Bruges
PIÈCES .lUSTIFICATIVES 377
terminum profecisse quantum rei conditio postulabat, et non posse ab regia Celsitudine nobis jure denegari ingressum sive inclusionem ipsam treugi^arum : cui non ullam dedimus causam iniiuicitie, nisi ex amicitia et conjunctione nostra cura vestra Celsitudine. Hec cura ita sint, studiose vestram Sublimitatem rogamus, ut quos, dum esset in bello, confederatos habuit, in belli etiara indutiis eosdem habere tueri et conservare placeat : ad honorera, famam et existiraationem vestre Celsitudinis id ita pertinet, ut ea omnia non possint non raagnopere ledi, si quid nobis, fretis amicitia et fédère cura vestra Celsitudine, obveniret ab regia Majestate sive a suis detriraenti vel mali ; pertinet quoque ad comunia comoda plurifariam, sed hac etiara ratione ne detur raateria interturbandi et deviandi navigationem nostrorum ut utilem negotiationem et merchaturam , sicut daretur quando ab regia classe trirèmes et naves nostre per speciera belli offenderentur. Et quamvis ab consule nostro de optima Sublimitatis vestre intentione et mente id nobis scriptura sit, quod fore speramus, voluimus taraen non desistere ab expeditione istius tabellarii et ab notificatione literarura quas ante terminum ad regiam Sublimitatem dedimus, ut constantius et justifîcattius cum illa agere possit, et efficere in treuguas ipsas inclusi intelligamur et suraus ; quibus jocundissimura fuerit per reditum istius ad nos tabellarii intelligere quo in statu res hec nostra sit futurave sit.
Et ex nunc captura sit quod eligi debeat de presenti per scrutinium in hoc Consilio unus orator noster ad suprascriptum illustrissimum doniinum ducem Burgundie, qui eligi possit de orani loco et ofTicio; respondeat statim vel cras ad tercias ; ducat secum numerura familie quem duxere viri nobiles Marcus Antonius Mauroceno, miles, et reliqui precessores ex forma suarum electionum; et sit cum pénis et ceteris conditionibus quibus illi fuere ; recédât ad mandatum Dorainii, et vadat cura illa coramissione que ei dabitur per hoc Consiliura.
De parte : 121.
Consiliarii et sapientes omnes, eodem die.
Quod orator eligendus ad illustrissimum dorainum ducem Burgundie non possit refutare sub pena ducatorum mille. De parte : 115.
De non : 1.
Non sinceri : 2.
Electus orator, ser Jacobus de Medio, acceptavit.
Forma autem et causa scriptionis et deliberatio mittendi oratorein comunicetur cum oratoribus doinini dncii? Mediolani et Florentinoriuu, et dicaturquod utilis etiain poterit esse idem orator ceteris suis et nostris negotiis.
(Venise, Arch. di Slato, Senato, Delih. secr., XXVII, fol. 57 v».)
Le duc de Milan consulte Venise sur la réponse à faire à Charles le
Téméraire.
(t. II, p. 73.) l'ilô, 16 février '.
Sapientes Consilii et ser Johannes Emo, miles, sapiens Terre firme.
Orator ill"" domini duels jMediolani diebus superioribus ostendit Dominio nonnullas litteras ex Sabaudia et ex Burgondia narrantes nova illarum partium, et, inter cetera, venturara esse ab 111°"* domino duce Burgundie Mediolanum unam solennem legationera pro congratulando de fédère inter ambos Duces promisse ; et subjunxit orator predictus dominum suum ex rationabilil)us argumentis et advisamentis conctari et credere quod predicti oratores eum requirent ad prestanda auxilia ducisse Sabaudie contra Scuizaros : quod facere non dispositus, idem dominas dux Mediolani cogitaverat respondere dictis oratoribus colligatum se esse nobiscum et cum exc"*^ republica Florentina, et prohiber! vigore dieti federis ab hujusmodi auxiliis et bellis ultramontanis ; et petiit judicium et consilium nostrum super bac re. Nuper vero iterum com|)arens legit nonnullas litteras de rébus Sabaudiensibus et de appropinquatione ill"' domini ducis Burgundie ad illam provintiam et statum, de quo plurimum dubitare videtur ne nomine sit sub gubernatione Ducisse, re autem et effectu deveniat in potestatem suprascripti ill"' domini ducis Burgundie vel per nuptias, quarum raentio interponi videtur, de filia ducis Burgundie cura piimogenito Sabaudie, vel aliquo alio modo. Ostendit preterea alias litteras ex Francia quibus ab Rege invitatur nobis raovere bellum cum promissione subsidii lanzearum mille. Et tandem committitur oratori ut, facta nobiscum rerum omnium predictarum communicatione, de eo quod a nobis habuerit scribat ad ipsum Ducem. — Eidem igitur oratori dicatur in hune modum :
Distulisse nos respondere ad priorem recitationem litterarum et expositionem suam de rébus Sabaudiensibus et de cogitatione ill"" domini Ducis respondendi oratoribus Burgundiensibus casu quo subsidia sua peterent, etc., quia, sepius declarata Cel°' antedicte
1. Pièce datée par erreur dans le texte (II, 73) du 22 février,
nosti'a opinioiie super hujiisinodi rel)iis, (.'l sua cognita singulari sapientia, non niultum necessarium judicavimus , coinpluribus aliis ingruentibus negotiis et occupationibus nostris, et legatis Burgundiensibus nondum adventantibus. Visis autem novissimis litteris ex Sabaudia quas nobis orator ipse nuper legit, necnon que ex Francia ad eundern illmum dominum Duceni scribuntur, et consyderala consulis nostri Bruzes litterarum ad nos continentia, quas cum oratore ipso communicavimus, dicimus videri nobis discursura et suspitionem ill'"' domini Ducis prudentissimam et maxime verisirailem, non autem de re antehac inconsyderata vel incognita ab utroque nostrum, sicut multotiens, et ante nostrum fedus, et post illud intei' nos vicissim de potentiis et negotiis ultramontanis locuti sumus, que a nobis natura ipsa disjuncta sic sunt studiose et accurate conservanda. Gravât nos plurimum ut status Sabaudie in presentibus sit constitutus terminis ; et vellemus posse et consulere et providere opportune et salutariter ; sed confidimus in j)recipua ill"" domini Ducis sapientia et ex|jerientia singulari rerum omnium, et citra et ultra montes, qui oratoribus Burgundiensibus, si quid requisiverint, convenienter respondebit, et ea deliberabit et faciet que securitati et quieti rerum suarum fuerint accomodata. Hoc illi dicimus, quoniam, quietis rébus Gel"'** sue, nostre non possunt non esse similes, per nostrara mutuam et sincerissimara conjunctionem. AUegatio autem et pretextus capitulorum nostri federis nescimus an bene conveniat, quoniam de illis potest dux Burgundie habuisse et habere per viam Neapolis et Gurie distinctam et veram informationem. Hoc meraorasse voluimus ut Gel^" sua super hoc cogitet et super alia excusationis forma que justificatior et accomodatior appareat; sed banc facimus factam pluries antehac conclusionem et perpetuo futuram propositi et mentis nostre, quomodocumque res eveniat, facturos nos pi*o statu et rébus ill™' domini Ducis non secus quam pro statu et rébus nostris faceremus in omni necessitate sine ullo discrimine.
