‹ Histoire du Beaujolais, et des sires de Beaujeu; suivie de l'armorial de laChapitre 49 sur 67 · PRIVILEGES ET FRANCHISES DE VILLEFR ANCHE · texte numérisé non relu

PRIVILEGES ET FRANCHISES DE VILLEFR ANCHE

charte de 1260,

AVBC LBS ADDITIONS QUI Y ONT ftxi FAITBS PAB LA SUITB.

PRIVILEGIA VILLAEFRANCHAE.

Quoniam , propter yitse humanse bre vitatem , humanae notitia quandoque dépérit et déficit actionis, idcircô bonomm virorum proyida circumspectio stabiliyit gesta bo- Tninnin mandari litteris et ad perbempne (i) testimonium sigillis auctenticis roborari, ignotescat (2) igitur praesentibus et discant posteri quôd dominus Humbertus , pater , dominus Bellijoci, qui fundator extitit Villaefirancbae , in

(1) Pour perenne, (3) Pour innotescat

ipsa fandatione dédit et constituit villam firancham liberam et jurejurando firmayit cum viginti militibus se franchesiam et libertatem y quae in praesenti scripto subseqoitur , oinnibus habitatoiibus dictas villae inviolabiliter in perpetuum custodire. Dominus yerô Guîchardus postea existens , dominas qui praedicto Humberto successit , yoluit et praecepit eamdem libertatem ascribi litteris et idem juramentum libertatis tenendae firmiter prsestitit cum yiginti militibus, tactis Eyangeliis sacrosanctis , ad utilitatem et commodum et œdificationem dictae VillœfrancHae , cui domino Guichardo successit Humbertus dominus Bellijoci, conestabulus regni Francias , et istam libertatem redactam in litteris sigillo suo confirmayit.

Nos yerô Guichardus , dominus Bellijoci , filius quondam dicti domini Humberti conestabuli regni Franciœ, habito priùs consilio cum deliberatione proyidà, libertatem et franchesiam istam, quae subsequitur , ad opus et commodum et. aediiicationem dictae per juramentum nostrum tenendam in perpetuum, sigilli nostri munimîne duximus confirmandam.

Libertas autem et franchesia talis est :

1. Dominus Bellijoci non potest nec débet facere talliam, ezactionem, collectam, seu alia quaelibet grayamina quibuscumque nominibus censeantur, burgensibus Villaefranchae, nec ab eis (1) per yim aliquid extorquere yel auferre. Et burgenses eidem domino Bellijoci non tenentur dare aliquam pecuniam yel quodlibet aliud, nisi de ipsorum spontaneà processerit yoluntate.

2. Quicumque tenet pedam integram débet ex eà duodecim denarios (2) : peda intégra est de quatuor teysis (3)

(1) Infra villam vtl extra ^ ajoute la charte de 1369.

(3) De servitioy ajoute la même charte.

(3) Toise : elle était de sept pieds et demi dans le Beaujolais.

in fronte, et ità débet teysa très denarios; si non est intégra, secundùm quod tenet débet (1).

Si quis emerit domnm in villa vel pedam , tenetnr domino de tertio decimo denario (2) et non ultra , ipsi (3) vel ejus baliivo.

3. Si quis autem pro sepulturâ sua legaverit Ecclesiae vel sacerdoti domum vel pedam infra villam , benè potest hoc facere, sed infra annum et diem débet yendi laico homini qui possit et debeat domino tanquàm burgenses alii respondere (4).

4. Si moriatur aliquis sine testamento et sine omni herede, burgenses sanioris consilii qui sunt in villa per se, sine familiâ (5) domini, debent capere et custodire res defuncti per annum et diem post mortem defuncti, et debent priùs satîsfacere burgensis mortui creditoribus et

* cuilibet conquerenti de usuris et de maleficio et Ecclesiœ pro anima sua. Reliqua verô debent cedere (6) in bonis Bellijocensis domini.

5. Si sine testamento moritur et heredes habet , propinguior succedit ei in hereditate.

6. Si testamentum composuerit qualecumque sit, inviolabiliter observetur, dùm tamen per duos testes vel très légitimas probetur , viros vel mulieres.

(i) La charte des pririléges de Bellerille contenait une disposition pareille.

