PRIVILEGES ET FRANCHISES DE VILLEFRANCHE
charte de 1260,
»VEC LES AIllinlONS UUl V ONT ETK FAITES PAR LA SUITE.
PRIVILEGIA VILLAEFRANCHAE.
Quoniam, propter vitœ humanae brevitatem, humanae notitia quandoque dépérit et déficit actionis, idcirco bonorum virorum provida circumspectio stabilivit gesta hominum mandari litteris et ad perhempne (1) testimoniuni sigillis auctenticis roborari, ignotescat (2) igitur prœsentibus et discant posteri quôd doniinus Humbertus, pater, doniinus Bellijoci, qui fuudator extitit Villœfranchas , in
(1) Pour perenne.
(2j Pour innote.icat.
290 PIECES JCSTIFICATIVES.
ipsa fuadatione dédit et constituit villam franchani liberam et jurejtirando firmavit cum viginti niilitibus se franchesiam et libertatcni , quœ in praesenti scripto siibsequitur , omnibus babitatoribus dictas \illae inviolabiliter in perpetmira custodire. Dominus verô Guicbardus postea existens, dominus qui prrediclo Humberto successif , volait et praecepit camdem libertateni ascribi litteris et idem juramentum libertalis tenendœ firraiter praestitit cum viginti niilitibus, tactis Evangeliis sacrosanctis , ad utilitatem et commodum et anlificationcm dicta^ Villapfranchap , cui domino Guichardo successit H umbertus dominus Bellijoci, conestabulus rcgni Franciae, et istam libertatem redactani in litteris sigillo suo confirmavit.
Nos vero Guicbardus, dominus Bellijoci, fllius quondam dicli domini Humberli conestabuli regni Francife, habito priùs consilio cum deliberatione providà, libertatem et franchesiam istam, qua? subscquitur , ad opus et commodum et a-dificatioMem dicta- \)rv juramentum nostrum tcucndaiu in purpelnum, sigilli noslri munimine duxinms confinnandam.
Libcrlas autem et franchesia talis est :
1. Dominus Bellijoci non potest nec débet facere talliara, exactiouem, collectam, seu alia qua?libct gravamina quibuscumque nominibus censeantur, burgensibus Villaefranchae, nec ab eis (1) per vim aliquid extorquere vel auferre. Et burgcnses eidcm domiiu) Bellijoci non tenentur dare aliquam pecuniam vel t[uodlibel aliud, nisi de ipsorum spontaneà processcrit voluntate.
2. Quicumque tcnet pedam intcgram débet ex eà duodecira denarios (2) : peda intégra est de quatuor teysis (3)
(1) Infra villam vel extra , ajoute la cli.irte de 1369.
(2) He servit io , ajoute la niônio rharte.
(3) Toisi-: eWv était lit- M'pl pieds et demi <!:ins le Beaujolais.
in frontc, et ità débet teysa très denarios; si non est intégra, secundùm quod tenet débet (1).
Si quis emerit domum in villa vel pcdam, tenetur domino de tertio decimo denario (2) et non idtra, ipsi (3) vel ejus ballivo.
3. Si quis autem pro sepulturà suà legaverit Ecclesise vel sacerdoti domum vel pedam infra villam , benè potest hoc facere, sed infra annum et diem débet vendi laico homini qui possit et debcat domino tanquàm burgenses alii respondere (4).
4. Si moriatur aliquis sine testamento et sine omni herede, burgenses sanioris consiUi qui sunt in viJlà per se, sine familià (5) domini, debent capere et custodire res defuncti per annum et diem post mortem defuncti, et debent priùs satisfacere burgensis mortui creditoribus et cuilibet conquerenti de usuris et de maleficio et Ecclcsiœ pro anima suà. Reliqua vero debent cedere (6) in bonis Bellijocensis domini.
5. Si sine testamento moritur et heredes habet , propinquior succedit ei in hereditate.
6. Si testamentura composuerit qualecumque sit, inviolabiliter observetur, dùm tamen per duos testes vel très légitimas probetur, viros vel raulieres.
(1) La charte des privilèges de Belleville contenait une disposition pareille.
(2) Pro laudibus. (Charte précitée.)
(3) Domino. (Même charte.)
(4) Facere usagium villa, , dit la même charte.
(5) On entend ordinairement par les mots familia Homini , les serfs du seigneur. V. Ducange et Baluze, Ca/ntuL, t. ii, p. 1147. Mais ici il s'agit évidemment des officiers de ce seigneur. La charte de 1369 ajoute : sine mandate et familid domini.
(6) Cadere. (Même charte.)
7. Quiciimque per annuin et diem in villa steterit et fidelitatem domini et villas francliesiam jiiraverit (1), de pedagio et lediis imiuunis est, et eodem gaudet privilégie quo et alii burgenses (2); et ità nuUus mercator ViUa?franchae quicumque fuerit, sive carnifex , sive alius, dmiimodo fidelitatem doniini et x'ûlve franchcsiam juraverit, ad persolvendiuii ledias et pedagia non tenelur.
8. Si aliquo loco burgensi res sua ablata fuerit, si juri stare velit, Bellijocensis dominus débet ei faccre reddere res suas, si potest (3), et non débet inire runi raplore concordiam sine assensu et voluiitate aiuillontis (4). Si auteni amittens in terra Bellijoccnsis doniini rationabile vadium inveniatvel extra, potest illud capere per se ipsuin sine ballivo et nuncio ejus (5).
9. Siniilitcr in eodem juraniento et in eàdcm franchesià continetur quod Bellijoccnsis dominus vel ejus niandatuni vel ballivus (6) burgensem VillaRfranchœ non capiat nec capi faciat (7) propter pccuniam suam vel j)ropter aliam causaiu, nec cqumu, nec asinmn, nec iiliquid quod ejus
(i) La charte de 133 i , qui contient déjà presque toutes les modifications précédentes , ajoute : vel usagium villa fecerit.
