II. I, p
l'iO'i, i'S' it/ai.
Sapientes Consilii et sapientes Terre,
Ser Nicolao de Canali, doctori, oratori noslro ad ser"""" dominuni regem Franchorum.
Quamplures literas a vobis accepimus, quaruni uUinie sunt .xiii. et .xini. aprilis nuper decursi, ex quibus et ex superioribus intellexiraus conditiones rerura illarum, et quecumque secuta per vos, ut mandatis nostris satisfacere posselis. Significastis quoque nobis discessum oratorum Romani Pontificis et Collegii rev'""'""'" dominorum cardinaliuin rediturorum in Curiam, ac terminos in quibus res ille constitute esse videntur, et que spes haberi possit, etc. Unde dicinius quod juxla reqiiisilionem veslram contenti sumus, et cum nostro Consilio Rogatorum vobis concedimus, quod, sumpta bona et grata licentia a regia Ser*^ Francborum, cum illis afTectuosis, humanis et accomodatis verbis et oblationibus que vestre prudentie videbuntur, in Dei nomine, ad libitum re()atriare possitis, de novis et aliis conditionibus illarum partium informatus. Et specialiter contenti sumus et volumus quod, per illos cautos et bonos modos qui vobis videl)untur, detis operam intelligendi in parliculari modos et conventiones secutas inler ser™"™ regem Francorum et ill"i"m ducem Mediolani.
De parte : 148.
De non : 2.
Non sinceri : 1.
(Venise, Ai-ch. di Stalo, Senato, Delib. secr., XXII, fol. 15.)
Réponse à Boniface de Valpergue.
l'iôe, 31 juillet,
Sapientes Consilii, excepte ser Pliilippo Foscarij sapientes Terre firme, excepto ser Dominico Corario.
Quod oratori ser™' domini régis Francie, ad ea que Dominio exposuit de literis per nos scriptis eideni Majestati circa optiraam nostram dispositionem erga ill"ium dominuin ducem Mediolani et de liga Italie, nec non de regia disposilione et promptitudine faciendi contra Turcum , etc., sicut huic Gonsilio per ser'""" dominum Ducera relatura est, respondeatur :
Ad partera literarum per nos scriptarura eidem M'', letamur pluriraum accidisse ut ex ipsarum scriplione mens anirausque régie M''* ipsius bene satisfactus remanserit; neque ulla ab regia Celsitudine necessaria est gratiarum actio ; quoniara , et pro nostro instituto, et pro antiqua benivolentia, qua et cum ill'"'* quondam genitore presentis Ducis et cura sua Exc*'^ devincti sumus, nihil novi beneficii conferre videmur, si in eadem optima dispositione perseveramus, accedente presertim intercessione sue régie C°'^, cui tantopere gratificasse maximi facimus, et in eadem dispositione pro utroque respectu suraus perseveraturi.
Ad partem lige Italie, dicimus : quod omnibus declaravimus mentem et dispositionem nostram esse optiraam, et sic cum effectu comprobavimus; hoc idem declaramus M" sue, et propterea novam ullam instaurationera lige necessariam non judicamus.
Et si idem orator aliquid araplius circa hanc materiara replicaret, et aliquid expressius peteret, stelur super hujusraodi responsione, que per Collegium, cum verbis generalibus et accomodatis, que utiliora visa fuerint, justificetur.
Ad Regiam dispositionem faciendi contra Turcum, non possemus regiam Mtem pro meritis sufficienter extollere et regraciari, que ita magnificentissime et régie loquitur, et sic regiam C°^™ suara studiosissime hortamur ut, quanto citius quantoque festinantius fieri potest, ad effectus devenire placeat, utceteri Ghristiani exemplo II 23
ejus excitenlur et Christi hostes perpendant quanti sit momenti quantarum viriuin dispositio hujusraodi motus christianissime M''** ejusdeni.
Et quoniain idem orator inter loquendum raulta dixit de presenti quieto et pacifico statu prefati ser™' domini Régis et [de] bona cura dominis Regni intelligentia, dicatui" ei : sumpsisse nos gaudium et consolationem non mediocrem de omni quiète, tranquillitate et comodo M''® ejusdem, quo nihil gratins nihilve jocundius intelligere potuissemus ob sincerissimura animum nostrum erga regiam C"*'™. Et pro liujustnodi signifîcatione gratias ingentes, tum régie M", tum eidera oratori, qui suo fungens officie hune letuni nobis attulit nuntium.
De parte : 114.
(Venise, Arcli. diSlato, Senato, Delib. secr., XXII, fol. 176.)
Venise refuse de renoncer aux bons offices de Colleoni. (t. I, p. 469.)
i467, 23 février.
Sapientes Consilii et sapientes Terre firme.
Quod reverendo patri domino .. episcopo Engolismensi et aliis magnificis oratoribus et consiliariis ser™' domini Francorum régis, qui ad nostrampresentiam venientes retuleruntea que per ser™"™ dominum Ducem huic Consilio explicata sunt, ad particularitates pro quibus sumptus fuit respectus, — respondeatur in hac forma :
Mos noster est eritque semper oratores omnes ser™® régie Majestatis Francorum ea dilectione et precipua caritate suscipere, qua, ob vetustissimam affectionem et reverentiam nostram in christianissimam Francorum domum, id merito facere debemus. Id ipsum impresentiarum erga reverendam Paternitatem et Magnifîcentias suas dicimus, quas profecto vidimus perlibenter, et perjocundo animo intelleximus quantum nobis prudentissime retulerunt. Agimus immensas gratias sacre régie M*' pro humanissimis verbis et oblationibus suis, proque ea benivolentia quam ad nos et nostros se habere asseverat. Nosque certam esse volumus regiara Ser'^"" suam quod, ob excellentiam virtutum suarum et memoriam rerum per g^çinos progenitores suos perque M'^™ suam gloriose gestarum, eara magna affectione et singulari caritate prosequimur, cupidi semper in cunctis possibilibus morem gerere. Et, pro quanto pertinet ad illmuni dominum ducem INlediolani, dicimus quod, quemadmodura se|)e scripsimus et dici fecimus ser™^ M'' sue, nos semper sicut ill™"™ genitorem suum ducem Franciscum, donec in humanis erat, fraterne et sincère dileximus, ita et impresentiarum erga illmum ejus filium facere intendimus, et ex multis documentis et experientiis rerum preteritarum, maximeque post casum obitus ipsius quondam ducis Francisai, intelligi potuit luculentissime sinceritas animi nostri, et affectio et benivolentia nostra in dominum ducem Galleacium et statum suum, et quantum etiara cupidi et studiosissimi fuerimus pacis et tranquillitatis Italice ; in quo quidem constanti proposito et firmissima dispositione suraus et continue reperiemur. Nec aliam
356 PIÈGES .lUSTIFICATIVES
meliorem ligain sive intelligentiam invicem haberi posse existiinamus.
