Voyez p. 395, dernière ligne

o08 PIÈCES JUSTIFICATIVES

Gapitulum quarlum reforinandum per additionem in fine verborum ul infra, casu quo, facta prius per dominum oratorem instantia de reservatione federis nostri, aut de reformatione capituli et reduclione illius ad verba formalia regiarum literarum quas attulit ser Franciscus Donato, de neutre regia Sublimitas contentaretur :

Item, che la dicta signoria de Venexia sia obligata non prestar ajulo, favor, ne hortamento, ne soccorso contra de nuy, ne de nostri subditi, ad algun signor, signoria, potentia et stado, sia quai el se voglia, et de che condition, preeminentia, grado, nation et nome se sia de quà da monti, ne ad alguno inimico, adversario, rebelle et desobediente nostro, sia i)er quai caxon se voglia, nemine excepto, si per mar como per terra, et cussi a quelli che inferiranno guerra a nuy, como a quelli che nuy fassamo guerra a loro, dai quai fossamo stà lacessiti et provocati.

(Venise, Arch. di Stalo, S enato, Delib. secr., XXVIII, fol. 68.)

PIÈGES JUSTIIICATIVES 399

lustruclions à Bertuccio Gabriel.

(t. II, p. 136.)

i47S, 11 août.

Ser Antonius Donato, miles, sapiens Terre firme.

Joannes Mocenigo, Dei gratia dux Venetiarum, etc., comraittimus libi nobili viro, Bertucio Gabriel, militi, dilecto civi et fideli nostro, ut e;is orator noster ad ser™"™ dominumregem Franchorum. Iter autem tenebis per Mediolanum, ubi te prestolantur oratores predictorum dominorum Ducum, ex'"*' dominationis Florenlie et ill"'' domini ducis Ferrarie . Applicitus autera Mediolanum, visitabis illm™ dominam Ducissam etfilium sub litterisnostris credentialibus, faciesque fraternas salutaliones et oblationes, quantum poteris affectuosius et liberalius. Post hec déclara destinatum te esse oratorem nostrum ad regiam M*''™ Francorum, ut, una cum suo et reliquis oratoribus lige, agas et exequiiris quantum a nobis habes in mandatis declarandum parte Cel"'^ sue, sicut inferius continetur. Indoleas deinde de presenti turbatione rerura Januensium et de casu nuper occurso in copias suas quas ad impresiam illara mittebant, deque rerum Tuscie vexatione : que omnia comunia nobis omnibus sunt. Et propterea lu verbis utere affectuosis et declarantibus molestiam animi nostri, que major esse non posset, hac taraen moderatam spe quod Deus juvaturus et substentaturus sit causam nostri federis cum tanta injuria lacessiti et offensi.

Discedatis igitur ex Mediolano, oratores predictorum ill™' domini Florentinus, Ferrariensis et tu, et in Franciam ibitis ad illum locum ubi regiam Ser'"™ esse intellexeritis, et, constiluto ad audientiara vestrara die, omnes simul presentabitis vos regio conspectui, et, exhibitis litteris nostris credentialibus, post reverentes salutationes, comendabitis totum nostrum fedus et unamquamque partem illius, tanquam diligentissimos amicos et cultores nominis et glorie régie. Hac autem parte expedita, graviter et copiose subjungite quod,cognita per nos omnes optima disposilione et mente régie Gel"'*' sue ad pacationem et quietem Italie, declarata ex forma lilterarum suarum ad Summum Pontifîcem et ex missione suorum oratorum subinde, cum verbis plenis cure et sludii tranquillande Italie et succurende roi

'lOO PlIiCIÎS JUSTIFICATIVES

(•liristiaiie, que ex inagno in maxiiiiuiii adducitur dis^criiuen per presenteni dissensionera et belluiri, existiiuavimus convenire officio et observantie nostre in regiam Sub'*"" gralias ei agere, et pro magnitudiiie negotii, proque majore expressione syncere nostre grateque mentis id potius per vos, oratores nostros, facere quam per lilteras

Si, malgré tous les efforts pour arriver à un accommodement, on échoue, ils prieront S. M. de ne pas renoncer au remède d'un Concile dont on a déjà uienacé le pape.

De parte : 35.

Les autres sages proposent, vu l'impoilance de la malièie, de remettre la décision.

De parte : 62.

De non : 1.

Non synceri : 3.

Die .XVII. augusti posita iterum fuit commissio suprascripta per infrascriptos sapientes,videlicet serMarcum Barbadico, ser Nicolaum Mocenigo, sapientes Consilii, etser Nicolaum Donato, ser Tbomam Trivixano et ser Pelrura Bernardo, sapientes Terre firme, et fuerunt

De parte : 74.

Ser Antouius de Priolis, sage du Conseil, mit aux voix une addition portant sur la bonne entente des confédérés, etc.

De parte : 11.

De non : 6.

Non synceri : 10.

(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delib. secr., XXYIII, fol. 110 V.)

Lettre du Sénat de Venise à Bertuccio Gabriel. (t. II, p. 137.)

i478, 24 septembre.

Ser Federicus Cornario, Ser Antonius de Priolis,

Ser Augustinus Barbadico, sapiens Consilil.

Ser Franciscus Justiniano, miles,

consiliarii ;

Ser Berlucio Gabriel, militi, proficiscenli oratori nostro ad serenissimum dominum regein Francie.

Accepiraus vestras literas datas Mediolani, die .xii. et .xin. presentis, et siinul exemplum mandatorum que suo oratori ad serenissimum dominum regem Francie illustrissimi duces Mediolani dedere ; quibus literis vestris cognovimus duas particulas quas magnificus dorainus Cichus et ceteri oratores illustrissime lige nostre raandatis vestris addendas hortantur; legimus quoque et optime intelleximus suprascriptam commissionem ducalis oratoris. Quare mandamus vobis, cum nostro Consilio Rogatorum, ut adeatis presentiam prefatorum illuslrissimorum dominorum Ducum, quibus dicetis, nostro nomine, quod nos, pro desiderio studioque nostro quacumque in re gratificandi illustrissime lige nostre, facile secum convenimus in senlentia in cunctis partibus ipsius commissionis, excepta parte tentandi regiani IMajestatem an ejus oblatio mittendi dueem Calabrie locum est habitura, an tantum est ad demonstrationem favoris, ne arguamus diffîdentiam optime et sincerissime mentis ejus. Quod etiam attinet ad prohibendum quod non proficiscatur Romam ad impetranda bénéficia a Summo Pontifice, loquentes sinceriter atque fidenter ])ro nostra consuetudine, dicimus non videre quo pacto, cum aliquo juris fundamento, ad hujusmodi actum venire possimus, cum maxime in nostra ditione potestatem Pragmatice non habeamus, prout habet regia Majestas in regno suo : que Majestas, cum ad talem inhibitionem devenit, id fecit quod sibi licitum concessumque est, quod itidem non est nobis suprascripta de causa. Iccirco nobis videretur quod a tali re in presenti supersedendura foret, et quod exequendum esset illud quicquid per oratores prefate lige communi consensu non II 2G

immerilo denunlialuiii fuit Suramo Ponlifici, videlicet cogère Concilium et deducere prolatos e Curia Roinana, atque eos traducere ad suas diocèses. Que omnia comunicabitis oratoribus illustrissime lige nostre. Mittatur autera oratori nostro suprascripto exemplum commissionis .suprascripte, detracta inhibilione impetrandorum beneficiorum, et pai'te tentande régie Majestatis circa effectum oblatioiiis Ducis mittendi.

De presenti autera deliberatione nostra detur noticia magnifico domino Leonardo Botta, ducali oratori, et spectabili Joanni Lanfredino, agenti pro excellentissima dominatione Florentie.