(2) La même charte et celle de lôfiD , au lieu de cette dernière phrase , contiennent celle suivante : Et dominus dcbet euin rei/uirere et facere. deliberari pro passe suo à t)uocum(/ue captus fiiirit vel detentus.
(3) Cum suis expensis propriis , ajoutent les chartes précitées.
(4) Quousque res ablata restitula fuerit amittenli. (Eod. loc.)
(5) Ces derniers mots sont remplacés par vel mandata ejus ; cl Ton ajoute : Et si alii/uis eidim liuri;<-nsi in rapiendo vadium aliquam vim vel violentiam inférât , dominus liellijoci débet illam vim vel violenliiim reniovere et vim passa facere emendare. (Eod. loc.)
(6) /-"'(■/ ienens curiam domini. (Même charte.)
(7) Seii capi patiatur. (Même charte.)
sit, nec ejus doniuin firmet (1), nisi taie lualeliciuin perpetraverit et légitimé probatum fuerit pro quo sit in usagio' Villœfranchae quôd pecunia sua vel ipse debeal devolvi ad manus doniini, scilicet pro homicidio et latrocinio et consiniilibus (2); nec débet Bellijocensis dominus burgensi Villefi'ancliœ facere placitum (3) per violentiam, nec ab ipso, nisi quod voluerit ei gratis dare, exigei'e violenter. 10. Sinxiliter in usagio et franchesià Villœfranchae continetur quod si burgensis burgensi injuriam (4) fecerit vel alius qui infra villam (5) inheibitet et coram amicis suis burgensibus concordare voluerit aulequàni clamor ad praeposituni vel ad doininum vel ad auditorem causaruin suaruin devolvatur, sine omni occasione (6) possunt mutuo
(1) Fel firmari fuciat ; quod si factuin fuei il , dominus habeal pro non facto et burgensi facial emendari. (Eod. loc.)
('i) « Tune dominus corpus ejus capiat et bona mobilia ipsius de- " linquentis. Nec débet dominus haberc res immobiles ipsius delin- " ([uentis, exceptis delinquentibus in criminibus Liesa; majestatis, « hereseos et publicorum dcpopulatorum et consimilium delictorum. " Si quis burgensis commisit aliquod dclictum pro quo dcbeat con- II demnari et res ipsius ad manus domini devolri secundùm tenorem Il praesentis privilegii , creditores cjvisdem dcbent primo solvi de Il debitis suis quœ debebal eis ante commissum perpetratum, de rébus Il ipsius delinquentis. » (Eod. loc.)
(ô) Movere causam. n Dominus Bellijoci non débet movere causam « vel placitum coulra aliquem burgensem Villœfraneha;, nec sustinere Il quôd aliquis ballivius vel aliquis de familiâ domini, vel quilibet alius •I moveat, nisi ipse sufficienter caverit, si cavere potest, quôd cau- II sam légitimé persequalur. » (Mêmes chartes.)
(4) Ce mot , pris dans un sens général , veut dire tout ce qui est fait contrairement au droit. (V. les lois romaines , lib. 47 , tit. x.)
(5) Fel in ballivid de Lymans. (Mômes chartes.)
(6) Ce mot , dans cet article ainsi que dans l'art. 21 , peut être pris dans le sens de tribut ou prestation , que l'on percevait en certaines
concordare ; et tune si non comparuerint corani praeposito vel coram domino, vel coram auditore causarum suaruni, actor vel reus in emendà aliquà vel claniore (1) non tenentur.
11. Biirgenses Villefranchae non tenentiu' ire in chavalgiam (2) nisi de gratià.
12. Si dominus Bellijoci adducit excrcituni suuni apud Villamlranchani ad moranduiu pro utilitate suà et tcrrsp suae, benè potest hoc facere sub tali pacto quod danipnuni non infcrat burgensibus vel rébus eorum (3).
13. Si burgensis Villsefranchae terrani emerit à milite vel à quocunique alio ad scrvitium, de servitio tenetur ci tantùm (û); et si emerit, tenetur tantùm de laudibus et venditionibus et non de alià recognitione quocunique modo deveniat ad luni, excepta pcrnmtalione et gagerià, quia tune tenetur in inediis laudibus.
occasions: par exemple, pour cause de guerre, au profit du seigneur. (V. Ducange.)
(t) In clamore ve.l emcndd propler hoc pradicto domino. (Mêmes chartes). — Le sens ordinaire de clarnor est action , mais ici il n'est qu'une redondance du mot entendu et a la même signification, signification que lui donnaient fréquemment les coutumiers de la Bourgogne, du Bourbonnais et de la Bresse. (V. Revel , question 26, p. 116.)
(2) Chavalchiam , chevalchiam. (Mêmes chartes.)
(3) « Dominus Bellijoci débet habere credentiam in Villâfranchâ " per quatuordecim dies et non plus, et non alius nisi ipsc. « (Même» chartes.)
(4) « Et si oppositum fuerit eidem burgensi quod ipse cessavit in so- " lutione cjusdem servilii , non crodatur opponenli nisi de duobus " annis, nisi lofjitimè probavcrit quôd nionuit ipsum burgenscm ad " solvendum scrvitium prœdictum et quôd burgensis ipsuni solvcre " contradixit ; et super pra-dictis duobus annis crcdatur jurainenio " ipsius burgensis de pcrjurio non rcprehempsi . si uionitio cl con-
PIÈCES JTJSTIFIC.VTIVKS. ti^S