Circa vero partem tangentem m''"™ Bartholomeum de CoUionibus, qui nunc complet refirmam suani nobiscum, dicimus quod ad hune fînem quietis et pacis teiiuimus jamdiu et tenemus apud eum oi'atorem nostrum, ut nobiscum refirmetur, et habeat remanere, licetque in opinione discedendi persistere videatur, nihil tamen pretermisimus nec pretermittimus ut effectus iste sequatnr, utque, juxta desiderium nostrum, quieti omnium, pro quanto semper poterimus, consulamus.
Et justificetur et honestetui' hoc responsum nostrum, si ita opus erit, eum premissis et aliis bonis humanis et pertinentibus verbis que Collegio videbuntur.
De parte : 164.
De non : 2.
Non sinceri : 1.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delih. secr., XXIII, fol. 26.)
Ligue contre le duc do Milan.
IkGl, 27 août.
Sapientes Consilii et sapientes Terre firme.
Fuit ad presentiarn Dominii nostri spectabilis dominas Antonius de Perusia, doctor et miles, orator ser'"' domini régis Renati et ill""' ducis Johannis, qui, post generalia verba et post commemoratam summam benivolentiam prefati ill'"' Ducis erga nostrum Dominiura, exposuit notitiam habuisse de indutiis proxime factis inter ligam et ill'""'"capitaneum Bartholomeum, opéra et medio ill'"' domini ducis Mutine, dequepace tractanda inter prefatam ligam et illmum capitaneum, et proinde rogare Dominium nostrum ut, si dicta pax practicabitur, placeat providere ne quid in ea fiât aut concludatur quod prejudicare et obesse valeat rébus prefati ill'"' domini sui, dicamusque sibi opinionem nostram, consulamusque an sibi ad suprascriptum dominum ducem Mutine ob banc rem eundum sit. Hortatus preterea est Dominium nostrum, nomine prefati domini sui, ut placeat 111""° duci Sabaudie et ill""" domino Philippo, ejus fratri, taliter pi'ovidere, ut causam habeant contentandi et Dominio nostro adberere, declarando nobis ill'n"'» dominum ducem Mediolani illis magna pollicere, ut ad se attrahat Dominationes suas. Postea etiam separatim Auditoribus, Spectabilitali sue, secundum suam requisitionem, per nostrum Dominium deputatis, dixit ser™'"^' dominum regem Renatum proxime fuisse apud ser"""" dominum regem Francie, cujus M^^'" magnopere hortatus est ad coronam Imperii; et quoniam intelligit quantum favoris et auxilii M'' sue nostrum Dominium in hac re conferi'e possit, ei persasit ut cum prefato nostro Dominio bonam intelligentiam habere velit.
Et quoniam prefatus orator super predictis a nobis responsionem petit, — vadit pars quod Spectabilitati sue respondeatur his verbis :
Quod agimus gratias ill""" domino suo pro benivolentia et caritate erga nos sua : que quidem res jampridem a nobis optime cognita et perspecta est. Quamobrem nos quoque mutuo prefato ill"'° domino suo magnopere afficimur, et exaltationis glorieque sue
cupidi admodum sumus, verumque esse quod suprascripte indutie medio prefali ill'"' ducis Mutine facte fuerunt liabitosque esse sermones, quod pax postea per ejus Exe''*"" praticanda sit, de qua pace nihil hactenus tractatum fuisse intelleximus. Sed quia Spectabilitas sua petit a nobis consilium , si hujus rei causa, ea ire débet ad illmum doniinum ducem Mutine, relinquinius boc juditio Spectabilitatis sue, quoniam non dubitamus quod ea, pi'o sua prudentia, optimum capiet consilium, quod certt, qualecumque fuerit, nobis placebit. Exploratum autem esse volumus Spectabilitati sue quod nos semper optime dispositi erimus erga prefatum ser"^"'" Regera et ill'""m dominum Ducem, et omnem exaltationem gloriamque suam semper hal)ebimus carissimam.
Quod ad ill'"""' ducem Sabaudie et 111'""™ dominum Philippum attinet, dicimus quod per médium oratoris sui, qui impresentiarum quoque hic versatur, Dominationibus suis honestas et convenientes conditiones offerri fecimus; qui quidem orator ad prefatos dominos scripsit, et ab illis responsionem expectat; ad quarum honores et commoda semper reperiemur inclinati et optime dispositi.
Agimus postremum ingentes gratias ser"'° domino régi Renato pro cura et studio sue M"^ in concilianda nobis benivolentia et gratia ser"' domini Francorum régis, dicirausque nos singulari semper amore et observantia prosecutos esse ser"'""" quondam regem Francie, et ita constitutum habemus eodem amore et caritate présentera ggpraum dominum regem, filium sue M*'*, continue prosequi; quem quidem amorem, optimam unionem et intelligentiam esse censemus, cujus exaltationis et glorie aeque ac nostre proprie cupidi semper erimus.
De parte : 103.
De non : 5.
Non sinceri : 8.
(Venise, Arch. di Stalo, Senatn. Deîih. secr.. XXTII. fol. 67.)
Apologie de Venise.
i468, 21 octobre.
Ser Philippus Gorrario, sapientes Consilii et Ser Nicolaus Canali, doctor, sapientes Terre firme, consiliarii ;
Ser""* domino régi Francorum.
Nuraquam credere potuissemns, ser"^ Rex , ut aures régie patuissent iis qui oblocuti sunt nos scilicet adversalos fuisse quominus in contractu renovate pacis Italie Majestas regia vestra preservaretur : rem certe minime credibilem, utpote alienam a summa henivolentia et singulari observatione nostra, cum erga christianissimam et regiam domum Francorum, tum maxime erga regiam y[xom vestram, et in argumentum hujus, tum alias, lum imprimis cura ad fastigium supremi istius Regni regia Cel*J° vestra evecta, plane animus noster patuit, missa e vesligio legatione nostra, que honorificentissime gratularetur ei, eu jus exemple ceteri potentatus Italie hoc idem fecere. Subindeque, dum de capessenda expeditione contra irapios Turcos ageretur, per legatum nostrum ad ^V""^ regiam vestram, utpote ad Cliristianissimum Regem, et cui hoc tara preclarum munus peculiare et domesticum erat, recursum habuiraus et primas detulimus . Que omnia inducere debent vestram M^''™ de nobis ea credere, que a syncero et benivolo anirao profîcisci debent, vel si obloc|uantur ceteri quicquid velint. Quantum vero pertinet ad iUraum Jucem Sabaudie, dicimus nos nihil prêter décorum facere, quin imrao officio et honestati satisfacere, si, jirout majores nostri semper fecere, tara in ipsam domum Sabaudie, pro rébus dumtaxat in Italia, quam in reliquos |)rincipes, fidei observatores sumus. Nec dubitaraus hoc nostrum institutum potius laudatum a vestra M'*^ quam aliter improbatum iri.