De parte : 127.
De non : 3.
Non synceri : 2.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Dclih. secr., XXVII, fol. 57 v°.)
PIÈGES JUSTIFICATIVES liS l
Venise décide de se rapprocher de Louis XI. (t. IL p 97.)
Ikll , '/ mars.
Geteri omnes sapientes Consilii et Tei-re firme.
Mutatio reruin est precipua causa rautatiunis con.silioruiii el deliberationum. Quantum autem mutata sint omnia inter Franciara et Burgoudiam ex interitu illlusti'issirai quondam domini Ducis, omnes inlelligunt. Iccirco vadit pars quod eligatur de présent! par scrulinium in hoc Consilio unus honorabilis orator noster ad suprascriptum serenissimura dominura Regem, qui eligi |)ossit de omni loco et officio. Respondeat statim vel cras ad tercias ; recédât ad mandatum Dominii ; ducat secum equos .xvi., computato notario cura uno famulo, et non possit hujusmodi numerus augeri alicjuo modo; et vadat cum illa commissione que ei dabitur per hoc Consilium.
De parte : 74.
Ser Franciscus Venerio, procurator, sapiens Consilii; Ser Andréas de Chà de Pesaro, sapiens Ordinum.
Non est amplius difFerendum aptamentum et assecuratio galearum et navium nostrarum a classibus régie Majestatis Francorum, pro qua alias ex deliberatione hujus Consilii missus fuit vir nobilis Franciscus Donato, et satis bene disposuit materiam et de illius ex voto profectione sperandum est. Iccirco vadit pars quod, sicut régie ^I'' respondentes scripsimus nos esse facturos, mitigata hiemis inclementia, remitti ad eamdem Majestateni debeat suprascriptus ser Franciscus cum illa commissione que ei dabitur per hoc Consilium, et recessisse teneatur ad mandatum Dominii.
Pecunie autem ad expeditionem predicti nobilis necessarie accipiantur de onini loco et officio unde cicius haberi poterunt.
De parte : 84.
De non : .3.
Non sinceri : 0.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delih. secr., XXVIII, f'oL 1.)
38i PIÈCES .ILSTII ICATIVKS
Instructions à Dominique Gradenigo.
(t. II, p. 98.)
i477, 3 mai.
Ser Joannes Mocenigo, SerVitalis Lando,doclor et miles,
Ser Victor Superantio, miles, sapientes Coiisilii,
Ser Bernardus Justiniano, miles, sapientes Terre firme,
procurator, sapientes Ordinum.
Commissio viri nobilis Dominici Gradonico, oratoris designati ad serenissiraum dominum regem Francoi'um.
Andréas Vendraminus, Dei gratia dux ^'enetiarum, etc. Committimus tibi, nobili viro Dominico Gradonico, dilecto civi et fideli nostro, ut eas orator noster ad serenissimum dominum regem Francorum ; et illinc ubi ista nostra mandata receperis, subito discede et per viani Lombardie teneas atque matures iter tuum, quoniam in celeritate plurimum consistit commoditas et fructus hujus tue legationis ; circa quam, et ea que in via et que in curia Régis a te tractanda et agenda sunl, breviter tibi declarabimus, quoniam sunt omnia negotia plana, facilia et propemodum expedita.
Mediolani adeas presentiam ill""^ domine Ducisse et filii primigeniti Ducis, et sub literis nostris credentialibus saluta et hortare Excellentiara suani, gratulareque de recuperata pacataque urbe Janue, et de omnibus successibus illarum rerum, deque omni sua prosperitate et status sui stabiliinento. Quod quamvis literis tecerimus antehac, facito etiam lu nilulominus coram, et cum verbis gravibus et accomodatis.
Post banc partem, declarato suprascriptis dominis profectionem tuam in Franciam esse causa assecurandorum navigiorum et forlunarum civium nostrorum ab insultibus Golumbi et aliorum prefectorum régie Sublimitatis, sicut viventi illustrissimo domino Duci, consorti et patri prefatorum dominorum, declaravimus, quando anno proximo in Franciam misimus virum nobilem Franciscum Donato per quem incepta fuit res illa et deducta ad satis bonos terminos; nuncautem,ut illam perficias, mitteris a nobis. Facta autera hujusmodi expositiono, te expédias quanto potes festinantius et iter tuum solicita versus Franciam.