De parte : 57.

(Venise, Arch. di Stalo, Senato, Delib. secr., XXVIII, fol. 117.)

xxxvn

Supplément d'instructiou à Bertuccio Gabriel. (t. II, p. 138.)

i478, 28 septembre.

Sapientes Consilii, sapientes Terre firme.

Ser Bertucio Gabriel, oratori nostro proficiscenli ad serenissimum dominum regem Francorura.

L' è slato a la presentia nostra el raagnifico miser Leonardo Botta, ambassador de li illustrissimi diichi de Milano, et hane leto alcune copie de lettere habute da i prefati illustrissimi signori, quelle medesime che da vui etiam, insieme cum vostre lettere de di .xxiii. de! présente, habiarao ricevute : zoe copia d'un capitolo de lettera dada a Tors, a di .vin. del présente, scripta per uno che sta in la corte de la maestà del re de Franza, copia de lettera del prefato serenissimo Re al Suninio Pontifice, item copia de lettera del prefato serenissimo Re a li illustrissimi duchi de Milano, demura certo ricordo fato a dicti illustrissimi signori per un secretario de soe Excellentie, el quai sta in Monferà, la copia del quale ve mandemo. Per el quai dicto segretario exhorta i suo illustrissimi signori che ai ambassadori de la illustrissima liga se voglia dar in mandatis, che, exposta la soa ambassata a la regia Maestà, come da loro entrino in parlar del matrimonio, el quai per camino monstrino haver sentito esser seguito tra la fiola de Savoia e don Fedrigo, forzandosse de renderlo suspecto a sua Maestà, cum le raxone che in dicta copia se contiene, quanto li sia possibile. El quale magnifico ambassador mostra che i suo illustrissimi signori existimano ch' el séria a proposito tal cossa si facesse, et confortane che voiamo darvi tal commissione. Onde nui che, per la condition de la mutua confédération nostra et strectissima amicitiaet benivolentia tra nuv, semo et disponemo sempre esser d' un medesimo sentiraento el voler cum i prefati illustrissimi signori de Milano et cum la excelsa Signoria de Fiorenza in tutte quelle cosse che siano ad ulele et commodo de la liga nostra, semo contenti, volemo et comandemovi, cum el nostro Conseglio de Pregadi, che, zonti sarcti in Franza, se intendereti el dicto matrimonio cum efFecto esser concluso over esser in practica de farse, stati che sareti a la regia Maestà çl

404 PIKCES JUSTIFICATIVES

exi)osla clie liavereli 1' ainbassada vostra, cuin bon modo, come da vui iiitrate in parlai* del soprascritto inatrimonio, el quai per camniino havete senlito esser seguito, mostrando a lai rumor non prestar fede, come cossa non \erisinille ne raxonevelle, forzandovi etiam farlo sospecto et pericoloso a sua Maestà, cum lutte le raxon conlenute in la copia soprascritta, et cum tulte quelle altre clie a vui et ai compagni ambassadori de la illustrissima liga sumministreranno li inzegni vosti'i. Et questo medesimo officio volemo etiam che fazate cum el Gran Cancellier et cum quel altri signori che a le prudenlie vostre parera, usando quella destrezza de parole che sia conveniente, et tutte mostrando dir come da vui. Se queste nostre lettere ve troveranno a ÎSIilano, subito anderete alla presentia de quelli illustrissimi signori, et aile Excellentie sue darete noticia de questa nostra deliberatione, dechiarandoli el singular studio et desiderio che nui habiamo et semo par haver continuamente de far tutte quelle cosse che siano ad utile et beneficio de la illustrissima liga nostra, et sempre conformarsi cum i justi et honesli pareri et voleri de quella. Quando veramente fosti partiti da Milano, et vi trovasti in cammino, comunicate la cossa cura i compagni ambassadori ; et quando serete a la regia Maestà, se loro dai suo signori haveranno havuto simel comandaniento, cum el modo so|)radicto exiguite soprascritti niandati nostri.

De parte : 96.

De non ; 2.

Non sinceri : 2.

(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delib. secr., XXVIII, fol. 117 \°.)

Lettre do Bertuccio Gabriel à Yeuise.

(t. II, p. 147.)

1kl 8, IR novembre.

Serenissime princeps et excellentissime Domine, Domine mi singularissirae.

A di.,. di questo fo 1' ultirao scri[)se alla vostra Sublimità; per la quale, con le altre mandate con quella , 1' haverà inteso quelo havevemo exequito sino quelo zorno. Dapoy, per tre zorni continui, sono venuli qui, al mio allozamento, presenti li mei compagni, monsignor d'Argenton, li doy ambassatori designati in Italia, quello ne vene contra a Lion, el signor Jacorao Galeoto, capitaneo regio, el reverendo magistro Thomaso de Collionibus et Gianetto Ballerino, li quali tuti ha terminato sua Maestà siano con nuy per suo nome. Et per doy zorni continui se fo in disputatione del modo de rimandare quisti soy ambassatori in Italia neli luoghi de laliga et a Roma, et precipue del modo se doveva tenire in invitare el Ponlifice et altri signori christiani al Concilio. Et per loro fussemo astrecti, per nome delà regia Maestà, a dire la nostra opinione. Nuy sempre se excusavemo, dicendo non havere circa questa ambassata comissione alcuna, perché, al nostro partir deli nostri signori, che era tempo assay, non si sapeva alcuna cosa de questa ambassata, et perô nullo circa ciô potevamo havere; et che la sua INIaestà prudentissima facesse quella sapientissima deliberatione li paresse; che di tuto li nostri signori remandrano contenti, pur che sua christianissima Maestà facesse si facte provisione, che se vedesse de pacificare Italia, che se prosequisse el Concilio, et se revocassi li prelati, secondo la forma de la nostra comissione. Et su questo se stetti per doy giorni ; non fu facto altro. Venero poy el terzo giorno, et astrensene che, possa che non II volevarao dir alcuna cosa como ambassatori, alraeno li vossemo dir, como suoy veri amici et servidori, quel ne parea cerca el mandare de questa ambassata. Et essendo venuto quella nocte uno cavallaro milanexe con lettere de quilli illustrissimi signori al suo magnifico ambassiatore, che li dichiariva havere recevuto le nostre lettere da Lion de I' andata de dicti ambassatori, et che tuta la nostra illustrissima liga haveva terminato, se ringratiasse la Maestà de questo Re de questa mandata de dicti ambassatori, et era contenta loro andasseno, parseno dirli