De parte : 137.
De non : 0.
Non sinceri : 0.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delib. secr., XXIII. fol. 140.)
Instructions à Ant. Donato.
Ik69, 11 décembre,
Sapientes Consilii, sapientes Terre firme, sapientes Ordinum.
Ghristophorus Mauro, Dei gratia dux Venetiarum, etc., commiltimus tibi nobili viro Antonio Donato, dilecto civi et fideli nostro, ut accédas orator noster ad ser"*""" doininum regem Francorum solicitesque iter tuum per Lorabardiara, ut quanto citius fieri potest illius M'"™ convenias, ubicumque eam esse proficiscens intellexeris, quoniam, utnosti, negotia tibi demandata celeritatem requirunt.
Visitabis vel Brixie vel Malpage, ubi te offendere iRra»™ Capitaneura nostrum contigerit, hortaberisque Exc''^"^ suam nostro nomine. Et causam legationis tue illi succinte déclara pro significatione nostre erga se benivolentie et exislimationis, quoniam raerito de eo facimus, cum quo omnia que ad nos pertinent communicata volumus.
Prosequere iter tuum Mediolanum versus. Et quoniam iUmus dominus Dux aut Mediolani erit, aut forte ultra Mediolanum versus Novariam, qua tuum est luturum iter, vel ubicumque fuerit, est nostre intentionis et volumus ut presentiam suam adeas visitesque nostro nomine, et sub litteris nostris credentialibus, quas tibi dari jussimus, facias consuetas salutationes et oblaliones cum verbis gravibus et accomodatis et cum significatione benivolentie nostre erga se, et bene dispositi animi nostri ad amice pacateque vivendum et vicinandum, et ultro citroque conferendum accipiendumque bénéficia ubi occurrat materia vel publica vel privata, ut id mutuo facere possimus. Causam autem lue ad regiam M'''™ legationis, si ipse ill™"s dominus Dux a te quesiverit, aut per formam sermonis quem secum habueris tibi ad propositum venerit, déclara illi esse interce|)tionem duarum navium nostrariim ab illo Columbo pyrata, qui se regium subdilum esse profitetur; si a te quesiverit aut ad propositum tibi venei'it, diximus, ne, irrequesito et ex abrupto te déclarante causam antedictam, Dux ipse existimet te ad se missum ut opem operamve ullam suam in boc negotio exigas, sed visitande
tanlum Exe''" sue gratia, ut fieri inter amieos est consuetum. Verum, si ipse Dux sponte sua offerret se scripturum et per literas opitulaturum peticionibus tuis apud regiarn M*^™, tu oblationem suam grate recipias agasque Exc''*^ sue gratias convenientes, et celeriter expeditus prosequere iter tuum versus Sabaudiam.
Volumus etiam ut sub literis nostris credentialibus visites ill"iaf» dominara Ducissam, salutesque illam, et offeras quantum nos in illius gratifîcationem facere possimus.
Si autem, dum cum ill""^ domino Duce loqueris, Exe''" sua aliquam mentionem tibi faceret de rébus Italie et de illius mente et dispositione ad paeem tranquillitalemque, sicut sepius facere est consuela, déclara illi hanc eamdem esse dispositionem et mentem nostram, nihilque per nos defuturum esse quod ad tollendas quascumque dissensiones necessarium sit, nec videmus,compositis rébus Summi Pontificis, aliquid superesse quod alicujus scandali vel dissensionis materiani prebiturura sit; nec tanti reputanda est materia Arimini ut peream off'endatur mens Summi Pontificis, juraEcclesie violentur, et cum his malis periclitetur etiam otium et tranquilitas Italie. Propterea suadeas hortare eundem dominum Ducem ut et ipse illius optimum aniraum et dispositionem per compositionem materie antedicte et omnium controversiarum sublationem ostendat et perspicuam faciat ; quoniam nos ex latere nostro facturi omnia sumus que possibilia sint ut Italica tranquilitas et pax perpetuo conservetur; cujus rei faciende facultas eo proraptior est quo unaquaque potentiarum statu finibusque suis merito contenta esse débet. Et, cum his aliisque verbis et rationiijus que prudentie tue succurrent, bonam nostram dispositionem déclara, suadeasque et inducere nitare ipsum dominum Ducem ad effectum verbis suis correspondenlem. Si vero Exe''" sua nihil tibi diceret de bac materia, tu quoque i)retereas haruni rerum parlicularem mentionem; sed contentus tantum visitationibus et generalibus sermonibus, perhumanis tamen et gravibus, prosequere, ut diximus, cum festinantia iter tuum ; sed priusquam discedas, scribe quantum tam in negotiis publicis quam privatis ogeris, et, expedito ad nos taI)el!ario, lu matura profectionem tuam Sabaudiam versus.
Prius tamen quam discedas, volumus ut omni vi et efficatia verborum commendes prefato domino Duci causant nobilium virorum de ChaContareno et aliorum quorumdam creditorum Thomede Pasqualibus, Cremonensis, de qua ab ipsis nobililius babebis dislinclam informationem. Et ut eam minutatius intelligas sciasque quantum
parliculariter ab ipso domino Duce petere debeas, rnitlimus tibi copiani literanim quas ad euratlem Duceni postremo super re illa scripsiuius; opereris igitur et efficias, sipotes, ut, priusquamdiscedas, non differendo tamen propter hoc expeditionera et discessum tuum illinc, impetres et obtineas juxta desideriura predictorum nobilium : qui nil aliud querunt exiguntve nisi legura civitatis Crémone observationem et satisfactionem suam juxta ipsarum legum et consuetudinis forique mercatorii in illa civitate tenorem et regulam, quemadmodum ab ipso domino Duce sine manifesta injuria negari nequaquam potest.