In S;ibaudi;i, si contigerit ut te reperias ubi sit domina Ducissa, illam nostro nomine visitato sub literis nostris credentialibus. Et post salutationes et oblationes consuetas dicito quod, sicut de orani periculo in quod incidit anno proximo, singularem senseramus displicentiam, ita deliberatione ejus et restitutione in pristinum statum honoratasque conditiones plurimum recepimus gaudii ob vetereni nostram benivolentiara et amoreni. Et secum de omni sua prosperitate et presenti felicitate gratulare, declaraque nos statui et rébus ejus favisse quantum potuimus studiose, dum per illius absentiam in aliquam devenissent periclitationeni. Expeditus demum solicita iter tuum.
Presupponimus quod, antequani ex Sabaudia discedas, receperis patentes literas quas ab regia Majestate, pro tua secura profectione, per Campanam cursorem petiimus; sed tamen tu juxta ordinem, cum illo datum, prestolare reditum ad te suura. Et postquam ad te redierit cum regiis literis predictis, de quibus nullam facimus dubitationem quin recepturus illas sis, prosequere iter tuum versus regiam M'''"' ubi illam esse cognoveris.
Etpriusquam ad mandatum veniamus et impositionem reruni quas tractaturus es, explicabimus causam tue legationis et ordinem totius tractaraenti : quo facto, cuncta inlelligis que factu sint necessaria, et parum tibi comittendum restabit.
Nosti antehac damna illata navibus et hominibus nostris a Columbo, et dubitationem atque metum sub quo naves et trirèmes nostre navigant ad partes Occidentis, cujus rei causa misimus anno proximo ad presentiam régie Sublimitatis virum nobilem Franciscum Donatum cum commissione, cujus exemplum dari tibi jussimus, ut intelligas tam oppositiones per Regem nobis factas, quam nostras responsiones et justifîcationes, et possis illis, si oportuerit, uti contra ea que op|)osita nobis, quaravis confutata, opponi de integro possent. Tante etenim fuit efiicacie tantarum virium veritas ipsa et declaratio illius de nostra innocentia quod regia Sublimitas , quamvis aliter prius persuasa et nobis adversa fuisset, descendent ad reconciliationem nobiscura et proraissionem bone perfecteque servande amicitie et assecurandorum navigiorum, personarura et bonorum civium nostrorum, sicut per inclusum exemplum litterarum, quas regia Sublimitas ad nos scripsit, tibi datum videbis.
Quando igilur in curia Régis fueris, date tibi audientie tempore et loco, adeas regiam presentiam. Et presentatis literis nostris credentialibus, post generalia et reverentia verba salutationis, gralula-
384 PIÈCES .lUSTIl-ICATIVES
tionis de présent! felicique statu et conditione rerum suai'um, oblationis et recomendationis, que omnia per te explicentur graviter et accoraodate, excusa prius brevibus verbis moram interpositam ad tuum accessura ex acerbitate leraporis et viai'um asperitate ; postea subjunge quod, cognita per relationem ser Francisai Donato et per literas regias benigna illius in nos dispositione et mente, visum est nobis te oratorem nostrum ad conspectum régie Celsitudinis sue mittere, et per te regiam honorare benignitatem et mansuetudinem.
Deinde ad rem venias et ad formam literarum régie Subliraitatis ad nos, in quibus nobis promittit amicitiam et securitatem favoremque et adjutorium navigiis et mercatoribus nostris, sicut videbis in ipsarum litterarum exemplo contineri, cum hoc quod nos promittamus régie Sublimitati non dare iUustrissimo domino duci Burgundie ceterisque adversariis suis aliquod auxiliura, favorera vel hortanientum contra se subjectosve suos. Tu regiam oblationem nostro nomine acceptato, et e diverso offerto et promittito nos prestaluros non esse favorem sive hortamentum aliquod adversariis suis contra illius Majestatera suosque subjectos sicut, précise continent litere régie, et sicut nihilominus fuit nostre dispositionis et propositi non facere. Hec res, ut diximus, nihil difficullatis in se habet, quoniam id quod ab Rege proponitur a nobis simpliciter et formaliter acceptatur; et ut id légitime et autenlice facere valeas, ultra |)resentem mandatorum formam mittimus etiam syndicatum opportunum. Accepta igitur, promitte et affirma quantum régie continent litere, et adverte ne egrediaris fines et terminos antedictos neque obliges Dominium nostrum ad arctiorem conditionem quam ipsa regia Sublimitas requirat per formam propriarum literarum.
Si obtinueris, ut speramus, ultra instrumentum rogandum et faciendum de suprascripta mutua conventione et promissione, pete etiam et impetra triplicatas literas assecuratorias, quaruin unas mitte ad consulem nostrum Brugiis pro declaratione capitanei nostri galearum, alterasque servato pênes te, tercias vero ad nos mittito quanto potes festinantius. Et cura atque effice ut regia Sublimitas Columbo, Georgio Greco, et reliquis suis adiniratis et prefectis imponat et imperet abstineant a damnis nostrorum, quin potius pro regiis amicis ubilibet habeant et tractent, que mandata ita valida et efficacia sint quod ita cum efiectu servent. Et cum illic steteris post perfectara conclusionem et expeditionem nuntiorum cum literis et mandalis supradictis, quantum tibi opportunum visum fuerit, accepta bona et grata licentia et comeatu a regia Sublimitate, factaque
PIÈCES JUSTIFICATIVKS 385
coi)io!5a el reverenti gratiarura actione , redeas ad presenliatii nostram. Sin vero aliquid intercedei'et^liffîcultatis ad concludenduni, quod conjectari non possuiiius, tu scribe et omnia distincte déclara et expecla mandatum, et taaien petito ut nostri ubique per regiam Celsitudinem assecurentur.
Esto in hac materia diligens et etiam in perscruptando progressus illarum rerum ; et nobis dato distinctum reruni omnium advisamentum, et tam de conditionibus status illustrissimi quondam domini ducis Burgundie, quam de rege Anglie et de umni alio niolu sive statu.