coino da nuy, che, in nomine Domlni, la sua Maeslà li mandasse, che judicavenio scriano grati a questa illustrissiraa liga, et che loro procurasseno con grande solicitudine il suo camino. Etcon la reverentia débita richiedevemo li fosse data quella coraissione che paresse a sua Maestà, nela quale fuisse concluso, che, essendo loro ambassatori neli luogi de la liga, tuto fosse luonstrato a le Excellentie vostre, le quale, como quelle che sonopiù nele frontière, saperiano azonzere, niinuire et ordinare delà dicta comissione quello pareria fusse de magior honore et gloria de la sua Maestà, et bene de questa illustrissiraa liga, et per il siraile de 1' invitare el Papa, cardinali et altri al futuro Concilie, et de continuare o chiamare di prelati.Et, tutto ben intexo, disseno che sentano con la regia Maestà et che teniemo certo tuto seguirea secondi li nostri sapientissimi ricordi. Dapoy se hano trovà con la regia Maestà et con li altri suoy baroni, quai ha terminato mandare solenne arabassate in Italia et a Roina. Sono li ambassatori quali serano notati nela inclusa police, et tutte persone degne et de auctorità ; anderano con cerca cavalli 200, et ha li facto le sue instructione molto al proposito delà Christianità, et con grande honore delà nostra illustrissiraa liga, con zonta che questa illustrissiraa liga adzonza et niinuisca in tuto corao li parera. La copia de la quale, per intelligentia delà vostra Sublimità, li mando qui inclusa, et questo mederao fano li altri ambassatori, azô le vostre Signorie dalcanto de li le examine et vedi dove è necessario dechiarir avanti che quisti signori ambassatori siano a Fiorenza, adcioche con quello sera conlo per le Signorie vostre lî , possino andarsene de longo verso Roraa, perche, como ho dicto, hano in comissione, et etiam a boccha li ha comesso la Maestà de questo Re, de exequire in tuto quanto per la nostra illustrissima liga li sera ordinato. Etpero spaziamo cavallarii in freza, azô le vostre Signorie habino questa deliberatione tanto avanti la venuta de li dicli ambassatori, che possiate conferire et definire tuto avanti ch' elli siano de lî. Quali parteno tre ho quatro gîorni, et voleno essere per quesle feste de Xadal a Roma, se de lî non serano impediti. Supplico la Yoslra Sublimità li piaqui darrae advixo di quello sera seguito de lî circa dicta comissione, az(') possianio dinotarlo ala regia Maestà che harà piacere intenderlo. Gratie Sublimitatis veslre me humilime commendas [sic).

Data Turonis, die. xviii. novem-bris 1478.

Vestre Sublimitatis servitor,

Bertutius Gabriel, miles

et orator.

(Milan, Arch. di Stato. Pot. Estere, Fiancia.)

Venise se plaint de la mauvaise volonté de Sixte IV. (t. II,'p. 209.)

I'i19, 11 août.

Ser Franciscus Venerio, procu- Ser Joannes Justiniano,

rator, Ser Mainnus Contareno,

Ser Stefanus Maripetro, Ser Franciscus de Priolis,

Ser Gabriel Lauredano, sapientes Terre firme.

Ser Bernardus Justiniano, miles, procurator, sapientes Consilii ;

Ser Bertutio Gabriel, railiti, oratori nostro in Francia.

Reddite sunt nobis litere veslre diei .xix. et .xx. mensis elapsi cum inclusis exemplis brevis Pontificii , literarum cardinalis Sancti Vitalis et expositionis facle per illuiii Ballarinum régie ^Majestati, nomine Pontificis ; et omnia intelleximus que scribitis, vestramque prudentiam et sedulitatem pluriraum laudamus, quoniam, in cunclis rébus que occurrere, et jussus a nobis, et proprio judicio, ubi nostra defuerunt advisamenta et mandata, cumulatissinie nostre intention! et utilitati publicorum negotiorum satisfecistis. Gognovimus ex ipsis vestris literis opinionem regiara de voluntate Pontificis et optimam Majestatis sue mentem et dispositionem erga fedus nostrum, quod lacessitum et offensum recta semper incessit via ad finera pacis et Iranquillitatis adversus mille artes et dolosos insidiososque modes servatos ab adversariis, quos explorâtes et cognitos a regia Sublimitate memerare per modestiam omittimus. Impresentiarum probamus quod ad regiam Gelsitudinem vos emnes oratores conformiter scripseritis. Et est vestri officii, vestre precipue cure et studii, quandoaliud nancisci aliéna culpa non pessimus,pro presenti tenere regiam Sublimitatem de fédère nostre et de unoquoque nostrum optime edificatam, et fovere augereque in dies benivelentiam in nos suam, et odium in adversarios, qui nihil relinquunt intentatum ut oppositum struant et faciant. Cum domino autem Arzentini perseverate, ut sponte vestra, facitis tenere illum amicum et in commeda federis nostri perpensura; hoc idem faciatis cum quibus fuerit opus, servata semper gravitate et décore, quoniam cum eo longe erit efficatier quecumque vestra operatio.

De compromisse facto Mediolani credimus ad hune usque diem

materiain illain per se esse sopitam, et nullarn amplius de ea fieri nicntionem; et hinc processit quod nihil antehac vobis scripserinius. Quod si ila est, non oportet ut aliud de ea dicatur; sed taraen volumus ut causas silenlii nostri intelligatis, et possilis, ulii forte necessariuni foret, vere et convenienter loqui ettueri partes nostras, (juando rpiereretur dari nobis a quoquam aliqua gravedo, aut aliqua lîeri imputatio. Visa forma comproraissi facti Medioiani, multa nobis occurrere consyderanda, et super personis judicum additis apud regiain Celsitudinern, cujus honorera "et existimationem singulari cultu et observantia veneraraur et ledi arbitrabanmr ex denionstralione alicujus de ea difidenlie, et super voluntate Pontificis, quam minus rectara esse certe scimus ad aliquem bonum effectum. Et dum in consultatione cum nostris sociis essemus, supervenere litere vestre diei... mensis elapsi, quibus regiam sensimus displicentiam de ipsa eadera re, quam ÙNIajestati sue displicituram augurabamur ; et eodem ipso tempore, tam ex Mediolano quam ex Florenlia, per proprias literas domini Arpaglioni, facti sumus certiores Pontificem non solum eidem domino Arpaglioni clam respondisse, sed in publico Consisiorio palam declaravisse et fuisse quodamodo protestalum nihil se faclurum de contentis in ipso compromisso; et cuncta negavit que regii oratores, tam Florentie quaui Medioiani, affirmaverant ab ipso Pontifice habuisse super restitutione locorura et super cessamenlo oflensionum, etc. Ex hujusmodi igitur causis et respectibus, ex usu rerum nostri federis judicatum est a nobis confederatis procedendum ulterius non esse in materia de sui natura régie Celsitudini ingrata et molesta, et ex altero latere vana et inutili, non disposito Pontifice, ut diximus, ad aliquem bonum effectum. Si igitur acciderit ut serrao aliquis de tali compromisso amplius habeatur et de nobis aliquid dicatur quod ad actum ratificationis non devenerimus, causas supradictas allegate, et ostendite singularem nostram in regiam Celsitudinern reverentiam et confidentiam, non solum comunium nostri federis, sed propriarum etiam rerum, quando de propriis nostris ageretur.

Contenti fuissemus ut coram cum regia Sublimitate congratulatus fuissetis de Victoria sua, sicut fecit orator Florentinus. Et si quid irnposterum acciderit, facile omnem demonstrationem gaudii et contentamenti nostri de omni regia prosperitate. Id enim per vos coram fieri convenientius et tutius arbitramur quam per literas : supplete igitur irnposterum cum omni necessaria gravitate et reservatione.

De parte : 71.

(Venise, Arch. di Stato, Senaio, Delih. secv., XXIX, fol. 28.)

Venise se réjouit de la venue de Pierre Palmier. (t. II, p. 188.)

I'i79, '2.J octobre.

Sa|)ientes Consilii, sapientes Terre firme.

Per speclabilem Joannem Lanfredinuiii, ex literis excelse doniinationis Florentine, data est Dominio noticia de apulsu in Italiam illius doniini Pétri Primarii, oratoris régie Majestatis Francorum, qui mittitur pro raateria pacis, et ostensa est etiam forma commissionis ejus, et postulata opinio Dominii an orator predictus perniittendus sit ulterius progredi, necne, etc., sicut huic Consilio relalum est. — Et propterea eidem Joanni respondeatur in hune modum :

Che già più zorni nui fossemo avixati de la venula del dicto arabassador, ad inslantia specialmente del re Ferando. P]t havemo considerato anchor nui quel medesimo che li excelsi signori Fiorentini dicono de lo, esser rnutate, da quel tempo ch'el dicto re Ferando ne fece instantia a|)resso el serenissimo signor re de Franza, a questo présente tempo, le condition de le cosse, che non séria gran facto che havessero mutalo anche 1' animo del prefalo re Ferando; pur, come se sia, in ogni caxo judicamo che 1' andala del soprascritto ambassador Franzese de longo a Ronia, et più oltra, non possi esser niente detrimentoxa a la liga noslra, venendo a réquisition de la parte opposita, la quai, se persistera in bon proposito, potrà dicto ambassador produr bon fructo. Se altramente fosse, a loro riman ogni gravezza et ogni imputation, et da loro se potrà reputar la Maestà del signor re de Franza deluxa et non punto da la liga nostra : che potrà adevenir el contrario, quando per nui restasse dicto arabassador de prosequir el chamin e commission soe. Questo è el parer nostro dicto cum loro confidentemente per satis farli. Et ringratiarao le sue Signorie de cussî amorosa et confidente comunication et rechiesta del parer nostro.