Habere debent ab Antonino de Anzino, mercatore mediolanense, nobiles cives nostri Franciscus Venerio et fratres, fdii quondam ser Ludovici, procuratoris, totam pecuniarum quantitatem, sicut ab eis eris informatus. Et quamvis creditura eorum liquidissimum sit, ita ut nec debitor quidem ipse inficiatur, consequi tamen non ])ossunt suprascriptinol)iIes nostri eorum satisfactionem. Iccirco volumus et tibi mandamus ut apud ])refatum dominum Ducem facias omnem efficacem instantiara obtinsndi ab eo literas et mandata tam valida ad jusdicentes suos in civitate Mediolani quod suprascripti nobiles nostri pecunias suas ab suprascripto eorum debitore consequantur et récupèrent, ministreturque et fiât civibus noslris jus expeditum adversus illius cives et subditos quod civibus et mercatoribus suis adversus nostros in civitate nostra Venetiarum fit et ministratur.
Ad hanc eandem conditionem est etiam vir nobilis Petrus Bembo, creditor ejusdemmet Antonini, cujus causam etiam coramendabis sicut de suprascriptis aliis dixiraus; et similiter causas virorum nobilium Andrée Leono et Mainni ac Jacobi Leono, et aliorum qui tibi informationem dederint.
In Sabaudiam cum appuleris, confères cum viro nobili Francisco Diedo, doctore, oratore noslro, et sumpta ab eo diligenti inforraatione de omni rerum occurrentia et de statu et conditione in quibus reperitur materia ratificationis lige faciende per très status Pedemontium, visitabis una cum ipso oratore nostro iUmos dominos Duces sub literis nostris credentialibus quas tibi dari jussimus, faciesqueeis solitas salutationes et amplas oblationes, cura omnibus illis bonis et pertinentibus verbis que prudentie tue convenire visa fuerint honori dignitalique utriusque nostrum et mutue nostre benivolentie, declarabisque eis causam tue legationis ad sg,.mum clominum reffem Francorum.
PIÈCES JUSTlllCATIVES 363
De materia autem ratificationis lige, si per ea que a viro nobili Francisco Diedo cognoveris, intellexeris e re futurum ut tu instantiam aliquam facias, fac eam cum illis rnodestis et decenlibus verbis que materiam et conditioneni illius requirere judicaveris.
Visitabis inter ceteros, si illic erit, ill"»"^ Filippum Sabaudie sub litei'is nostris credentialibus, faciesque ei salutationes et oblationes convenienles, exprirnasque et déclares illi optiraam nostram nientem et dispositionem erga statum ill""^ Domus sue et existiraalionem quain de illius persona merito faciraus, ut intelligat non solum amari a nobis, sed repulari etiam et apretiari.
Reliquos etiaui dominos Iratres ill'"' doraini Ducis visitabis sub literis nostris credentialibus, ut consuetudo fert.
Scripsit ad nos diebus proximis vir nobilis Franciscus Diedo, orator noster, quemdam legalum regine Cypri, uxoris régis Ludovici, plurimum apud illos ill™' dominos Duces questum esse de suscepta per nos protectione régis Jacobi, presentis régis et dominatoris illius insuie, contra quoscumque, excepto Sultano Babilonie, et ab ipso oratore nostro quesitum est an etiam contra il|nuim (Jominum Sabaudie et jura que habet in illo Regno protectionem predictam susceperimus, quoniam non illam, quemadmodum Sultanum, exceptam declaraverimus. Et quamvis orator ipse noster satis prudenter et honeste responderit, volumus tamen ut tu quoque ill™'* dominis Ducibus, et ubi te loqui de hujusmodi materia contigerit, dicas suscepisse nos protectionem antedictam, non ut juribus suis prejudicium facereraus, sed ne insula illa, cui plurifariam insidie tendebantur ab illis etiam qui non minus ill^'" domum Sabaudie quam nobis infesti sunt, in aliénas manus deveniret, pro proprio interesse status et rerum nostrarum in partibusLevantis. Et si expresse exceptatum voluiraus Sultanum, id fecimus ne machinationes illorum contra quos protectionem predictam susceperamus apud ipsum Sultanum, eorum malis relationibus et instigationibus imbutum, civibus et mercatoribus nostris sub illius ditione degentibus damno et discrimini non essent. Et si contra quoscumque in génère locuti sumus, id fecimus ne quis in particulari aut nominetur, aut expressius denotaretur sive significaretur, pro majori honestate suscepte per nos protectionis antedicte, nec opus fuit exceplare illmam domum Sabaudic, quemadmodum etiam nec B""^™ Summi Pontificis, nec alium quempiam confederatum nostrum; quoniam non ad tollenda supprimendaque cujuspiam jura, sed ad retundendam vim et ad frustandas insidias emulorum et insulam illam
364 PIÈGES JUSTIFICATIAES
occupare molientium, se dirigat nostra protectio, his verbis et rationibus, ultra ea que orator predictus noster ex se dixit, justifica et honesta rem hanc, sicut bene pro tua prudentia te facturum existimamus.
Expectabis in Çamberi, si forte nondum appulisset, Traversinum tabellarium queni premisimus ad regiam M*^'" Francorum, et si attulerit salvumconductum, eura utare, prosequereque iter tuum ad eandem M''^'" omni celeritate. Et sumus contenti ut literas, quas Rex i|)se ad nos scriberet pro responsione nostrarum quas idem Traversinus detulit, tu aperias et legas, et tuis postea inclusas et obsignatas ad nos mittas.