Inter loquendura cum regia Sublimitate sive cum suis, ubi magis ad propositum accidat bec res et magis in tempore sit, cum verbis idoneis et pertinentibus, déclara régie Sul>limitati causam missionis oratoris nostri in Castiliam esse propter illas naves Biscainorum quas in portu Siracusano capitaneus noster combussit, ob quas regia illa Majestas plurinnun, ex mala sibi data informatione, turbata esse contra nostros videbatur : unde, pro declaranda veritate et liberandis raercatoribus nostris ab omni molestia que inde potuisset eis evenire, et pro nonnuUis aliis negoliis ad negotiationem dumtaxat pertinentibus procurandis et aptandis in regno Aragonum, ad utrumque regem, parentem scilicet et fdium, mittimus predictum oratorem. Hoc volumus ut facias ad removendara quamcumque suspitionem que facile posset ab regia Sublimitate concipi sive ab aliis eis suggeri et insusurrari contra rei veritatem et in detrimentum rerum nostrarum. Esto in bac parte sagax et diligens ne obesse possit.
Si, aut petente regia Sublimitate aul aliter, inciderit aliquando sermo de rébus Turci, tu declarato potentiam el efferatum illius aninium contra omnes cliristianos principes et contra fidem religionemque nostram, narratoque etiam magnitudinem et nmltiplicitatcm belli quod cum illo, rei christiane causa S|)onte sumptum, sponte etiam et ab omnibus pêne derelicti, sustinemus. Modeste tamcn loquare de reliquis principibus, qui non solum participes sunt comunis cladis,. causa comunis religionis et nominis, scilicet per vicinitatem manifesto et proximo subjacent periculo, et nibilominus intestinis vacant dissensionibus et bellis. Présentes etiam rerum conditiones declarato que tibi note sunt, et faniam présentera ingentium apparatuum terrestrium et maritimorum, contra quos nos terra raarique reniti opportet, et, ut id valide faciamus, conamur omnibus viribus. Ex rerum bujusniodi sermone et ex[)licatione studelo quanti 25
386 l'IKCES JUSTIFICATIVES
tuin potes hos duos elicere fructus, ut regiam scilicet nientem inflammes quantum potes contra Turcum et nobis per causarn christianam amiciciorem et benigniorem reddas.
De parte :
De non :
Non sinceri :
(Venise, Arch, di Stato, Seiiato, Dclih . secr., XXYIII, fol. 11.)
PIÈCES JUSTIFICATIVES l]87
Examou du projet de traite avec Louis XI. (t. II, p. 104.)
i47 7, 27 septembre.
Ser Candianus Bollani,
Ser Bernardus Justiniano, miles, [)rocuralor,
sapientes Gonsilii; Ser Nicolaus Mocenigo, Ser Aluvisius Lando, Ser Auguslinus Barbadico,
sapientes Terre firme,
sapientes Ordinum.
Ser Dominico Gradonico , oratori nostro apud serenissimum dominum regem Francorum.
Per Rossetum de la Rocha, tabellarium, accepimus literas vestras dierum .xxvir., .xxviii. et .xxviiii. mensis elapsi; etprius complures alias acceperamus a vobis,per quas omnia intelleximusque copiose et distincte scripseratis ; sed ad respondendum conclusionem materie vobis imposite expectabamus. Cum bis autem postremis accepimus cedulam capitulorum formatorura tandem per magnificum Cancellarium et per Bonfilium nomine régie vobisque datorum ; et vestram laudamus prudentiara in respondendo régie Sublimitati, declarandoque sinceritatem animi nostri, et nostram erga regiam Celsitudinem suam devotionem et observantiam ; laudamusque diligentiam in scribendo adhibitam. Et breviter vobis respondebimus, quoniam maleria satis est trita et ad conclusionem disposita. In primis enim tribus capitulis nulla est aut esse polest, neque in rébus neque in verbis, differentia : imo honestissima et cum literis régie Sublimitatis, quas ad nos attulit vir nobilis Franciscus Donato, conformissiraa sunt. Hoc idem dicimus de quinto et ultimo capitule, super reservatione amicitie et federis, quod regia Sublimitas habet cum Florentinis, cum quibus nos quoque amicicia et societate juncti sunms. Probamus igitur, admittimus et confirmamus bec quatuor capitula in totum et per totum sine alla mutatione. Restât dumtaxat quartum capitulum in que, sine variatione sententie, mutanda nonnulla verba existimamus
388 PIÈCES JUSTIIIC.VTIVES
propter honeslalem qiiam in rébus omnibus precipue inquirere et sectari consuevimus, et nonnulla etiani adjicienda, que simili modo bonestissima et penitus necessaria sunt. Verba autern, que, sine ulla senlentie mutalione et variatione, mutanda nobis videantur, sunt illa , que expresse nominant filiam quondara ilhistrissimi doraini ducis Burgundie, loco quorum alia conlenti sumus importantia et significantia illud idem, sicut in reformato incluso capitulo videbitis. Addenda autem in fine ejusdem capiluli videnlur, quod simili modo regia Sublimitas promitlat non prestare auxiliuni, favorem, consilium sive hortaraentum aliquod alicui domino, Dominio vel potentatui, qui bellum nobis moveret vel offenderet : quod est maxime honestum et ad equalitatem atque aliquam reciprocationera capituli accomodatum. Sed, priusquam ad bec addenda verba veniatur, reservandum a vobis est fedus quod cum ducibus Mediolani et excelsa dominatione Florentina habemus pro defensione et conservatione statuum solummodo, non ad alicujus injuriam sive provocationem. Et, ut melius distinctiusque intelligatis noslram intentionem possitisque commodius et utilius tractare rem et ad conclusiouem deducere, vobis mittimus in inserta cedula descriptam formam in quam nobis videretur capitulum predictum esse reformandum, et quoniara bonestissima ea orania sunt que petimus, speramus nullam fore in concludendo difficultatem. Memores vero sindicatum quem discedenti vobis dari jussimus fuisse aliquantulum restrictiorem et forme literarum régie Sublimitatis accomodatum, unum alterum vobis mittimus arapliorem et accomodatiorem presenti capitulorum forme, quo uti ad conclusiouem possitis.
