelur, sumpta aptitudine temporis, post aliquos dies, dicatis et corameraoretis perfidiam, ambitionem et potentiam hujus Turci, nequissiini hostis nouiinis christiani, qui non cessât continue ampliare statum viresque augere. Neque dubium est, ex his que clarissirae videri possunt, cogitatus suos principaliler tendere ad subversioneni christiane religionis; jamque extant signa et apparatus hujus perfidissimi conceptus sui. Cum vero christianissima domus Francorum adversus hostes Crucis, prout notissinium est, ante omnes alios principes et potentias christianas multa in diversis temporibus gloriose magnanimeque confecerit in honorem Dei et salutem Christianorum, officium nostrura esse existimaviraus, veluti Christi fidèles, bec omnia ser"^'^ M'' sue nota facere, ut pro summa ejus sapientia et virtute ea considerare possit magnifacereque quantum digne merentur; quoniam,si unquani fuit tempus necessarium sancte expeditionis contra infidèles istos, juditio nostro id irajiresentiarum est. Non dubitamus quoque Pontilîcem maximum ex parte sua in hoc semper esse facturum quicquid ab eo fieri poterit; tenendumque est quod alii principes christiani, moti presertim exemplo sue régie M'is, libenter facient istud idem; nos vero, cum opus erit, pro portione nostra, niagno et constanti animo, et facultates et vires et personas proprias in hoc sancto opère libenter exposituri sumus.
Id ipsum quoque volumus quod separate faciatis cum ill™° domino duce Burgundie, si erit in curia Régis, quia sic utile et necessarium esse cognoscimus propter conditiones suas quas vobis notas esse non dubitamus, quoniam semper ferventissimus visus est ad omnia facienda in excidium etruinam Turcorum.
Volumus quod visitetis, captalo tempore, iUmum Joniinum ducem Aurelianensem et illos alios principes et dominos qui erunt in curia prefati ser™' Régis qui vobis videbuntur sub lillcris noslris credentialibus qu;is vobis fecimus exhiberi, rum illis bonis humanis et pertinenlibus verbis que magis utilia judicabitis, faciendo islud juxla
l]\\ PIÈCES .llSTiriCATlVES
gradiis et dignitales corum de quibiis pi'ius bene certiiicari ciiral)itis. Inlell(;.\iimis nuper in civitate Savoiio arinari et solicite expediri quaudaiu navem (]atalusiaiii ((ue, ut ferlur, ad piraticaiii profectura est, et (pioniaiii non vellenius quod, j)retei' aniiclliam et adectioneni noslrara in sei"""'" Regem, navis ipsa contra aliquam navem aut navio-ium nostruni seu bona nostrorum innovaret, mandamus vobis quod de re ista loqui debeatis in bona et decenti forma M'' sue, rogando eara nostri parte ut mandare et ordinare libeat quod navis predicta ab omni offensione et damno nostrorum penitus désistât.
Poslquam tain apud regiam M'^'" quam aliter fueritis executi hec nostra mandata habueritisque responsa, contenti sumus et volumus quod,sumpta bona et gratalicentiaab ejus Ser'^ etab aliisprincipibus et dominis,in bona gralia redealis ad nos, de novis et aliis occurrentibus instrucli. Intérim vero mandamus vobis quod, si occurrerent res importantes et digne cognitione nostra, nos per litteras vcstras curetis solicite cerliores efficere.
Vir nobilis Joannes Superantio a bancho, sicut nobis exposuit, habere débet in Mediolano et Cremona cerlam pecuniarum summam, sicut per litteras suas eritis plenius informali. Sumus itaque contenti et volumus quod, quando eritis Mediolani, tara cum ill"° Duce quam aliter, detis sibi omnem honestum favorem ut jus et pecunias suas consequi possit.
Volumus quoque quod in certa causa virorum nobilium, Filippi Foscari et Guillelmi Quirino, civium nostrorum capitumque creditorum quondam Francisci de S'°Cassiano, de qua eritis ab eis particulariter informati, detis eis similiter omnem honestum favorem apud prefalum ducera, ut jus suum consequi possint.