In curiam Régis cum applicueris, presentabis te regio conspectui, et, redditis literis noslris credentialilnis quas tibi dari jussimus, salutabis cum omni reverentia verborum regiam M''^'", commendabisque et offeres Dominium nostrum et omnia queque nostra ad omnem honorera, gloriam et beneplaciturn régie Sub''^ sue, Postea subjunge fuisse nos semper constantes et studiosos amicos ser""® et christianissime Domu3 ejus et amplitudinis Regni et imperii sui cupidos, lauduraque et glorie ac rerura gloriosissime gestarum indefessos cantores et predicatores, ut, a natura quodamodo habere videamur, non posse nos non colère et observare christianissimum et regium nomen. Personam autem ipsius ser"^* M''* in omni tempore et in omni fortune conditione amicissimo affeetu et veneratione sumus prosecuti. Et si quandoque occasio se prestitisset ut ser"'" M*"^ sua hujusmodi animi et dispositionis nostre periculum fecisset, cognovisset re ipsa id quod et verbis exprimimus et aliquo etiam argumento intelligere antehac potuit regia Sub*"* sua. Nam quando ad reoflum fasligium sublimata fuit, dies annus nobis visus est mittere oratores nostros qui conce|>tum gaudium nostrum exprimèrent, congratularentur et venerarentur ser™""' Gel"'''" suam, quonam exemple moti ceteri Italie potentatus id ipsum facere quisque pro viribus nixus est. Et si, quemadmodum Italiam ad venerandam Mt""» suam excitavimus, reliquum orbem movere potuissemus, fecissemus utique alacri animo; hujusmodi nativum amorem et venerationem noslram ad hune usque diem constanter servavimus et servamus. Unde nobis facillime persuasimus ab eadem regia Gel"'' amari et bonos constantesque regios amicos reputari, et non esse qui, aut in regia ditione, aut sub nomine regio, nostrum ({uemquam ledere audeat. Sed longe secus atque existimabamus eventum est. Quidam enim Golumbus, Francigena, qui se regium subditum profitetur et
regia insignia fert, mensibus superioribus, navim quandam nostram intercepit et abstulit valorem ducatorum .x". Non contenlus hoc illiito hominibus nostris damno, aliam onerariam navim nostram, patrono Juliano Coppo, onustam vinoet aliis mercimoniis ad valorem ducatorum .xxx™. circiter, magno impetu, nulla précédente causa, aggressus est, et cum magna hominum nostrorum strage cepit et dirripuit, ususque est in victos inclemencia et sevicia inaudita, et qua Turci, perpetui cliristiani nominis hostes, quibuscum continuum bellum gerimus, usi profecto non fuissent. Casum hune et narrando et immorando aggrava quantum illius atrocitati conveniens sit. Et tandem reverenter pete et require ut, pro i-egia justicia et mansuetudine |)roque nostra sincera benivolentia et observantia, providere dignetur, tum civium nostrorum super utraque navi satisfactioni, tum etiam justicie penas ex Columbo, tante cedis et immanitatis reo et auctore, exigenti, ut ipsi dignum improbitatis et scelerum premium reddatur, et ceteri illius exemple territi talia patrare posthac non audeant. In hujusmodi petitione quam tibi breviter committimus utere tu illa verborum forma et dicendi modo qui tempori loco régie Cel"' nobisque servato ubique dicere conveniens sit.
Non possumus vaticinari quid regia M*^^ responsura sit. Sed si ipsa negaret Columbum esse subditum suum fecisseque ea que tu expostulaveris se inscio et irrito, tu id credere et pro comperto habere dicas, et déclara quam deceat regiam Sub'*"™ suam, que abipso Columbo magnopere per hujusmodi infamiani leditur, querere per omnem viam et modum illius exterminium, et ita insta et solicita ut facere dignetur.
Si vero M''""^ sua diceret Columbum |)redictum subditum suum esse, et ea fecisse jubente se, ob inimicitiam quam nobiscum prétendit, tu M" sue déclara nos nihil unquam fecisse nec cogitasse quidem quod eidem M'' jure ingratum esse possit, et si quid ei aliter suggestum est, id omne a veritate est penitus alienum, et ab emulis potius nostris in regias aures falso insusurratum. Particulares res que nobis ab ipsa ]M'<' objicerentur intelligere non possumus et propterea justificationes tibi memorare desistimus. Sed tu, qui prudens es et in Consiliis nostris fuisti, intelligisque et de Burgondia, si quicquam tibi diceretur, et de Sabaudia omnia quomodo successere, et que fuit causa legationis oraloris nostri in Burgondia, négocia scilicet privatorum civium et mercatorum nostrorum, qui tractatus lige per B"""^ Summi Pontificis cum ill"" domino Duce ad lînem quietis Italie et pro rébus Italie tantum
366 PIÈCES .lUSÏIIICATIVES
hahitus est; et que causa lige cum ill'"» domo Sabaudie, videlicét antiqua et perpétua nostra cum illa ill"* domo benivolentia, et respcctus quispiam vicinorum utriusque nostrum in Ilalia; et alia hujusmodi, quibus tu inherens justificabis quantum per nostrum Dominium quesitum factumve est ad fînem pacis et securitatis statuum in Italia, non pro ledendo aliquem, quisquis sit, presertim vero regiam Sub''''" suam quam seraper coluimus et venerati sumus, venerarique et colère perpetuo est animus. Et quere omni tuo studio et solertia purgare regium animum omni de nobis concepta sinistra opinione, et illum nobis, quantum fieri potest, reconciliare et benivolum reddere
Quomodocumque tibi M'"^ sua responderit tu, in omnibus honesta et justifîca Dominium nostrum, scribe ad nos omnia diligenter et minulatim, et expecta mandatum. Scribe insuper et déclara Regni illius conditiones, et nova, etapparatus, si qui fueri[n]t, et quecumque alia occurrent digna scientia nostra. Et si jNI'-'^ ipsa de loco ad locum se conferret, ut aliquando solet, tu sequere M*'=™ suam, ut negotia nostra diligentius utiliusque procurare et agere possis.
Si forte, quod tamen non credimus, régla M'''*' facere tibi salvum conductum recusasset, tu ne prosequaris ulterius iter, sed nos advisa, et expecta mandatum. Et quoniam esse posset quod idem Traversinus aliquo casu aut retentus aut impeditus, vel eundo vel redeundo, ad te non veniret, replicandas duximus literas nostras ad eumdem Regera, quibus ipsum salvumconductum petimus, ut nosti; quas tu, si Traversinum périsse intelligeres, aut alia causa necessarium fore judicaveris, mittes per nuntium quempiam tuum ad M'*'"* antedictam, et, accepta responsione, sequere quantum tibi superius commisimus.
Inter alios captivos ex navi condam Juliani Coppo est vir nobilis Alvisius Valaresso, ser Baptiste, qui erat ballistarius, pauper et egenus, factus autem presenti jaclura jniuperrimus. Ad hujus conditionem sunt etiam filius quondam Juliani et unus Bernardus de Ponte, et alii etiara cives nostri quorum nomina nobis jiresentialiter non occurrunt. Volumus igitur ut tu studiose et diligenter procures liberationem omnium predictorum, desque eis modum et formam qua domum redire possint, subveniasque eis juxta uniuscujusque qualitatem et indigentiam de pecuniis noslris, ut in Italiam et in patriam se recipere possint.
De parte : 1.34.
Non sinceri : 5.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delib. secr., XXIV, fol. 71-72.)
Mauvaise réceplioa de Doualo en France.
1kl 0, 13 février.