Facta autem conclusione, date nobis celerantissimum advisamenlum, et vos differte tantisper donec expediantur scripture necessarie et opportune cum omni solenitate. Et postquam perfecta omnia fuerint, si regia Sublimitas fuerit quo vos tuto tonferre valeatis, vos conferte et accipite bonam et gratam licentiani cum qua redeatis ad presentiam nostram. Si vero, per distanliam et viarum difficultatem atque periculum, regiam [)resentiam adiré non posselis, supplete per literas et cum illius bona venia repatriate, vobiscumque ferte instrumentum compositionis sigillatum et autenticatum. Et date de summario conclusionis noticiara consulibus nostris Bruziarura et Londoniarum et capilaneis galearum nostrarum; curateque et efficite ante vestrum discessum ut Colombus et alii prefecti et admirati regii sint ab regia Sublimitate commo-
nefacti et jussi non offendere navigia et homines nostros, setl eos ubique, juxta capitulorum formam, pro amicis regiis cognoscere habere et tractare, atque etiam tueri, si fuei-it opus.
Sed, si circa predicta tria, duo videlicet addenda et aliud reformandum, aut aliquod eorum, aliquid occurreret difficullatis quod prêter nostram spem et opinionem difficultaret conclusionem, quoniam tempus pro nobis facit et non materie dissolutio cum discessu istinc vestro, volunius ut operam detis essendi cum reo-ia Sublimitate, et, si id locum habere non posset, cura suis quos vobis dederit practicatores; et circa unumquodque declarate rationes et justificationes nostras, quod ut benefacere valeatis, notari jussiraus in foleo incluso omnes eas : quibus rationibus uti valeatis vestra consueta dexteritate et aptitudine, quoniam, ut diximus, pro nobis non facit ut istinc cum fractione practice et abrupte discedatis. ¥a novum nobis date de omnibus advisamentum, novumque expectate mandatum, et intérim petite et impetrare nitimini regiam suspensionem et prorogationem ordinamenti et mandati regii ad Golumbum et reliquos prefectos et admiratos suos, ut ab injuria et damno nostrorum abstineant.
Et si ad postremum neque concludere posselis , neque regia Sublimitas vellet, ut morara amplius istic traheretis, sed vos penilus licentiaret, in hoc casu, ut vester discessus sit cum quam minori exasperatione régie Sublimitatis esse possit, volumus ut ei dicatis impossibile esse ut amorem et observantiam vetustissimam nostram in regiam Sublimitatem unquam niutemus; et quando ex ea facimus conjecturam de dispositione et mente ejusdem Sublimitatis in nos, induci non possumus ut credamus illam non esse nobis amicam et benignara, sed preoccupatam, partira non bonis forte informationibus, i)artim magnitudine et pondère negotiorum ; speramus tamen cogniluram illam veritatem et sinceritateni nostram, et nos habituram inter charos charissimos et devotissimos. Et cura his et aliis bonis verbis et quanlo potestis placabilioribus, sum[)ta bona licentia, repatriate.
De parte : 129.
De non : 11.
Non sinceri : 11.
Capitulum quartum reformandum.
Item, che la dicta signoria de Venetia sia obligata non j)restar ajuto, favor ne hortamento ne soccorso contra de nui et de nostri
390 PIÈCES .lUSTIl'ICATIVES
subiliti ad algun signor, signoria, potentia o stato, sia quai cl se voglia, et de che condition, preeminentia, grado, nation et nome se sia de quàdamonti, ne ad alguno inimicho, adversario, rebelle et desobbediente nostro, sia per quai caxon se voglia, nemine excepto, si per raar conie per terra, et cussi a quelli che inferiranno guerra a nui coine a quelli che nui fassarao guerra a loro, reservata tamen rémanente et senza prejuditio la liga che essa signoria ha cum i signor duchi de Milano, et signoria et comunità de Fiorenza, per defension et conservation dei stati loro et de la présente quiète.
Et simelmente promettemo nui non prestar ajuto, favor, hortamento ne soccorso ad alcuna potentia che movesse guerra et ofFendesse la prefata Signoria o soi subjecti.
Mandatura et ordo Dominii ultra capituluni.
Et se forsi questa ultima particula non fosse admessa per la maestà del Re, contentandose de le altre do , et che per questa sola se difficultasse o producesse la conclusion, non state per questa de concluder, j)erche speremo in Dio che, essendo nui disposti de viver in pace cum tuti altri, anche non cercherà in questi tempi farne inzuria.
Rationes dicende pro persuadenda regia Sublimitate.
Se la maestà del Re, over i suo dicesse non voler assentir a questa nostra réservation, alhora vui justificarete nui non poder far de meno che farla, ]n*imo per mantenir la fede verso i nostri colligadi : cossa troppo débita a tutte potentie et stadi, ne suajNIaestà justissima ne debe voler strenzer a contravignir a quella. Et se lo fassamo, lo doveria far poca stima de nui et de l'amicicia nostra, maxime quando taie liga non havemo facto per far cossa despiaza a sua Maestà, ma solo per nécessita, perche, trovandosse nui in guerra contra el Turcho, ne la quai siamo za è el quintodecimo anno soli et cum iniinita spexa et profusion del sangue proprio, nui vignissimo a tal liga per poder più liberamente attender a la dicta guerra tanto dura et ])ericoloxa, si che algun' altra novità de Italia non havesse ad impedir et turbarne cum trojjo disconzo et pericolo de le cosse nostre.