De parte : 146.

De non : 0.

Non sinceri : 0 .

(Venise, Arch. di Stalo, Senato. Delib. secr., XXIX, fol. 48.)

Tentative d'arbitrage de Louis XI.

(t. II, p. 191.)

l'ilO, i" décembre.

Sapientes Gonsilii, sapientes Terre firme.

Ser Fi'ancisco Diedo, doctori, oratori nostro Mediolano.

Si ad singulas literas vestras non respondimus, mirari non debetis, quoniam natura et conditio materie id non exigit, et, cognita per vos, ex ipsarum rerum qualitate et ex forma etiam complurium mandatorum nostrorum intentione et desiderio nostro, per prudentiara et commodilatem vestram, optime satisfacitis. Sed tamen aliquid dicere non omittemus ad postremas literas vestras diei .xxvi. proxime preteriti mensis, quibus nobis declarastis verba vobis prolata per Franciscum Rizo, secretarium ducalem, et que una cum oratore, imo per oratorem régie Majestatis Francorum, tanquam per fîdelera et accomodatum instrumentum, orator Florentinus et vos quesivistis ut istic vobis apertius explicatius et affirmatius respondeatur, tam circa federis continuationem, quam circa prestanda opressis sociis auxilia, casu quo adversarii pacera récusent, etc. Et quantum circa utrumque vobis responsum est, cuncta per vos tentata plurimum laudamus, et laudamus etiam optimos servatos modos, et quod dissuaseritis recessum oratoris regii , cujus istic presentiam phirimum rébus profuturam existimanms, tantisper saltem donec ex Francia aliquid habeatur ad propositum literarum nostrarum, quarum exemplum ad vos niisimus. Existimari etenim verisimiliter potest quod regia Sublimitas, sponte sua 0|)time inclinata ad stabilimentum trini federis, et ad favores et auxilia sociis prestanda, per novara operam et instantiam oratoris Florenlini nostrique propensior et disposition facta, vel nùvos miserit oratores ad augendam rei reputationem, vel nova et efficaciora mandata suprascripto oratori dederit, que non poterunt non prodesse plurimum rébus. Ad quod faciendum magis adbuc eamdem Majestatem inflaramaverint litere ejusdem sui oratoris ex Mediolano, si illius fuerint continentie quam scribitis, ex studio et indignatione quam idem orator pre se fert, ob verba prolata et modos servatos ab his qui in partes ponti-

ficias et regias perpendere videntur. Pergite igitur una cum oratore Florentine in retinendo oratore Francigena istic et bene disposito atque edificato pro noslro fédère, et in opposita dispositione adversus oppositain parlera; et illustrissiniam dominam Ducissaiii, et qui secura bene sentiunt, confirmare et slabilire nilimini in recta et secura pro statu suo opinione et mente, et ad eamdem trahere, quanto plus fieri potest, illustrissimura dominum Ludovicum, pro cujus regimine et gubernatione, et pro illius servanda gratia et auctoritate in statu presenti, facit pax et tranquillitas, non autera bellura et perturbatio atque confusio rerum omnium. Et docete atque pre oculis ponite viara pacis esse conservationem nostri federis iniii ad finem pacis, viam autem belli et perturbationis esse sequi alienos appelitus, qui, suis non contenti finibus, onines dominare conantur. De domino Ludovico dislinclius aliquid locuti sumus, ob illius quam dicitis facilem tractabilemque naturam et ad bonuni inclinationeni, et quoniam eidera precipue est hujusmodi memoramentum et consilium accomodatissiraum . Sed de domino Roberto non pretermiltalis facere hoc idem, quantum commode, prudenter, mo^ieste et humaniter possibile sit, ut, sicut alias diximus, cum domina Ducissa et benesentientibus lucremini in dies magis, et cum ambobus his, curaque alterutro eorum nihil ammittatis, sed potius promoveatis et proficiatis.

Hec sunt in génère vobis commissa, et alias antehac, et impresentiarum, sed loquendum et coramittendum aliquid particularius judicaviraus ut ab nimia generalitate veniatur tandem ad aliquod singulare beneûciura et commodum. Duo sunt tentata ab oratore régie majestatis Francorum et a vobis : alterum, ut isti continuare in trino fédère dispositi sint ; alterum, quid facturi sint in subsidium sociorum, quando pax locum habere non posset. Ad primum respondisse ex voto videntur se fedus esse conservaturos infalanter; circa secundum vero suspense et ambiguë respondent. Nos autem existimamus fore utilissimum hec ambo distinguere, et super primo, de continendo fédère, jain ab eis declarato et promisso, petere et facere instantiara ut, sicut ore id aiunt et sicut fides et honor exigit suus, ad scriptam veniatur hujus optime mentis sue declarationem faciendam per novum instrumentum, per quod perspicuum omnibus fîat, ob mulationem forme et consilii status Mediolanensis, non esse tanien mutatum aniraum in socios, sed perseverare et durare validum et inconcussum trinum fedus nostrum. Hoc, etsi compertum haberi ab nol^s debeat confederatis, et propterea, quoad

412 pikcp:s justificatives

aliquaiii nostram cerlitudinem necessariuin forte non appareat, necessarium tamen est, ad diliiendos et obliterandos rumores dissipâtes et factas oblocutiones, que non nihil officiunt existiinationi et coinmodis federis ; inserviet igitur niirifice hec res, judilio nostro, non soliim honori, existimationi et coramodis omnium nostrorum confederatorum, sed erit etiani urgentissima et validissima causa pacis, et demum plurimum facilitabit secundam partem prestandorum auxiliorum, casu quo pax defectu adversai'iorum locum iiabere non possit. Estote igitur cum ambobus oratoribus, regio scilicet et Florentino, et si fuerint hujus opinionis, operemini et efficite ut, pro majori reputalione rei, et pro efRcatiori et validiori operatione, orator regius solus, qui reliqua pi'oposuit et quesivit, hanc etiam partem proponat et noraine régie Celsitudinis exigat, sumpto illo principio, et per illa média que visa illi fuerint convenientiora et aptiora. Et de omni successu nos facile certiores.

Post scriptas, alias accepimus literas vestras diei .xxviii. mensis elapsi, ad c|uas multa non sunt respondenda, quoniam per superius dicta satis vobis declaravimus nostram intentionem, tara circa servandos modos et tentainenta facienda cum istis gubernatoribus et consiliariis, quam circa diuturniorem raansionem istic oratoris Francigene. Sed si orator ipse discedere omnino deliberasset, quoniam id in sua, non in vestra consistit facultate, operemini ut dispositissimus recédât operandi cum regia Sublimitate quantum necessarium sit, et redeundi, si ita régie Sublimitati visum fuerit, ad ea perficienda que incepit ; et si remanere potius elegerit, suadete ut scribat ad regiam Celsitudinem, et orania declaret que ad beneficium federis sunt accomodata. Et vos, vel recedente oratore vel rémanente, de rébus omnibus date noticiam oratori nostro in Francia; et raemorate oratori Florentino ut in conforraitate scribat oratori Florentino in Francia existenti, et literas raittendas curate per nuntios fidèles et secxiros. Circa gentes aulem regias mittendas citra montes in Astensem agrum, diligenter consideravimus quod non deceat quodve deceat, et tandem equius et convenientius judicavimus neutram scindere partem ; non potest pro sua singulari sapientia non rectissirae deliberare.