Emanuel de Jacoppo et Sforza de Bettini au duc de Milan.
: Et havendo bene inteso et notato el luto, el di
seguente fessirno intendere alla Maiestà del Re la venuta di dicto cavallaro, et corne V" Celsitudine ne scriveva ad plénum quanto la haveva facto con prefato messer Philippo, acioche noi fessimo intendere el tuto a sua Maestà, et che ascoltandone li satisferessirao benissimo. Domandandone se gli era speranza niuna di possere torre in tutto esso Philippo dal duca di Borgogna, rispondessimoli che pian piano et col tempo vegniria forse facto, ma che per questa piùma buttata non ne pareva che la cosa fusse stata factibile, per quanto possavamo comprehendere per la continentia de capituli, et che sua Maestà vederia el tutto, et meglio poi essa medesinia ne potria rendere giuditio, et deliberare quanto li paresse che V" Excell'* havessi a fare circha ciô : perché sanza sua deterrainatione et voluntà, la non concluderia cosa alcuna
Per nostre ultime del primo del présente, intese la Excell^ Vostra la giunta quà dello ambassatore Vinitiano, et come prefata ÎNIaestà lo haveva dirizato a Corsi, con darli speranza fi'a dui o tre di de andare la ad intenderlo. Non li andô sua Maistà, ma in capo di sette o Otto di li mandô a dire ch' el dovesse exporre quanto lo haveva a dire a la Maistà sua, al suo Consiglio, al quale la haveva commisso lo dovessi intendere Rispose havere in commissione da la sua Maestà di non dovere dare le littere sue ad altri che a sua propria INIaystà, et che la pregava le volessi acceptare, et solummodo intendere la visitatione che egli li haveva a fare per parte de dicta sua Signoria, che saria brevissima, et, facta la prima visitatione et riverentia a sua Maystà, che le altre cose che lo haveva in commissione, lo ei'a contento trattarle con chi paresse alla Maistà sua.
Conlentossi la prefata Maistà ch' el venisse qui hogi el terzo di, et qucsta niatina lo fcce andare in castello, et reduclasi in canicra con el gran conestavole duca di Borbone, et questi altri signori di Gon!?iglio, et molti altri signori, gentilhomeni, che era piena la caméra. Di poi che dicto imbassalore fu sopra stato circha una hora in sala, senza esserli tenuta compagnia da homo del mondo, sua Maistà lo fece chianiare in camara. Dove entrato lui et tutti li suoi, senza acostarsi a prefata Maistà a più di sei braccia, li fece la débita riverentia; et la Maistà sua per uno terzo fece torre la littera de credenza de esso imbassatore, e se la fece légère ; et sanza dire uno minirno motto a dicto imbassatore, stetle circha meza hora in ragionamento da canto con prefati gran conestevole duca de Borbone e altri signori. Deinde ne mandô a chiamare tutti dui per uno homo degno, che eravamo per honestà restati in sala. Immédiate giunti alla presenza de essa, ei si tiré apresso inanzi a tutti li prefati signori, et tanto gratiosa et humanamente si mise a ragionare con nui, che se li fossimo stati fratelli o figliuoli, saria bastato. Sanza fallo non si potria mai dire tanta humanità, et cordiale et sviscerata dimonstratione facta per la Majsla sua verso la Exe'" vostra; et principalinente ne fece dare la littera ch' esso imbassatore haveva presenlata, dicendone che la vedessimo, et che la era soluramodo de credenza. Per honestà non la legessinio altramente. Usonne di poi sua Maistà queste parole, che essendoli Yiniliani inimici, et havendoli diffidati, che non li pareva per la prima volta de udire lo imbassatore loro, ma ordinare al signor Conestevole et ad alcuni altri del suo Gonsiglio che lo intendessino, et essa se ne voleva andare in un' altra caméra; fu discussa la cosa assai, et infine confortata la sua Maestà et dal Conestavole, et dalli altri, et noi anchora per honestà non li contradicemmo. Fu contenta intendere solummodo da dicto imbassatore la visitatione che lo haveva a fare sanza volere longo linguagio, ne intendere niuna altra cosa particulare, stettesi in questa disputatione una grossa meza hora, tenendoci del continuo apresso sua Maystà quanto più posseva, et dirizando el parlare suo verso noi, tanto amorevole et domesticamente al conspecto di tanti signori et homini degni, che in vero ne faceva mezo vergognare. Deinde voltatasi verso dicto imbassatore, et noi al più presso, aile spalle de essa, lo accoltô ; parlô molto aconciamente, et con una gran gravita et modeslia, exponendo una digna oratione in latino, di substantia come la sua Signoria lo haveva mandato principalmente per visitare sua Maestà, et congratularsi con essa del suo bene
PIÈCES .lUSTIFIG.VTIVES 369
stare, et délie prosperità et félicita sue, reducendoli a memoria la grande amicitia et benivolentia che del continue, già gran tempo passato, era stata fra lachristianissima casa di Francia et la signoria de Venetia ; con dire alcune cose de facti del Turco; dinionstrando ch' essa sua Signoria haveva hauto da uno tempo in ([uà di grandi victorie contra esso, et molto lo haveva sl)attuto; persuadendo et pregando sua Maestà a essere propitia et favorevole a quella imjjresa ; et in ultimo ofFerendoli molto largamente lo stato et ogni facultà de essa Signoria ; et che alcune altre cose che lo haveva a dire, quando piacesse alla Maestà sua, glie le exporria. Sanza risponderli uno minimo molto, immédiate si rivoltô suaMajesta verso noi, commendando molto la maniera et el modo del parlare di dicto imhassatore, col dire che mai udi niuno imbassatore Vinitiano parlare si humanamente et submissive come haveva facto questo, et ch" el giovava mostrarli el viso. Et stato cosî circha uno quarto de hora, parlando con noi del continuo sua Majestà, per maestro Piero de Oriolo, consigliero, li fece rispondere poche parole : regratiandolo délia visitatione, racomandatione et offerte, che li haveva facte per parte de dicta sua Signoria; et che li piaceva che essi havessero hauto Victoria coiatra Turchi ; et che sempre sua Majestà si trovaria presta et prompta alla difensione délia religione christiana, etc. ; et che délie altre cose che lo havessi a dire che la ordinaria al Conestabile et ad alcuni altri del suo Consiglio, che domattina lo intendariano. Et con questo si spicciô dicto imbassatore da sua Maystà. — Ragiono di poi uno pezo con noi sua Majestà a la presentia di prefati signori, délia