Et se so Maestà dicesse, over justificasse la suo domanda ch' el non vuole ne ce richiede che nui facciarao guerra ad alguna potentia christiana, ma solo che non se impaciamo se lui la facesse, suo Maestà optimamente intende per la sapientia sua quanto molestamente poriano sentir i colligadi nostri, quando nui abandonassemo la liga sua cum altra contraria obligatione. Et per questo adeve-
PIÈCKS .ILSTIFICATIVKS 391
nendoce impazo o pericolo alcuno, hen puù sua Maestà sapientissima veder e cognoscer quanto lai im|)azo et pericolo fosse a le cosse christiane detrimentoso, che, defendandole nui et sostenendole ])ro viribus, corne nui femo, anchora sono ogni zorno vexate et dillacerate. Non parlemo più de le cosse nostre proprie che de quelle, de altri contermini popoli et signorie, et fina in Italia ha havuto aninio penetrar dicto furibonde iniinico, el molto pezo faria quando fossamo in altre guerre et nécessita occupati et iiapliciti. Voglia adonque la INIaestà sua cliristianissinia, dignissimo successor de quelli sanctissimi reali et gloriosissimi suo progenitori, i quai infinité volte cum el sangue proprio han mantenuto la sancta fede de Christo contro questi perfidi Machometani , voglia considerar queste raxon, et verissime cause et respecti, et esser contenta che nui possiamo omnibus viribus, securi da ogni altro impazo, altender a questa gloriosa et christiana imprexa et difexa, in la quai non sono tante le forze nostre, che non habiamo più bixogno de esser favoriti el ajutati da la christianissima Maestà soa, et da altri principi christiani , cha desfavoriti, distracti et impediti. Non dubitemo puncto che, se la regia Gelsitudine soa, cum la soa solita sapientia, pietà et religione, considérera queste cosse, non solamente sera contenta acceptar la reservatione nostra tanto lionesta et tanto necessaria per consegliar el commodo de le cosse christiane, ma anche farà pensiero, deliberata da le présente imprexe et occupation soe, |)restarne necessario favor et ajuto cura le proprie forze, a sostener tanto pexo quanto nui sostenimo.
A questo necessario res|)ecto et causa christiana, e anche el respectode la fede et honor noslro, contra el quale non voglia strenzerne sua Sublimità, che tropo è dura et reprehensibile cossa el mandar de le promesse, et se signor del mondo ha mai improperato et abominato el contravenir a la fede et obligation sue, è sta et è la Maestà sua sopra tuti observantissima de quella et constantissima.
Ultimate pregerao sua Maestà che non voglia des[)rexiar l'antiquissima et sincerissiraa amicicia nostra operada et exercitada insierae cum i sancli soy progenitori, in tante gloriose et magnanime imprexe conti'a Infedeli , che non è quasi luogo ne spana de tuta Terra Sancta che non possi de cjuesto render amplissime testemonianze ; non ce intervenendo presertira alguna importante causa o respecto per lo quai la non debi volentiera contentar de volerni per amici.
Tulte queste nostre justilicalion cerchate explicarle cum la persona propria de la maestà del Re, et de questo falcne ogni honesta
prova; et se pur nol podesti olignir, per esser soa Maestà occupada nele sue ardue facende , over per altri respecti, alhora vedete de dar la copia de quelle a Bonfdio, over ad algun altro che ve para begnivolo de la rnateria, pregandolo che li |)iaqua presentarle a suc Maestà et quella pregar per parte nostra che la se degni de lezerla, et cura la consueta soa sapienlia ben considerarla. Cfcl^Se la soa Maestà se raoverà ad acceptar tal nostro reservo conie speremo in bonhora, corne in le lettere ve havenio dito, venite ala conclusion. In caxo che soa Maestà non volesse contentar, ma lo vedessa inclinato a licentiarvi, sozonzerete, o alhora, o un'altra volta, como meglio vi parera, che parlando cura sua Maestà cura quella riverentia et honor che se convien, non possamo creder che soa Celsitudine christianissima et justissima podesse indur 1' animo a rauover alguna guerra injustauiente ; per lo simel po esser certa soa Maestà che questa Signoria non voria defender algun sia chi se voia contra raxon et justicia. Et pero questo pensando tropo ne [)ar maie che, siando i anirai nostri uniti in questa conformità tanto justa et sauta, el possi intervenire cossa che turbi per alcun modo questa araicicia. Unde nui disemo che questa liga, quale nui dimandenio esser reservata, comprehende do sole polentie ultra la nostra: la prima, la illustrissima madona duchessa de Milan, soa cugnata, cura i figlioli suc nevodi ; la segonda, la comunità de Fiorenza. In 1' una et in r altrade le quai non vedemoche alguna dilficultà li accendi, per la quai el reservo nostro non debia a soa Celsitudine esser ben grato, essendo 1' una arnica antiqua et confederata et già per expresso capitolo nominata et reservata per soa Maestà, 1' altra cugnata, et li liglioli nepoti, cura el padre et avo di quali hei)e suo Sublimità strectissima benivolentia et carità. Unde non intendemo donde sia che per i tempi presenti pacifichi che corre sua Maestà non debia esser ben contenta de admetter et acceptar la predicta réservation nostra. Et vedete se vui potete bellamente sotrazer quai sia la caxon over caxone, se piui le fosse che una, che per el judicio nostro non pono esser de natura, che non siano apte a pigliar forma da asseto. Et dicendoveleloro, o altramente vui presentandole, date opéra de intender bene ogni particularità de quelle, et de tuor tempo dedarci avixo. Et dalegelo prestissimaraente et as|iectate nostro comandamento, impetrando, se possibel è, la suspension et prorogation de le onfexe. Dovendo dar le raxon soprascritte in scriptis, habiasse advertentia de non dar dal Ct^^ in zoxo , perche le sono da esser dite et non scripte.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delib. secv., XXVIII, fol. 49.)
PIÈCES JUSTIIIC.VTIYES 393
Réserves sur le 4» article du projet de traité. (t. II, p. 106.)
i^i77, 20 septembre.
Ser Candianus Bollani,
Ser Bei-nardus Justiniano, procuralor et miles,
sapienles Gonsilii.