Quando ad vos scripsimus ut cuncta ageretis cum oratoribus Francigena et Florentino, bec fuit et est nostra intentio ut cum inter vos concordia et consensu cuncta fièrent, et propterea, si orator Francigena solus ire voluerit ad dominara Ducissam, aut volet posthac, ex respectibus optimis et accomodatissimis satisfacti renia-

nemus, et intelligimus unaniraiter et conforniiter agi et fieri quecumque accidunt, quando comunicatione lîdeli et ingenua inter vos facta et simul et separatim, prout rébus conducere niagis creditis. queritis et o[)erainini que sinl in comunem utilitatem federis.

Ut intelligatis quantum necessarium sit ut in Franciam scribatis, vobis miltimus inclusum exeraplum literarum quas ad pi-edictum oratorem scribirnus alligatas presentibus, et eas vos una cuiii copiosis vestris literis inittatis ad suprascriptum oratorem noslrum.

De parte : 152.

De non : 0.

Non sinceri : 0.

(Veuise, Arch. di Stalo, Senato, Delib. secr., XXIX, fol. 58 v».)

414 PIÈCES JLSTiriCATIVES

Tentative d'arbitrage de Louis XI.

(t. II, p. 192.)

l'ilO, i*'" décembre.

Sapientes Consilii, sapientes Terre firme.

Oratori nostro in Francia.

Postquam ad vos scripsirnus per duplicatas literas et declaravimus statum et conditionem rerum Mediolanensium, vestras accepimus literas, j)er quarum continenliam et per ipsam effectualem missionem reo-ii oratoris Mediolanum intelleximus regiam Majestatem per sapientiara et bonitatem suam ultro et sponte ea adhibuisse remédia que nos raemorabamus. Et oralor suus Mediolani gravissime et fidelissime regiis obteraperavit mandatis, sicut per literas oratoris nostri Mediolani existentis non dubitamus vos distincte intellexisse ; suraus autera incerti si orator predictus vel personaliter ad regiara Sublimitatem fuerit regressus, vel Mediolani difTerens scri|)serit ad regiam Celsitudinem, de quo ab nosti^o oratore cerlior factus eritis ad istarum receptionem. Sed in utroque casu volumus et vobis mandamus ut, una cum oratore Florentino, régie Majestati, nomine Dominationum vestrarum, gratias agatis amplissimas et uberimas pro amore in nos suo, proque studio et cura conservationis federis nostri, in quo consistit conservatio status nepotum Majestatis sue, libertatis Florentine et magnifici Laurentii in illa urbe, et demum quies et tranquillitas universe Italie; et hanc partem actionis gratiarum facile, ut diximus, uberrime, graviter et convenienter. Postea, juxta advisamenta que ex ÎNIediolano habueritis, querite et operemini ut regia Celsiludo vel novos mittat Mediolanuni oratores pro augenda rei reputatione, vel nova et efficacissinia mandata det oi-atori suo, si Mediolani substetisset, quibus illuslrissima domina Ducissa in proposito confirmetur et corroboretur, et ad idem propositum reducantur tam doininus Ludovicusquam dominus Roberlus. Et ut omnia vobis nota sint et possitis sufficientius operari, vobis mittimus inclusum exemplum literarum quas hodie scripsirnus ad oralorem nostrum Mediolani ; et per illas nitimur trahere statum illum ad novam declarationem et exjiressionem continuilatis et durationis nostri federis

proponendam, et postulandam per regiura oratorern ad majorem re|iutationem et efficaciam rei. Et volumus vobis que mandamus ul una cum oratore Florentino, queratis quod regia Celsitudo hoc idem per oratorern suum faciat postulari, et cum instantia etefficacia efflagitari ob commoda et bénéficia procul dubio inde rébus lige obventura, sicut in ipsis nostris literis ad predictum oratorern memoramus. Et de omni regia deliberatione ad nos scribile, et ad predictum oratorem nostrum Mediolani agentem, cum que oportet

ut assiduam quandara * rerum omnium occurrentium intelligen-

tiam et collationem inter vos [habeatis].

Literas aulem,tam ad predictum oratorern quani ad nos, millendas curate per nuntios fîdelissimos.

De oratore Florentino superius loquimur, et de Mediolanensi nihil dicimus, quoniam, sicut alias vobis scripsiraus, non bene intelligimus dispositionem suprascripti oratoris; sed in arbitrio et deliberatione oratoris Florentini et veslra relinquimus secum agendi, quantum in rem fore intelligetis, et sicut in superioribus vobis commissis rébus egeritis.

De parte : 145.

De non : 1.

Non sinceri : 1.

(Venise, Arcli. di Stato, Senato, Dclih. secr., XXIX, fol. 58.) 1. Ici et plus bas les blancs existent dans l'original.

41G PIKCES JUSTIFICATIVES

Venise se plaint de la déloyaulé des Florentins. (t. II, p. 195.)

i479, i4 décembre.

Sapienles Consilii, sapientes Terre firme.

Ser Bertutio Gabriel, militi, oratori noslro in Francia.

Reddile sunt nobis litere vestre diei .xvi. mensis elapsi, et ornnia intellexiirius que ad nos scripsistis explicata vobis oratoribus federis per inagnificum- Boffilum, nomine régie Sublimitatis, et que vos responderitis ad partem langentein nostrura Dominium; et plurimura laudamus i)rudentiam vestram, quoniam vera et secundum nostram intentionem fuit vestra responsio; laudamus etiara vestram in scribendo diligentiam. Et circa continentiam predictarum literarum non erimus longiores, quoniam, ex maxinia facla in rébus mutatione, aliter loquendum et aliter etiam agendum nobis est quam fecerimus antehac ; sed compendiose polius declarandura vobis arbitrati sumus statum rerum, ut veram noticiam dare régie Subliraitati valeatis in declarationem veri, et in nostram justificationem magis quam in exprobationem aut criminationem cujusquam. Anno superiori, excitato in Italia bello per causas et modum omnibus notum, quamvis in gravissimo Turci bello detenti et implicili essemus, et terra marique adversus illius impetum, non solum statum nostrum, sed universam etiam Italiam, insulas et oras raaritimas Christianorura complures tutaremur et conservareraus, sociis nihilominus nostris lacessitis non defuerimus, et bonam parlera copiarum nostrarum que in patria Forijulii presidio erant in Tusciam misimus, et novas in ea provincia copias conduximus; novasque et cum sociis ipsis comunes irapensas subiimus pro conservanda Florentinorum libertate. Hieme autem subséquente, paeem querendam consulimus, quesivimus, et studiosissime persuadere conati sumus. Qua non succedente, nostras auximus in Tuscia vires , et taies, ut, bipartitis pro consilio et voluntate Florentinorum federis nostri copiis, robur utriusque partis copie nostre et haberentur et essent. Id quod ipsa etiam docuit experientia. Victoria enim que in agro Perusino de hostibus fuit reportata tributa est publica voce et sententia nostris mililibus; et in Pogio Imperiali sole copie nostre hostibus restitere.