risposta che se havessi a fare, circha el facto délie navi di Venetiani prese, fortificandosi in ultimo in sul facto délia pace facta a Roma, in la quale volevano Vinitiani intromettere li Savoini aciô che Vostra Exe''» non li possessi offendere a richiesta disua Majestà, etc. : et in la protestatione che essi mandarono a fare a Vostra Celsitudine per d"" Antonio Dandolo, come altre volte ad plénum ne è stato scripto, ollra le altre dimostrationi et arti usate in Italia, et fuora de Italia contra sua Majestà, et la Exe''" Vostra; et concluderli in ultimo che fîno che essi non dimostrano volere vivere con essa Exe''" Vostra et con sua Majestà anchora amichevolmente etbene, senza arle o dissimulatione alcuna, che sempre li haverà et tractera per inimici ; ma volendo con effecto bene vivere come è dicto, li tegnirà per buoni araici et benivoli ; et per dimonstrare che cosî sia, era contenta, volendosi fare la liga de Italia, secondo che la era al tempo délia felice memoria del ill™° II 24
370 PIÈCES .lUSTIl'IGATIVES
signor vosli'o padre, entrarli dentro, et intervenirli corne el più minirao rhe li sia, et essere obbligata parimodo corne li altri ; excepto che in caso ch'el re Renato (essi guerra al re Ferrando, che la voleva essere in sua libertà, di posserlo adjutare o non. Et dimoslro sua iNIajstà di havere una grandissima sete che dicta pace et liga de Italia seguissi, et intervenirli nel modo ut supra. Rispondessimoli che la Majestà sua non posseva rispondere a dicto inabassatore Vinitiano, se non prudentissimamente et bene; ma che, piacendoli, la pregavarao che la si degnassi aspectare la venuta dello ambassatore che Vostra Excellentia mandava, richiesto da sua Majestà a questo proposito, quale vegniria benissimo instrutto di quanto bisognava; et meglio di poi potria sua Majestà deliberare la risposta che se havesse a fare a dicto Vinitiano. Dissene che questo non noceva niente, et che a ogni modo la conclusione et deterrainatione di questa materia non se haveno al présente a fare quà, et che senza participatione, consentiniento et voluntà de Vostra Signoria, non si faria niente. Ha grandissima voglia la Majestà sua che dicta liga habia effecto, come di sopra è dicto; et hanne commisso che noi, come da noi, entriamo in questo ragionaraento con dicto imbassatore Vinitiano, et li persuadiamo, et confortiamo la cosa; tegniremo la cosa in tempo fino la venuta di predicto imbassatore di Vostra Celsitudine senza farne motto, per intendere meglio come le cose se habiano a governare ; et cosî vederemo che onnino prefata Majestà lo aspecti inanzi che facia rispondere cosa alcuna a predicto imbassatore Vinitiano.
Havemo visitato dicto indîassatore et factoli intendere quanto caldamente Vostra Celsitudine ne ha scripto che per sua parte vogliamo pregare prefata Maestà che ne lo voglia rimandare benissimo satisfacto di quanto lo è venuto a fare da essa per parte délia Signoria, etc., dicendoli che lo havemo facto, et che sua Majestà ne haveva risposto che gratiosamente lo intenderia et deinde li rispondaria. Fecene carezze assai esso imbassatore et grata acoglientia, regratiando la Exc^'^Vostra et dimonstrandoseli molto obligato et affectionato, per el grande honore et gran cera che la gli haveva facto in questa sua passata da essa : che in vero se ne loda molto, pregandone che onnino lo volessimo racommandare a Vostra Celsitudine, et certificarla che egli li era servitore, et che gli pareva una hora mille anni, di partire di quà per ritornarsene et venire onnino nel suo passare a visilare Vostra Celsitudine. Regratiamolo con quelle parole ne parse convenire. Parli stranio non essere et
accorapagnato et honorato un poco più ch' el non è; non si sa simulare quà et bisogna in ogni cosa mostrare di fiiora quelio chc io homo ha di denlro : credo ch' el fara volo di non tornare mai piii in Francia
Datum Arabosie, die .xiij°. februarii, 1470.
(Mihui, Arch. di Slato, Pot. Estere, Francia )
Le duc de Milan demande un conseil à Venise. (t. II, p. 22.)
i474, 31 janvier.
Comparuit corara Dominio orator ill™' domini ducis Mediolani, et exposuit se accepisse litteras ab i|)so domino suo disposito perseverare in sua deliberatione comunicandi nobiscum quecumqini accidant, et consultandi audiendique nostram opinioneni ; et de consilio deque rei comunicate taciturnitate et secreto rogavit. Postea dixit venisse ad dominum predictum duo oratores serenissimi domini régis Francie, cum commissione quam nobis legendam ostendil, et tradidit hujus effectus : quod cum ill™"^ dominus dux Burgundie quesiverit juvare et favere rébus suis contra Regem predictum, cum existimatione, et fama gentium Italicarum ; non obstante quod Rex ipse gentes suas et arcerios habeat plurimos et validos atque expertos, requirit nihilominus Rex ipse Ducem predictum ut mittere ad se velit dominum Robertum de Sancto Severino, cum suis copiis, et Donatura Comitis, quibus solvere de suis stipendiariis promiltit. — Suprascripto autem oratori responderi debeat in hune modum, videlicet :
Intellexisse nos ex lectione comraissionis oratorum ser™' domini régis Francie requisitionem quam facit Excellentia domini Ducis; ex verbis autem ipsius oratoris quid dominus Dux petit a nobis, ut, scilicet, amice illi consulamus in hoc negotio. Utraque res est argumentum multe confidentie Exc*^'^ sue, que provenire non potest nisi a multa benivolentia et amore erga nos. Et quamvis nos illi optime correspondeamus ut mutuum inter nos hoc videri officium et debitum possit, Celsitudini nihihiminus predicte gratias uberimas agimus pro humana et confidenti coraunicatione predicta. Quoad consilium autem nostrum attinet, dicimus quod, perspecta a nobis et cognita singulari prudentia ill'"' domini Ducis, et rerum multa experientia, judicamus illum non nisi graviter et convenienter esse deliberaturum. Hoc autem pro correspondentia amoris nostri Excellentie sue, loco benivolentissime communicationis, non consilii, dicemus : quod similibus requisitionibus nobis factis assentiri noluimus ob singularem advertentiam , et consyderationem
nostram ad conservationem pacis et tranquillitatis Italie, ad qnam Italie principes singulariter attendere et aspirare est bene conveniens.
De parte : 140.
De non : 7.
Non synceri : 4.