Ser Dominico Gradonico, oratori noslro apud serenissinuim domlnum regem Francorum.
Scripsimus per aliigatas vobis in ea verborum forma quam videbitis, non sine bono et cauto respecta, et vellemus, ut sicut vos sentire scribitis et nos vobis respondentes videmur assentiri, parva esset differentia inter formam priorum literarum régie Majestatis ad nos, quarum exemplum vobis discedenti dari jussimus, et presentium ca|)itulorum formam. Sed, si bene consideraveritis, quartum capitulum in quo illas feciraus correcliones et addiliones differentissimum est, et maximi ponderis, et ad honorera, et etiam ad commoditatem et securitalem status rerumque nostrarum. In illa enim forma literarum, inter cetera, mentio fit de presentibus hostibus etactualibus régie Majestatis. In hoc autem capitulo comprehenduntur hostes présentes et futuri, et quicumque ipse vellet ubique terrarum et in omni tempore et pro quacumque causa, nuUis omnino exceptis, et nulla observata promissione nostra, cum multis aliis exorbitantiis. Iccirco vos estote excitalus, vigil et attentus, et bene considerate verba capituli quod important, et quantopere sint modificationes et additamenta illa nostra necessaria, sed presertim illa duo, de non nominanda domina Maria Burgundie, et de reservatione nostrifederis; et studiose querite reducere materiam ad honestissimam nostram intentionem. Hec seorsum scril)enda duximus, ut cautior sitis et circumspectior posthac in ponderando efficatiam et importantiam verborum.
Illa duo presertim diximus, quoniam, contentante regia Subliniitate de illis duobus et tercium non admittente, videlicet reci|)rocam proniissionem non juvandi qui nos offenderet, sumus contenti ut propler illud non desistatis a concludendo, sicut in cedula post capituli predicti reformationem addi et vobis committi jussimus.
De parte : 129.
De non : 1.
Non sinceri : 2.
(Venise, Arch. di Stato, Senato, Delih. secv., XXYIII, fol. 50 v".)
Ullimalum de Venise.
(t. II, p. 109.)
l-i77, ? décembre.
Sapientes Gonsilii, Se^r Antonius Venerio, sapiens Terre firme,
Ser Dorainico Gradonico, oratori nostro apud serenissimum dominum regera Francorum.
Quaternas literas vestras accepimus per Rossetum, dieriim .viii. .xii. et. XV., replicatas poslea per Tibalduni, et postrenie sunt diei .xviii. mensis elapsi, et totum ordinem servatum per vos in executione ultimi mandati nostri intellexiraus, et ubi tandem reducta est totius negolii diffîcultas, vestramque prudentiam et dexteritatem plurimum laudamus. Et priusquam vobis ad articuluin difficultatis respondeamus, dicemus hoc quod in forma literarum quas ab regia Gelsitudine ad nos attulit vir nobilis Franciscus Donato non intervenicbat hujusmodi diffîcultas; quoniam non erant in ea verba nos necessario impellentia ad faciendam federis alicujus reservationem : que verba in capitulo postea nobis misso posita fuere. Ad rem autem volumus et vobis mandamus quod cum regia Sublimitate esse debeatis; cui exponite testari nos Deum, et conscientiam nostram,et memoriam atque sapientiam et exactissimum judicium régie Sublimilatis, nostrum Dominium non solum non fecisse, sed ne cogitasse quidem unquam rem aliquara que, sensu et judicio nostro, régie Sublimitati incommoda aut ingrata esse potuisset, quamvis aliter forte régie Sublimitati suggestum fuerit aut sit. Fedus autem quod in Italia habemus has liabuit causas, hoc initium et, ut ita dicamus, hanc christianam necessitatem : impliciti enim et oppressi gravi et periculoso cum Turco bello, et coacti alienum petere auxilium, ad id eramus in Italia conditionis ut in multis suspitionibus viveremus, et statui nostro duci jNIediolani finitimo consulere et prospicere cogebamur, cura diversione et occupatione, non solum mentis et cogiiationis, sed virium etiara, quas per hune modum distractas deficere a propugnatione christiana necesse erat. Unde, post multam Pontificis adhibitam operam et diligentiam pro assecuranda Italia inter se,
PIKCES JUSTIFICATIVES 395
postraultaspracticas ettentamenta, nonbene convenientibus cunctis, necessarium nobis fuit cuin duce Mediolani et cum excelsa rei)ublica Florentina, non facere aliquod novum fedus, quia in se com|)Iures habere poterat difficullates, sed vêtus instaurare : quid equius et honestius in ipso Dei omnipotentis conspectu, cujus causa principalissinie ad id devenimus, esse non posset; est enini inslauralum et redintegratum, non ad ullius offensionera aut jurium cujuspiam prejudicium vel detrimentura , sed ad statuura dumtaxat conservationem, et non absolute contra omnes, sed contra illos solumrnodo, qui ab aliqua potentiarum colligatarum non lacessiti aut provocati, eidem potentie per viam facti et injurie bellum inferrent. Et eo libentius promptiusque nos cum utraque potentia colligavimus que utramque amicam régie Gelsitudinis, et presertim ducem Mediolani, esse existiraabaraus, inemores Majestatem predictam egre ferre plurifariam ostendisse quod cum Duce predicto non multum amanter vivere videbamur.