Gravati sunt quoque plurimum apud nos viri nobiles Jacobus et Leonardus Zane, cives nostri, de argenterio régie M"* Francorura super cujus galeis modo anni .viii. vel circa idem nobiles in Neapoli onerari fecerunt multas capsas coralorum in Alexandriam conducendas ; quod minime factura fuit, unde ujaxiraum damnum etjactura secuta est prefalis nobilibus nostris, sicut per iuformationem in scriptis nobis exhibitam quam vobis mittimus his implicitam, videbitis. Propterea volumus et mandamus vobis quod, caplato tempore, postque factam executionem aliarum rerum vobis commissarum, sitis super hoc tara cura ser"™" Rege quara aliter, sicut opus esse noveritis, faciendo oranem honestara inslantiara ut eis débite satisfiat, restituanturque ille capse corallorum que adhuc retinentur eis in Castro Aquorum Morluaruni.
PIÈCES .lUSTinCATiVES 345
Multorum querellis accepimus per gubernalorem Aquaruin Mortuaruin, pro regia M'® Francoriiin, quainpiures innovationes et injurias factas fuisse et fieri contra trirèmes nostras viagii Aquarum Morluarum et contra rnercationes et bona nostrorum prêter pristinos l)onos mores et consuetudines que per superiora tempera servabantur, — et, sicut nobis allatum est, harum rerum potissima causa est quidam Odoardus de Bardis, Florentinus, qui illuc se reduxit ad habitandum. Quamobrem volumus quod, sumpta aptitudine temporis, super hoc sitis cum prefato ser'"° domino Rege, commemorando sibi in bona et decenli forma injurias et innovationes que, sicut premittitur, nostris inferuntur, quas certissimi sumus prêter mentem et intentionem sue M''* procedere. Ideoque rogamus Ser"^'" suam ut ordinare et mandare libeat tam gubernatori predicto quam aliter, sicut opus esse noverit, quod penilus cessent injurie et innovationes predicte, serventurque erga nostros solite bone consuetudines, et quod pecunie et ea que prêter illas accepta sunt, nostris restituantur.
Habet vir nobilis HieronymusMauroceno [a] quondamserSilvestri consequicertum jus suum coram ill'"° domino duce Burgundie : causani suam ejus litteris seriosius intelligetis; ideoque mandamus quod, quando reperietis vos cum ipso ill™" duce, sitis sil>i favori curetisque quod de quanto juste habere débet sibi satisfiat.
De parte : 114.
De non : 33.
Non sinceri : 11.
(Venise, Arch. di Stalo, Senato, Delib. secr., XXI, fol. 60 v".)
Inslruclions à Nicolas Canal.
Ii63, 8 décembre.
Cliristofoi'us Mauro, Dei gratia, dux Veneliarum,etc. Committimus lihi, iiobili viro Nicolao de Canali, doctori, oratori, civi et fideli nostro, quod vadas noster honorabilis orator ad ser™""^regem Francorum, et omni diligentia et studio tuo festines viam tuam versus illum locum ubi, dum in Francia fuerit. intelliges reperiri personam dicte M"*, ut, quanto celerius possibile sit, sic exigente pondère et conditione rei pro qua te mittimus, ad ejus presentiam te reperire, Presentatis litteris nostris credenlialibus quas tibi dari fecimus, declarataque summa reverentia et affectione nostra erga ser™^"^ Mtem suam, cujus salutem et fe'icitatem ruirum in nioduni desyderamus, factisque amplissiniis oblationibus cum illis verbis que a nobis ad ]\pem suam honestaet convenientia esse intellexeris,dicere et exponere debeasquod, sicutM"^"' suam nonlatere scimus,Turchus,implacabilis et acerrimus inimicus Christianorura, post ingentes illatas Christianis clades, post tôt provincias et régna, partim expulsis, partira miserabiliter et fede trucidatis regibus et principibus earura, in ejus trucera tyranidem redacta, anno présent! ad litora usque Dalmatie et Italie fores, regno Bossine suJjacto, nulio resistente, accessit, et tantis elatus successibus, gloriabundus et insolens exitium Italie ceterisque Christianorura provinciis, et regnis rainari seque jactare non erubuit. Unde s^' S™' Pontificis, supremi omnium Christianorura patris et piincipis, ut cui cura lîdelis populi celitus coramissa est, ceterisque principibus et potentatibus Italie cura et solicitudo injecta est proprie eorum tutele et liberationis a tanto periculo, ne pestis hec magis in eorum viscera insinuata incurabilis et letabilis postea fiât. Propterea omnibus viribus obsistendum et comuni omnium inimico vim inferendam judicaverunt, non solum ut ulteriusnon progrediatur, sed occupate provincie Christianorura, Domino bene juvante, ex tanta tyranide in libertatem possint vindicari.Nos vero, ab hujus hostis insatiabili cupiditate lacessiti,et suasionibus S™' Pontificis inducti et zelo honoris et glorie domini Dei nostri, etsi res raaxima nobis visa sit et vires nostre minus valide quam tanta molis exigat, jara ad apertura bellum cura tanto