PIÈCES .lUSTlFICATIVES 41 7

sole strenuain, fidelem, et constantem operam navavere dominis Florentinis; in quo conflictu et pugna, sauciis et captis ad unum nostris stipendiariis, reliqui omnes, non solum cum equis et armis, sed etiain cum suis impedimentis fugiere : signum profecto, tum virtutis et fidei, tum etiam oppositarum conditionum uniuscujusque. Post hanc receptam cladem, nos singulari diligentia instaui'andas vires curavimus, el ingentem, incredibili pêne celerilate, poditum numerum conduximus, quihus alterum formavimus exei'citum ut in opposituni hostium stare posset; et oppida oliam fere omnia Florentinorum nostris stipendiariis munita fuere; et inter reliqua munitum est oppidum Collis illis eisdem comestabilibus et bona veterum nostrorum parte, qui civitatem Sculari in acerrima et cruentissinia illa Turcorum oppugnatione bis defenderant et conservaverant. Quantum autem virtutis, quantum fidei stipendiarii nostri pre se tulerint, et amici et hostes testanlur et predicant. Ad extremura autem, postquam expugnationem Collis hostes penitus desperaverant, voluntarie de eo facta est deditio; prima facie admirabilis et stupenda res, sed, detectis postea consiliis, cessât omnis admiratio. Dum enim nobiscura consultaretur, duin cogitatur et agitur de succurrendis rébus eorum, dum nos in propugnatione Romandiole novum subimus et sustinemus pondus, dum cuncta moliuntur pro obstando ubique hostium viribus, nulla oratoribus nostris Florentie data noticia, nulla consilii sui aliter facta nobiscum participatione, ex urbe discessit Pisas versus Laurentius de Medicis, ubi illum prestolabantur due régie trirèmes, cum quibus Neapolim ad Regem se conlulit. De hujusmodi novo motu locuti sunt domini .x. Bailie cum nostris oratoribus, sicut ex incluso exemplo videbitis; et dominus Aloysius Guizardinus illa eadem nobis dixit, cujus nos respondimus sicut ex altero exemplo intuebimini. Que omnia ad vos mittimus, ut sitis informatissimus, et accomodatius exequi valeatis quantum inferius vobis committitur.

Narravimus, quanto strictius et brevius potuimus, quecumque egimus. Sed que etiam acturi eramus pro defendenda libertate Florentinorum et pro conservando Laurentio, juxta memoramentum et desiderium istius serenissimi domini Régis, intelligetis ex geminata responsione proximis diebus facta domino Aloysio Guizardino, oratori Florentino. Postulant consilium et auxilium nostrum, et quoniam ad priorem responsionem nostram, que aliquantodistinctior est, aures prestitisse visi non sunt, sed, posthabitis particularibus et singularibus remediis propositis et memoratis, ad quandam gene- II 27

'lliS PlkcES .IL'STIFLCATIVES

r;ilein formaiii so rediixertint, nos, consueta nostra simplicitate, iteruin eis ad interrogala respondinius. Et tainen ex utraque respoasione perspicue intelligitur sincerissima el studiosissima mens et dispositio nostra. De quibus omnibus voluraus et vobis mandamus ut, nactus opportunitatem, detis darique faciatis distinctum advisamentuni régie Majestati, ut ipsa agnoscat fidem et constantiam nostram in socios, et in se amorem, cultum et observantiam. Et tamen vos aliter ne gravetis materiam, aut plus faciatis iraputationis quaiu faciant ipse res, sed simplicem dumtaxat declarate veritatem; et utimini ad hujusmodi faciendam declarationem illo medio quod raelius et fidelius sit.

Duplici respecta hec omnia régie Celsitudini perspicua esse cupiraus : altero quem expressimus, ut ipsa regia Majestas nostram agnoscat, cum rerum veritate, fidem et sincerilatem atque constantiam in socios ; altero, ob particulam literarum vestrarum a nobis plurimum consideratam, ubi de judicio régie Sublimitatis facitis mentionem, circa cogitationes et machinationes régis Ferdinandi aspirantis procul dubio ad dandam legem Italie, ut majora deinde, uiiitis pro voluntate Italie viribus, aggrediatur. In quo autem termino hujusmodi Régis predicti intentio reperiatur, lus rerum Italie conditionibus, ob tantam ubique fere factam mutationem et varietatem, consideret et ponderet serenissima et sapientissima regia Sublimitas. Cui nostre intentionis est,ut, postquam supradicta omnia declaraveritis, de hac etiam parte potissima et principalissima, in toto hoc negotio motivura et memoraraentum conveniens atque efficax faciatis. Et de responsione que vobis dabitur, deque omni istinc judicio et quacumque re digna scientia nostra, nos vestris literis facite certiores.

De parte : 135.

De non : 18.

Non sinceri : 9.

(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delih. secr., XXIX, fol. 61 v.)

PIÈCES lUSTIl ICATIVES 419

Venise repousse le projet de croisade de Louis XI. (t. II, p. 209.)

I'i80, 18 décemhre.

Sapientes Consilii, sapientes Terre , firme el sapientes Ordinura.

Magnificus et famosus doctor doniinus Joannes Binelli, orator serenissimi domini régis Francorum, post generalia verba, non soliim salutationis, sed etiam commendationis, ut ipse expressit, longa oratione prosecutus est pericula ab Turco imminentia, non solutn Italie, sed etiam universe rei christiane, et in série verborum suorum plurimum laudavit Dominium nostrum pro bello contra ipsiim Turchum in tutamentum comune gestum et |)erlatum tôt annis. Et, explicata cum tali laude nostra ad magnitudinem periculi necessitate succurrendi, ne fides tandem cum omni libertate periclitetur, dixit regiam Majestatem diu multumque cogitasse super modo et via remedii adhibendi, et tandem cognovisse hanc solam esse viam hujusmodi, ut omnes potentatus Italie in unum conspirent et uniantur fedus contra Turcum, cum quibus imprimis conveniat Dominium nostrum, sine quo fieri nihil boni speratur, in cujus manu est redimere universam rem christianam ab iminenti exitio. Et efficacissime hortatus est ad hujusmodi cum reliquis unionem, offerendo se ingredi nobiscum in taleui confederationem, et ei"ogare pro sua portione scutorum 300 millia in anno, sicut in Curia dici fecit; et ad removendam dubitationem quam forte habere posseraus de potentiis Italie, que nos aut forte forent deserture aut aliter deviature a fide et officio, volebat regia Majestas promittere nobis se nobiscum esse ad ulciscendura talem injuriam, si per quemquam nobis esset illata, et ad cogendum ununiquemque ad perseverandum et observandum promissa, cum multis verbis ostendendo non soluni vim et efficaciam hujusmodi observationis, sed etiam necessitatem, quemadmodum per serenissimum dominum Ducera huic Consilio relatum est. Demum subjunxit de castellis Florentinis restituendis et de impeditoribus hujus restitutionis, quos esse dixit comitemJeronimuni et Senenses , hortatusque est ut nos talibus impeditoribus non faveamus, quin potius oppositum operemur pro certiori firmiorique Italie pacatione et unione ad sanctam expeditionem. — Eidem igitur oratori responderi in hune modiim debeat :