Instaurato igitur jurequejurando stabilito fédère antedicto inter nos, bene intelligit regia Sublimitas, pro sua singulari sapientia et equitate, an capitulo regio sine reservatione promissionum et jurisjurandi nostri, vel saltem sine aliqua bonesta modificatione assentiri possimus, quin fîdera et honorem ledamus nostrum, supra omnes nostras facultates a nobis semper existiniatum. Etnisi ita fecissenius, non tanti fecissent serenissimi progenitores régie Majestatis Dominium nostrum et amicitiam illius, cum quibus majores nostri in tôt christianissimis et gloriosis expeditionibus juncti fédère fuerunt; neque regia ipsa Celsitudo nos ])0sset existimare, si ab officio fidei, spreto jurejurando, digrederemur ; offenderemus preterea Gbristura ipsum Deum nostrum, per cujus causam (ut diximus) ad hujusmodi instaurationem principaliter devenimus, quoniam, deserto et fracto fédère, ad solitas in Italia suspiciones et diffidentias deveniremus, et consequenter impeditiores et distractiores ad cbristianam propugnationem redderemur. Que cum ita sint, rogabitis regiam Sublimitatem reverenter et effîcaciter recognoscere nos et habere amicos dignetur fidèles, constantes atque perpetuos futuros, et cum ipsa Majestate et cum suis illustrissimis descendentibus et successoribus,quando presertim materia capere potest per aliquem bonum modum aptaraentum, per quod régie Gelsitudini et nostro honori fideique et jurijurando nostro satisfactum poterit reputari.
Diximus vobis superius de reservatione nostra ad regiuni capitulum, aut de honesta illius emendatione |j super reservatione adhi-
bendo; quando igitur, facta per vos nova et convenienti instantia, tani(juam super honestiori forma, regia Sublimitas non contentarelur, || memorate ut capitulum ipsum reducatur ad formam verborum in hac parte contentorum in literis régie Sublimitatis quas ad nos attulit ser Franciscus Donato, et tune nulla erit necessaria reservatio. Et demum, quando Majestas regia firma staret in proposito suo capituli vobis exhibiti, et sine reservatione nostra, petite saltem utcapituhim ipsum reformelur per additionem hujusmodi verborum : videlicet, quod ubi dicit: « Et cussî aquelli che faranno guerra a nui, corne a quelli che nui farerao guerra a loro », addantur in fine illius hec duo verba : « dai quai fossemo stà lacessiti et provocati . » Que verbaconformiaetconsonantiaessent cum nostris obligationibus, que contra provocatos et lacessitos non extenduntur. Et sine alia reservatione satisfactum foret régie Sublimitati, salvus honor suus, salva fama justicie et equitatis régie, salvaque demum fides et honor noster. Et ut regia Sublimitas honestatem atque adeo necessitatem nostri federis intelligat, iniltimus vobis illius exemplum in ea parte que ad hoc servit propositum , et ut facilius vobis sit una cum magnifico Cancellario, domino de Luda et aliis bene senlientibus, capere illud parlitum et modum ex superioribus memoratis, qui conducere practicam ad optatam conclusionem possit.
Multe sunt in his literis nostris justificationes et niulta honorifîca de regia Majestate verba, que credere vix possumus ut audita et cognita a regia Majestate ei non persuadeant inducantque ad formam conclusionis honestam et convenientem, et propterea vos ipsas omnes justificationes et bona verba exscribi faciatis, si profuturum intellexeritis, et Majestati predicte porrigite ; sed advertite ad non norainandum magnificum Cancellarium aut dominum de Luda, sive alium quem istic habetis favorabilem, cum quibus vos dicimus ut conferratis, pro non faciendo illos suspectes, et ad tacendum in ipsa vestra scriptura. Si quid aliud forte esset in ipsis nostris literis quod ingratum régie Celsitudini fore exislimaveritis, et similiter si obfutura vobis videretur comunicatio forme federis, aut aliqua in exemplo vobis misso contenta verba, fugite omne contrarium et nocivum, et sequimini quodcumque propitium et favorabile, estis prudens, utimini prudentia et solertia vestra pro optinendo.
Si cum his humanis verbis obtinere poteritis bonum aptamentum hujus materie, bene quidem facite quantum per alias vobis imperavimus. Si vero prefata Majestas ad nuUum partitum aures accomodaret, imo vos licentiaret, ita quod vobis discedendum esset infecta
re, in hoc casa discedite cum lus bonis et humanis verbis, quod Doininium nostrum, devotissimurn et observantissiirium christianissime régie domus Francorum, nulla re poterit unquam rautare sententiani, quin nomen et gloriam predicte christiane domus colat et veneretur , alieniimque seraper sit ab orani ingrata et molesta actione régie Sublimitatis, et pari modo sibi persuadeat et pro comperto teneat regiam Celsitudinem nobis aut nostris civibus et subditis non esse nocituram. Et, quanto potestis placabilius, discedite et redite ad presenliam nostram.
Verum, sicut habetis inmandatis, veniendo ad bonampacis conclusionem, dare noticiam capitaneo nostro galearum et nostris consulibus, tani Brugiarura quam Londoniarum, ita volumus ut longe diligentius faciatis, non concludendo, sed discedendo, infecta re. Eos enim et eorum utrumque facile certiorem de vestro discessu, incomposilis rébus, et monete ut excitati sint, circumspecti et diligentes ad cavendum ne in manus subditorum Régis deveniant; et memorate atque imponite nostro nomine consulibus ut advisent et moneant non solum galeas, sed etiam naves et subditos quoscunique nostros. Et hoc idem facite vos cum quibus j)0testis.
De parte : 91.
Ser Dorainicus Mauroceno, Ser Augustinus Barbadico, Ser Franciscus Justiniano, miles, sapientes Terre firme,
volunt partem ceterorum Sapientum, cum bac additione, correctione et forma verborum in tercio capitulo; loco enim verborura contentorum inter duo || ' volunt ut dicatur sic : — Super reservatione adhibenda facite omnem instantiam tamquam super honestiori forma; et si regia Sublimitas vellet ut ad eam adjungeretur bec declaratio et exceptio, videlicet quod per eam ipsam reformationem non intelligatur aliquo modo prejudicatum juri vel preeminentie, quam regia Sublimitas haberet cum aliqua potentiarum in fédère comprehensarum, sumus contenti ut lalis declaratio in fine capituli iiat et apponatur, sub predictis verbis. Quando vero regia Sublimitas reservationem predictam admittere nollet aliquo modo, memorate capitulum ipsum.
De parte : 31.
De non : 19.
Non sinceri : 15.