PIÈCKS JUSTIFICATIVES 347
inimico venire non detreclavimus, spe et fiducia immense potenlie et miseiMCordie Salvatoris nostri domini Jesu Ghristi confisi/sperantes, immo indubie tenenles, auxilia et favores regum et principum christianorum, et eorum presertim qui potentissimi et gloriosissimi sunt, quoi^um omnium sua M'^^ maxima et prima est, cause Dei non defuturos. Successum postea est quod, dum nos oratorem nostrura apud S"""" Pontificem, ab ejus 13°'= requisiti, habei^emus pro re hac cbristiana, et ill""''^dux Burgundie sucs ad conspectum S"*' Pontifîcis oratores misisset, urgente maxima necessitate, paucissimis diebus per 6°"=™ predictam, iU'num dominum Ducem et nos ad conclusionem liffe et coufederationis contra t;im immaneni, barbarum et trucem inimicum deventum est, pro cujus oppressione et exterminio, non solum opes et vires nostras, sed personam etiam propriam, jwslhabilis respectibus etatis et aliarum conditionum uoslraruui, promptissime obtulimus, et profisciscente S'"° Pontifice, illustrissimoque Duce antedicto, eos comitari personaliter disposuimus. Hec vero liga et confederatio, pro dispositione partium et pro rerum ita poscentium discrimine, pro diligenlia et instantia oratoruni ill'"' domini Ducis reditum suuni in Burgundia festinantium, facta potius et conclusa quam cepta aut praticata dici potest, neque potuit pro festinantia rei, pro anguslia temporis et pro longinquilate itineris M" sue prius dari notitia, sicut nostri fuisset desiderii, quoniam, cum inter ceteros christianos reges et principes merito teneat primas, et potentia gloriaque rerum gestarum exe"" domus sua semper excelluerit meritissimeque sibi vendicaverit, ut, sicut est, ita christianissima appelletur, ad eam, tanquam ;id cerlissinium et firmissimum presidium etaliorum omnium exemplar et ducem, recurrendum in tanta christianarum rerum necessitate tantaque gloriosissima impresia exislimavimus. Propterea te nostrum oratorem ad ejus presentiam mittere constituimus, hec ei dénotantes, roganles etomni efficacia et vi M^^™ suam precantes ut huic negotio manus et vires suas porigere dignelur, et, suorum gloriosissimorum progenitorum vestigia sequens, de gloria Dei deque sancta cbristiana religione, ut Christianissimus in bac expeditione bene mereri inducat animum, et nostram ceterorumque principum et potentatuum spem et expectationem vincat et superet, ut M'^"^ suam facluram prncul dubio existimamus. Et cum bis et aliis verbis, modis et rationibus ([ue prudentie tue videbuntur, nitere opereris, et quoad poteris eflice ut ejus M'*^ ad liane sanctam expeditionem se disponere, et quanto majores favores possibile sit conferre, contentetur; nibil de possil)ilibus pretermittendo, ut, si lîeri polest, animus M''^ sue ad lioc
348 PIKCES JUSTIFICATIVES
inducatur. De responsione vero suc régie Cel"'^ deque onini eo quod tam ex verbis quam per omnem aliuni moduni et viara de dispositione sua,lamad hanc impresiam quam adalia quecunque intelligere poteris, et de sententia etopinione tua deque oiiini alla occurrenli et expédient! re, cura quampriraum copiosis litteris tuis nos reddere certiores et nostrura expecta mandatum.
Si forte M'^^ sua aliquo modo tibi mentionem faceret de rébus Regni aut Janue, et de S'"° Pontifice aut duce INIediolani pro rel)us anledictis gravaretur, aut ullam faceret mentionem, volunms ut dicas de hujusmodi rébus te nuUum oranino mandatum habere, et nihninus cum illis aptioribus et commodioribus verbis et modis qui tibi videbuntur procura suadere M" sue ut in bac rerum cbristianarum condilione dignetur animum regium Ser'''' sue ab bis particularibus rébus ad universalem omnium Christianorum causam et impresiam applicare,neltalice potentie, que ad hanc sanctissimam et necessarissimam ex])editionera, partim accincte sunt, partim accinguntur et preparantur,a sancto et religioso proposito suo devientur, cum tanto rerum christianarum jiericulo et incoramodo, et apte convenienterque, quantum poteris et scivei'is, animum sue régie Sub''* ad iianc sanctam et gloriosam expeditionem incendere, posthabitis Italie rébus particularibus, procurabis. Et deomnilnis noliis noliliani dabis distinctam et particularem.