420 PIÈCES .ILSTIFICATIVKS

Videre nos el audire consuevisse oralores et nuntios quoscumque régie Majestatis magna cum jocunditate ob singularem nosti'am in illam l)enivolenliam et cultura. Kt quamvis maleria, ratione nialorum et periculoruin que corauniter omnibus imminent, molesta plurimum sit audire, tamen niemoramenta et consilia sapientissimi et chrislianissiuii Régis super re christiana, niolestiani que a pietate provenit, aliquo modo lenire videtur, et horlari inducereque unumquemque ad predicandas celebrandasque regias laudes, que tara solicitani taujqiie studiosam raunilicara et liberalem sese exhibeat et olFerat. Explicatio deinde regiorum consiliorum cum tanta copia, ordine et gravitate verborum et sententiarum, cum quanta ipse magnificus et prudentissiraus orator illam fecit, non potest audientibus non esse oblectamento. Unde fit ut régie Gelsitudini gralias habeamus duplici ratione, el quia nobiscum loquitur amice, christiane et confidenter, et quia per talera virum et oratorem gravissimum et modestissimum. Ut autem ad responsionem conipendiose properemus, vera illa omnia esse fatemur que idem magnificus orator, regio nomine, nobis explicavit de raagnitudine et instantia periculorura, et non solum ea maxima esse fatemur impresentiarum, sed jampridem illa previdiraus et previsa formidaviraus : id quod perspicuum facit memoria belli per nos cumTurco suscepti et annos .XVII. continuos pertinaciter gesti, nuUa alla causa, nullo alio prestituto fine, nisi ut ab Italia et ab insulis orisque chrislianis, quas classe tueri poteramus, aversum teneremus. Multa nobis hoc loco succurrerent niemoranda, nisi memorantes queri potius et objicere aliis maie facta maleque dicta sua quam respondere régie Gelsitudini videri possemus. Gui tamen nihil latet eorum que ad componendum cum Turco bellum per extremam nos coegere necessitatem status, libertatis salutisque conservande nostre ; cuncta enim régie Sublimitati sue per nostrum oratorem déclarasse meminiraus. Toto autera belli nostri, imo verius cbristiani, tempore, nihil omisiraus intentatum quod ad pacationem, tranquillitatem et unionem Italie pertinere posse arbitrabaraur ; et tandem, inito fédère cum illustrissimo quondam domino duce Galeatio et cum Florentinis, oratores ad apostolicos pedes destinavimus, viros priraarios urbis nostre, ut universa conglutinaretur Italia, armareturque in propriam defensionem adversus presentia mala et incomoda, que non sine gemitibus et suspiriis ventura vaticinabamur : tune enim, non solum integrum, sed necessarium omnibus erat hujusmodi inire consilium sapiens, christianum et cunctis eque salutare. Sed tanta est in rébus facta

mutatio, tanta successit varietas, ut neque integrum id airi[)lius sit, neque etiam evidens comodutn aut tutum integrum nobis minime est, qui complurium civium nostrorum personas et substantiam in poteslate Turci, sub spe et lidutia inite pacis habenius, qui statuiii possidemus amplum et in plui^es diffusim partes cum Turco terminantes, nulla alla re raagisque |)ace quietum et custoditum. Commodum autem aut tutum neque nobis, neque in universo rei christiane id esset, quoniam, si cum potentiis quibus Turcus actuale bellura inlulit nos colligaremus, verteret ipse procul dubio furorem in nos suum et cunctis viribus terraque et mari nos adoriretur, opprimereque contenderet statum nostrum, conservandum potius ab omnibus in comune tutamentum et beneficium. Sed, sicut Summo Pontifici, studiosissime exigenti nostram in bis rébus opinionem, fidelissime res|)ondimus, ita régie Celsitudini tacendum non arbitramur. Maturentur potius ab rege Ferdinando, auxiliante Beatitudine antedicta, sicut pientissime facit, suppeliasque ferentibus Italie potentatibus, qui citra periculum rerum suarum possunt et virtute federis sui proprieque salutis causa debent, maturentur inquam, apparatus terra marique désignât! et deliberati, ut, recuperato Idronto, bostes ex Ilalia ])elli possint prius quam majus in illam robur Irajiciant robustiusque et obstinatius se firment in spem illius lacerande et occupande. Hoc est consilium et memoramentum nostrum adversus présentera oppressionem. Quod si (quod absit!) neglectum t'uerit, dubitandum vebementissirae existimamus ne labes bec longissime latissimeque properet, et, non contenta Italie terminis, reliqua régna et provincias christianas labefaciat, dillaniet et evertat. Adversus autem tam diffusam, tamque acerbam et deplorandam ne accidat calamitatem, excitandi, movendi et inflamandi nobis videnlur reges, principes et populi orbis christiani, qui nomen, auctoritatem et vires babent, ut sicut est comune etuniversale periculum, ita universi conveniant et conspirent in sanctam expeditionem, per quam, non solum membra christiani corporis que restant conserventur, sed amissa etiam recuperentur, et que saucia et debililata sunt ad robur et valitudinem redigantur. Et, si que inter principes existuut dissensiones et bella, conq)onantur illa vel posthabeantur, donec comuni saluli et libertatifideique et religioni unusquisque illam navaverit operam, que a plo et fideli christiano Jesu Christo Salvatori nostro debetur. Tali autem tempore et bis rerum terminis, nemo est qui rerum judicium habeat et non intelligat quid nobis una cum reliquis principibus christianis conveniat, quos tentare ante tempus et ad aliquem

42!2 PIÈCES .lUSTIFIC.VTIVKS

motum vel suspicioncm Turco dandam solicilare, sicut Sumtiio Pontifici etiam in hac parle declaravimus, et sicut inficiari a quoquam non potest, non esset consulere roi christiane, sed potius ponere slatum nostrum in raanifestam periclitationem rerum chrislianarum, cum certo lapsu et ruina comunis salutis fidei et religionis.

De castellis Florentinorum eriraus in respondendo breviores quarn in superiori parte fuimus , quoniara materia sic exigit; et regia Subliinitas omnia novit que in Italia proxirnis annis accidere, in quibus idem semper fuit animus noster, ad pacem scilicet, concordiam et tranquillitatem universalem dispositissimus etintentissimus; et quamvis riiaxima, ut superius diximus, mutatio et varietas facta in rébus sit, nos tamen animuui aut sensum ullum nostruiu de pace et quiète omnium non mutaviraus. Et utinam omnes reintegrenlur, resipiscantque et meminerint presens periculum, sub quo omnes trepidare videntur, et non immerito, ab Italie turbatione provenisse!

Facta autem liujusmodi responsione, serenissimus dorainus Dux, cum illis verbis que sapientie sue visa fuerint convenire, tam ad excusandam interpositam moram quam ad dignilatem nostri Dominii, gratias agat régie Sublimitati, [tam] pro facilitate et benignitale qua erga virum nobilem Bertucium Gabriel, oratorem nostrum, usa est toto tempore legationis sue, quam pro munere argento misso ad nos per eundem oratorem.

De parte : 147.

De non : 2.

Non sinceri : 1.

(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delib. secr., XXIX, fol. I'i4 v".)

PIÈCES .IUST1FIC\TIVES 423

Venise repousse de nouveau le projet de croisade.. (t. II. p. 211.)

i4Si, 1^' juin.

Summariura exposilionis magnificorurn dominoruin oratorum serenissime régie Majestalis Franchorum.