(Venise, Archivio di Stato. Senato, Ddib. secr., XXVI, fol. 65.)
374 PIÈCES .lUSTIFICATIVES
Projet de ligue entre Milan et Venise, (t. II, p. 52.)
i475, 11 mai.
Sapientes Consilii, sapientes Terre firme.
Quod oralori ilH' domini duels Mediolani super materia federis ineundi inter regem Renatum et ducem Calabrie, nepotem ejusdem Régis, et ducissam Sabaudie, interveniente ipso ill™" domino Duce, sicut litere ad Celsiludinem suam scripte per oratorem apud eandem Ducissam suum continent, |)rout huic Consilio relatum est, — dicatur in hune modum :
Replicata sufficienti gratiarum actione pro comunicatione hujus rei, et pro petitione nostre opinionis, quod diebus superioribus super hoc negotio in quo nominabatur etiam ill'""» dominus dux Burgundie diximus Magnificentie sue quantum nobis occurrebat, pro ea quam de rébus illis cognitionem habebaraus. Et sicut tune diximus, ita nune replieamus quod per distinetum advisamentum et intelligentiam nostram illarum rerum vellemus posse longe sufficientius consulere ill™" domino Duci, pro satisfactione sua et officii studiique nostri, agendi et dicendi ea que sibi possint esse commoda et honorifica; quoniam nihil secum reticeremus sententie et opinionis nostre, ut cum eo qui omnia comunia habere reputamus ; sicut facere in orani materia consueti sumus. Sed tanta est Celsitudinis sue sapientia, tam sibi sunt negotia ilhi perspicua et familiaria, ut existiraemus non posse ill'uai" Dominationem non sahitariter deliberare ; et id quod nos ante suam deliberationem suadere in utramvis partem subdubitamus, deliberalum ab ea, probandum et laudandura judicabimus.
De parte : 135.
De non : 6.
Non sinceri : 8.
(Venise, Arch. di Stato, Senato. Delih. secr., XXVII. fol. I i.)
Projet de ligue entre Milan et Venise, (t. II, p. 66.)
Ikl5, 10 novembre.
Sapientes Consilii, sapientes Terre firme.
Quod oratori illustrissiini doraini ducis Mediolani, ad replicationem quam fecit de conceptu et opinione predicti domini Ducis proponi et suaderi faciendi serenissimo domino régi Francie impresiam Catelonie, et ei offerendi galeas decem vel duodecim ut, aversa Majestate regia ab negotiis Italie et in alia occupata impresia, Italia de quiète securior esset, etc., sicut per serenissimum dominum Dueem huic, Gonsilio est particularius expositum, — dicatur in hune modum :
Quod pridie Magnificentie sue super hac materia respondentes satis explicate id quod nobis occurrebat deciaraverimus, et nihilominus, cognito eo quod celsitudo domini Ducis nobis declaravit de publicatione indutiarum Francie et Burgundie facta sine coUigatorum norainatione, iterum dicimus quod, conjecturam facientes ex nobis ipsis de eo quod in facto servande fidei et honoris reliqui principes facturi sint, non possumus esse sine spe quod in parlamento futuro inter serenissimum dominum regem Francie et illustrissimum dominum Dueem antedictum colligati includantur per utrumque, quo casu tranquilla orania possent remanere, et non esset necessaria cogitatio vel consilium diversionis aut novi cujuspiara belli. Sed quando pur res aliter eveniret, ut verum fateamur et ingénue loquamur cum illustrissimo domino Duce, sicut nostram precipuam amicitiamet conjunctionem decet, dicimus quod, ab uno latere considérantes quam alienum sit ab ofHcio et instituto nostro suadere bella inter cliristianos principes, quamque rébus christianis hac tempestate penitus oppositum et adversum, ab altero, quam conveniat prudentie principum omnia cogitare remédia que salutem et incolumitatem proprii status respiciunt et vicinorum amicorum suorum, et propterea cura illustrissimus dorainus Dux sapientissimus sit et negotia illa ultramontana optime intelligat, videtur nobis hujusmodi deiiberationem sa|)ientie sue remittenduin esse, consueta in orani gravi et imporlanti materia salutariter semper deliberare.
De parte : 149.
De non : 2.
Non sinceri : 3.
(Venise, Arch. di St;ito, Senato, DelHi. sccr.. XXVIl. fol. lii.)
)>76 PIKCES JUSTIFICATIVES
Venise avertit Charles le Téméraire du mauvais vouloir de Louis XI.
(t. II, p. 71.)
Ikl6, 22 février '.
Ser Federicus Cornario, consiliarius; sapientes Consilii et sapientes Terre firme.
Illuslrissimo domino duci Burgundie.
Literis consulis nostri Bruzes^ certiores facti sumus quid ei ah regia Majestate Francorum super nostra ratificatione nominationis de nobis facte per vestram Celsitudinem in indutiis responsum est, et cur ipsam nostram non admiserat ratificationem, quia scilicet quatuor dies post elapsura terminum consul noster presentiam régie Celsitudinis sue adierat. Et nisi alia via angustie termini prospexissemus, nisi suffîcienter eidem Majestati intra terminum voluntatem et propositum nostrum approbandi indutias antedictas illarumque beneficio gaudendi notum facere curavissemus, posset hujusmodi termini causa, quamvis p;irum equa sit, ab eadem Majestate convenienlius forte allegari. Sed preterquam quod literis consulis nostri ad eam properantis ante terminum Majestas ipsa profectionem consulis ejusdem et causam intellexerit, que res sufficiens est ut judicemur in tempore ratificasse, cum voluntiis in hujusmodi negotiis magis requiratur quara actus ille exterior, index durataxat et argumentum voluntatis. Nostris etiam literis et proprio tabellario Majestati predicte nostram intimavimus voluntatem et nominationem factam de nobis admisisse et ratificasse plures dies ante terminum declaravimus, qui consulem preterea mittendum censuimus ut regiam Celsitudinem veneraremur (sic enim Celsitudini vestre gratum fore sumus arbitrati), magis quam quia nécessitas ulla id exigere videretur. Et, ut Sublimitas vestra de forma nostre scriptionis ad Majestatem predictam informatior sit, exemplum istis mittimus inclusum , et per eundein tabellarium mittimus qui literas ipsas nostras ad regiam attulit Majestatem et die .xviiii. decembris proximi elapsi in Turono representavit,ut, tam ex literis ipsis quam ex ore ejusdem tabellarii, intelligat nos inlra
1. Pièce datée par erreur dans le texte (II, 71) du 16 février.