Si M''*^ sua tecum forte ad particularia descenderet et de modis oppugnandi comunem hostem contribuendique subsidii et favoris sui mentionem faceret, quereretque intelligere in particulari rem hanc, volumus ut commode et convenienter eidem M'' dicas duas esse potissimas vias opprimendi illius, terrestri presertim manu, sine qua impossibile est ut Christiani voti compotes fiant : viam videlicet Hungarie, subveniendo videlicet illi ser""" Régi de pecuniis ut potenter hostem ipsura ab illa parte invadere posset et in régna provinciasque olira Christianorum valido ingredi exercilu ; aliam vero viam Albanie, per quam similiter Christiani robuste bellum hosti ipsi inferre possent. Quarum utraque viarum pecuniarum tam subsidium exposait quam gentes in ulraque sufficienter et facile possent comparari. Propterea, disponente M"^^ sua opem et subsidia sua conferre, ut speramus , non videmus quoraodo id utilius coramodiusve facere posset quam superius memoravimus.
Rem Eximilii a nostris, ut nosti, desertam, si tibi mentio ulla fieret, aut per alios loqui illic intelligeres, bonis et dexlris verbis et modis honestando rem illam et famam mali diminuendo, sicut
prudenler facere scies, affirmabis nos proplerea non deseruisse impresiara illam, sed facere jugitei' facturosque esse onines neccssai'ias provisiones ut tum in provincia illa quara alibi hostis Dci opprimi possit.
Visitabis nostro nomine illos dominos qui tibi videbuntur ; dari eniin tibi fecimus coniplures litteras noslras credenliales ut eis uti possis, et, juxta uniuscujusque g-radum et coriditiouem, opportune et apte verba faciès convenienlia.
Dabis notitiam illi ser"*° domino Régi nos mitlere constituisse oratorem ad illmun» dominum ducem Burgundie pro bujusmodi rébus, oui oratori tu diligenter et pai"liculai"iter scribes et nolificabis quecunque apud ^f^*'™ predictam operatus fueris, et ab ipsa "SV^ habueris pro commodo rerum quas ipse tractare habebit.
In hoc tuo itinere visitabis sub litteris nostris credentialibus, cum Mediolani fueris, ill™"" dominum ducem Mediolani, dominam ducissam et comitem Galeatium ; faciesque convenientes salutationes et oblationes juxta consuetudinem ; declarabisque domino Duci tuum accessum in Franciam esse pro rébus Christianorum contra Turcum, pro quibus infra paucos dies ad Exc^'*'™ suam oratorem nostrum mittemus. Et nullum tamen amittendo illic tempus, iter tuum solicitabis versus Franciam.
De parte : 89.
De non : 0.
Ser Andréas Vendramino, Ser Vitalis Lando,
sapiens Consilii ; doctor et miles,
Ser Paulus Mauroceno, sapienles Terre firme.
Hec cum diebus superioribus Ser^' sue per nostras litteras nota fecissemus, eadem ser™""" ^NI''''^, commendato plurimum proposito et expeditione nostra amplissimis verbis et christianissimo animo opem et auxiliasua poUicita est, sicut per copiam litterarura suarum, quam tibi dari jussimus, distinctius intelliges. Dari item tibi ordinavimus copiam responsionis nostre, ut codem tenore eidem ]\P' sue gratias nostro nomine agas immortales.
De parte : 52.
(Venise, Arch. di Slato, Senato. Dclih. secr., XXI, fol. 212).
Première lettre à Nicolas Canal.
i464, 2 mars,
Sapientes Consilii, sapientes Terre et sapientes Ordinum, Ser Nicolao de Canali, doctori, oratori nostro ad ser™"™ regem Francorum.