Che, benche nei superiori mexi, la Maestà del chrjstianissimo signor Re suo, per el spettabile miser Zuan Binelli, orator, abbi visita questa illustrissima Signoria, et quella rechiesto et exhorta ad inir bona et ferma liga et union cuntra el signor Turcho, sevissimo emulo de la fede et religion christiana; et appresso di questo, essi oratori, per commission che haveano da la INIaestà antedicta, questo instesso sendo a Roma, habino conferi cum el magnifico miser Zacharia Barbaro, orator de questa illustrissima Signoria apresso el Summo Pontefice, dove ancor loro tutto questo tempo se hanno ritrovato per questa instessa causa cussî sancta, cussi piatosa, cusi christiana quai orator nostro benche, como li ha referilo, habbi consulta questa loro rechiesta cum la illustrissima Signoria nostra, tamen, non ne havendo havutoloro certa risposta, et essendo quella fin qui differita, hanno havuto novo mandate et imposition dal serenissimo signor Re suo de conferirse al conspecto de questa serenissima Signoria, et adjungendo instantia ad instantia iterato recerchar quella alla union et coUigation predicta contra questo immanissimo et potentissimo inimico, che fin qui ha occupa et tien occupa molti regni et luogi de la Christianità et qualche parte del stado de questa illustrissima Signoria : la quai liga et union se adimanda cum grande caution de questa Signoria, imperoche el nunc nomine regio dal quai etiam questo dicono haver, benche non fosse voiù veder, auctentico mandato de obligar esso serenissimo Re per ogni solemne, strecta et valida forma, se puol et cussi se offeriva, dar,et mandar qui a Veniexia da esser a tutte suo, spexe et pericoli deposita ne le man de questa illustrissima Signoria ogni anno scudi trecentomille d'oro da esser erogadi ne la sancta expédition contra el Turcho. Subjungendo essi magnifie! ambassadori che questa union non ha ad esseï' a la illustrissima Signoria nostra se non de houoi'e,

424 PIÈCES .lUSTIFICVTIVKS

unendose cum cl primo Re de i re et signori del moudo, cum lo più nobile et cum lo più possente ; pero che quesla serenissima caxa de Franza ha sempre facto più per lo nome et gloiMade Dio, tutaraento, amplilication et conservation de la fede de Christo che nessun altra. In el che meritissiniamente la se ha, non sine multa causa, aquestà et vindicà el nome de Christianissima, come quella che sopra tute le altre ullo unquam tempore pro defensione sanctissime fidei proprio sanguine non pepercit, la obedientia da tuti suo principi, subditi et vassali, è taie e tanta che dixit et facta sunt, mandavit et adimpleta sunt : laquai acompagnata cum la potentia sua, è da tenir indubitataniente che, facendose questa adiniandata union de questa illustrissima Signoria christianissima cum christianissimo Re, et potentissima cum potentissimo Re, el se habi al tutlo a discazar queslo tante inimico, non solum de la cita clarissima de Gonstantinopoli, ma de tutti altri regni et luogi christiani che lui occupa et liene. Concludendo confortano, nomine regio quo venerunt, questa illustrissima Signoria, ad ineundam bonam et veramligamet unionem tamsanctam, tam piam, tam necessariam pro bono christiane religionis, azô che questo morbo pestifero de questo Turcho che in Italia ha già princij)iato non procieda più oltra. Replicando la certissima offerta de la regia Maestà antedicta de i tresento miara scudo loro predicti ogni anno quali ut supra haveano libertà de offerire et insieme etiam firmar et concluder cum questa illustrissima Signoria. Et perche sono venuti senza lettera de credenza, volsero moslrar leltere de la Maestà del signor Re suo, per le quai, oltra el loro mandato, ad plénum diceano esserli commessa la présente légation et instantia cum la illustrissima Signoria da esser facta in |)resenti materia, quale non volse esser altramente vedute, per non mostrar diffidanza de le lor Magnifîcencie, lequal demum adimandano presta expédition.

Sapientes Consilii, sapientes Terre firme, sapientes Ordinum.

Quod oratoribus serenissimi domini régis Francorum respondeatur in hune modum, videlicet :

Quod cum sunima animi jocunditate eos vidimus et audivimus, et intuitu christianissime régie Sublimitatis, quam referunt amatam, cultam et observatam a nobis supra reliquos christianos reges et principes, et respectu propriarum personarum, gravitate, sapientia et modestia preditarum, et quoniam, ut graviter sapienterque locuti

sunt, ita fuit illorum sermo de materia maxiraa et importantissiraa plenus régie in nos benivolentie, plenus studii rerum christianarum et singularis benignitatis et munificentie.

Respondebimus autera, sicut respondere consuevimus, cum omni sinceritate conveniente régie dignitati et existimationi de ea nostre, conveniente veritati rerum et ponderi propositi negotii, quod in substantia fuit ut cum regia Sublimitate fedus inire velimus contra Turchum, pro quo nobis obtulere trecenta milia scutorum in anno hue deferendorum et expendendorum in bello gerendo. Et quoniara ])er universam orationem suam ipsi magnifici oratores et rébus et verbis maxime nos obligarunt ad actionem gratiarura, initium sumemus a dissolvendo debito, quantum id facere pro ingenio et facultate poterimus. Régie igitur Sublimitati gratias agimus ingentes et immortales pro sua cura, studio et desiderio liberationis rei christiane, pro benivolentia et amore in nos suc et sua de nobis existimatione, proque regia et excellent! oblalione pecuniarum, et pro honorifica mentione de nobis in omni parte expositionis Magnificentiarum suarum facta. Ingentes et immortales diximus, quoniam taies conveniunt magnitudini regii in nos meriti el officii, conveniunt etiam infinité nostre obligation!.

De fédère ineundo : multe sunt cause et rationes, que nos fédérant, uniunt et stringunt cum regia Sublimitate. Et, ut vetera omnia pretereamus, de mutua benivolentia inter nos, de cultu et observantia nostra constante et perpétua, de comunibus factis expeditionibus, et reliqua omnia testificantia naturale quodammodo et indissolubile glutinum nostrura cum serenissima domo Francorum, veniamusque ad recentem et instantem necessitatem et angustiam rerum christianarum, ea profecto talis tantaque est ut non solum nos ambos natura, ut diximus, quodammodo in negotio christiano conjunctos, conjungat et uniat, sed reliquos etiam christianos principes et potentatus ad ipsam eamdem conjunctionem cogat et impellat. Et banc partem, principum christianorum concursus, copiose et sufficienter explicasse merainimus domino Joanni Binelli, oratori régie Subliraitatis, qui superioribus mensibus ad nos fuit, et postquara partem ipsam conditionesque nostras eidera oratori declaravimus maxime discriminosas ad quemcumque motum et intempestivam nostram demonstrationera, convenienter et accomodate conclusimus futuros scilicet nos, dispositis et concurrentibus principibus christianis, ad sanctam expeditionem illos eosdem quos experientia tam diuturni temporis et majorura nostrorum et nostri II 28

declaraverat. Et hec eadem conclusio sufficiens et accoraodata videri posset impresenliarum; sed ex inlerventa Turci morte, id etiam dicemus quod materia exigere videtur.

Gonditiones status nostri cum statu Turci a quovis filiorum j)OSsesso sunt ille eedem quas eidem oratori declaravimus, et quas omnes predili ratione et judicio intelligunt, et possent esse facte ex tali morte tutiores, et etiam infirmiores et periculosiores : quod ad bene consulendum rei christiane necessariura est, ut bene intelligatur, priusquam in aliquara propendamus partem. alicujus faciende deliberationis, aut partiti capiendi. Ad hanc totius status nosiri consyderationem et examen, in quo considerandus et examinandus venit status totius christiane reipublice, qui per nostrum ut conservatur, ita cum nostro irreparabiliter periclitaretur, si (quod absit!) sinistrum et preceps caperetur consilium. Accedit etiam non negligens respectus triremium, personarum et facultatis boni numeri nobilium et civium nostrorum qui in Constantinopoli, utfacti sumus certiores, custoditi non possunt pro libito discedere, et nos de vita, sainte et incolumitate eorum curiosi et soliciti merito esse debemus . Ex his duabus maximis et urgentissimis causis et rationibus existimari posset et esset proculdubio iuimatura, intempestiva et maxime periculosa quecumquenostra demonstratio aut divulgatio, inisse nos novum fedus contra Turcuni : quando maxime conveniens et necessarium reputamus ut ipsa regia Sublimitas présentera mutationem intelligat, quam obitus Turci secum trahit, et trahent declarabuntque in dies magis eventus rerum in statu illo.

De parte ; 163.

De non : 4.

Non sinceri : 5.

(Venise, Arch. di Stalo, Senato, Dclib. secr., XXX, fol. 18.)