Post appulsum vestrura ad urbem Alrebatensem nonnullas litteras vestras accepimus dieruni xxiiii , xxv , xxvi, xxvii, xxviii et xxviiii januarii preteriti, cpiibus seriose significastis nobis progressas vestros, expositioneui legationis vestre régie Ser*' Fraiicliorum, responsum tandem habitum et reliqua omnia per vos gesta in executionem mandatorura nostrorum, commendantesque plurimum consuetara prudentiam et studium per vos adhibituni, cum nostro consilio Rogatorum respondeinus vobis esse mentis nostre quain[)riraum adiré curetis presentiam ipsius ser""' Régis, dicendo sibi quod ex officio vestro dedistis nobis notitiam de christianissimo responso sue régie M''% digno vero catholico et raagnaninio principe, quod fuit et est magnopere necessarium ad comprimendani insolentiain Turci, iinmanissimi et potentissimi hostis; agirausque proinde gratias, non quantas debemus, sed quantas possumus, M'' sue,quam certi reddimur, pro sua religione |)roque velustissimo more Excellentissimorum progenitorum suorum, semper ante omnia curaturam esse honorem et gloriam eterni Dei nostri ac salutem nominis christiani, et demum volumus quod, cum premissis et aliis omnibus utilibus, humanis et decentibus verbis et rationibus c|ue vestre prudentie videbuntur, solicitetis et omnimodam operam detis quod christianissima M*^^ sua ad hanc sanctam expeditionem conférât favores suos.Sique concordie veltreugue inter ipsum ser"'""' Regem et regem Anglie secule erunt val sequentur, id cerle jocundissimum nobis erit; nosque, habitis vestris litteris, subito, juxta commemorationem vestram, scripsimus ad oratorem nostrum apud Romanum Pontificem ut omnem operam dare studeat quod B^° sua quamprimum scribat legatis suis et mandat Regibus istis inhiberi bellum ex
causa fidei, etc. Et ita non dubitamus S'^"" suam esse facturam ; sequentibus autem sufferentiis antedictis, omnis honesta opéra danda eritquod ser™"* rex Anglie etîaiu favores suos impendat, ut scribitis.
Verum, cura salus etvictoria rerum christianarum consistât principaliter in potenti exercitu mittendo per viara Hungarie contra hostem, comraemoramus vobis ob paupertatem et depopulationem regni Hungarie esse magnopere necessarium ut régi Hungarie de pecuniis succuratur, quibus mediantibus potenter in hostem procedere possit. Nosque, licet gravissirais impensis simus irapliciti, optulimus tamen Ser^' sue ducatos .lx™. pro anno isto, sed raodice sunt nec sufficiunt iste pecunie ad parandum per illam viani exercitum idoneum contra hostem. Quamobrem contenti suraus et volumus quod, comunicata re ista cum rev™° domino cardinali Albiensi, servala prudentia et modestia débita, operam detis, per illos modos qui Dominationi sue et vobis videbuntur, quod vel de pecuniis decimarum vel aliter porrigantur favores régi Hungarie tantopere necessarii.
Ad prefatum rev*""'" cardinalem juxta commemorationem vestrara scribimus in bona et decenti forma per litteras alligatas, quarum exemplum ad informationem vestrara mittiraus his iraplicitura.
Sumnius Pontifex et nos tolis conatibus studemus omnia parare et disponere ut ad banc expeditioneni personaliter profisciscamur, nec tara mari quam terra facultatibus aut viribus ullis parciraus. Tenemus id ipsum fecisse et facturum esse ill™">» dominum ducera Burgundie ut, juxta conventa, ipse etiara itineri se committat ; pro qua re diligentius exequenda non dubitamus quod bene inlellexeritis vos cura oratore nostro apud Exf''""" suara.
Res nostre in partibus Araoree non nisi bene succedunt. Totura brachiura Maine, que magna pars est illius provincie, sub fide et obedientia nostra tenetur ; genlesque noslre Turcis illis in parlibus bellum inferunt, ut illi Christi fidèles a manibus Crucis hostium liberentur. Quid deraum habuerimus per litteras reginiinis nostri Corphoy diei .xiii. februarii de conflictu dato Flambulario Araoree videbitis per exeraplum litterarum quod vobis mittiraus his implicitum. Hec nova, sicut ad proposita vestra convenire noveritis, comraunicabitis ubi et sicut melius et utilius judicabitis.
De parte : 145.
De non : 2.
Non sinceri : 1.
(Venise, Arch. di Stalo, Senato, Delib. Seci\, XXII, fol. 1.)
352 IMÈCKS .lUSTUlCATlVKS
Echec de la mission de Canal.