(3) Pro laudibus, (Charte précitée.)

(3) Domino. (Même charte.)

(4) Facere usagium villa y dit la même charte.

(5) On entend ordinairement par les mots familia domini ^ les seiifs du seigneur. V. Ducange et Baluze, CapituL^ t. n, p. 4447. Mais ici il s'agit évidemment des officiers de ce seigneur. La charte de 4369 lyoute : sine mandato et familiâ domini,

(6) Cadere. (Même cliarte.)

7. Quicumqfue per annum et diem in villa stelerit et fidelitatem domini et villœ franchesiam juraverit (1), de pedagio et lediis immunis est, et eodem gaudet privilegio (pio et alii burgenses (2); et ità nuUus mercator Villaefiranchae q[uicumque fberit, sive carnifex , sive alius, dummodè fidelitatem domini et villae fi'anchesiam juraverit , ad persolvendum ledias et pedagia non tenetur.

8. Si aliquo loco burgensi res sua ablata fuerit , si juri stare velit, Bellijocensis dominus débet ei Êicerereddere res suas, si potest (3), et non débet inire cum raptore concordiamsine assensu et yoluntate amittentis (4). Si autem amittens in terra Bellijocensis domini rationabile vadium inveniat vel extra, potest illud capere per se ipsum sine ballivo et nuncio ejus (5).

9. Similiter in eodem juramento et in eâdem franchesiâ continetur quod Bellijocensis dominus vel ejus mandatum vel ballivus (.6) burgensem Villœfiranchœ non capiat née capi faciat (7) propter pecuniam suam vel propter aliam causam, nec equum, nec asinum, nec aUquid quod ejus

(1) La charte de 1331 , qui contient déjà presque toutes les modifications précédentes , ajoute : vel usagium villa fecerit.

(2) La même charte et celle de 1369 , au lieu de cette dernière phrase , contiennent celle suivante : Ei dominus débet eum requirere et facere deliberari pro posse suo à quocumque captus fuerit vel detentus.

(3) Cum suis expensis propriis , ajoutent les chartes précitées.

(4) Çuousque res ablata restituta fuerit amittenti. (Ëod. loc.)

(5) Ces derniers mots sont remplacés par vel mandata ejus ; et Ton ajoute : Et si aliquis eidem burgensi in capiendo vadium aliquam vim vel violentiam inférât , dominus Bellijoci débet illam vim vel violeutiam removere et vim passo facere emendare, (Eod. loc.)

(6) F'el tenens curiam domini, (Même charte.)

(7) S eu capi patiatur. (Même charte.)

sit, nec ejus domum firmet (1), nisi taie maleficium perpetrayerit et légitimé probatum fuerit pro quo sit in usagio Villdefranchse quôd pecunia sua vel ipse debeat devolyi ad manos domini , scilicet pro homicidio et latrocinio et consimilibus (2); nec débet Bellijocensis dominus burgensi Villefrancbae facere placitmn (3) per yiolentiam, nec ab ipso , nisi quôd yoluerit ei gratis dare , exigere yiolenter. iO. Similiter in usagio et firanchesià Villaefiranchde continetur cpièd si burgensis burgensi injuriam (4) fecerit yel alius qui infra yillam (5) inhabitet et coram amicis suis burgensibus concordare yoluerit antequàm clamor ad praepositum yel ad dominum yel ad auditorem causarum suarum deyolyatur, sine omni occasione (6) possunt mutuo

(i) Ftl firmari fuciat ; quodsi factum fuerit ^ dominus haheai pro non fado et burgensi faciat emendarL (Eod. loc.)

(2) (( Tanc dominus corpus ejus capiat et bona mobilia ipsius de- » linquentis. Nec débet dominus habere res immobiles ipsius delin- » quentis, exceptis delinquentibus in criminibus lœss majestatis, « hereseos et publicorum depopulatorum et consimilium delictorum. » Si quis burgensis commisit aliquod delietum pro quo debeat conn demnari et res ipsius admanus domini devolvi secundùm tenorem » praesentis piivilegii , creditores ejusdem debent primé soM de n debitis suis quae debebat eis ante commissum perpetratum , de rébus a ipsius delinquentis. » (Eod. loc.)

(3) Movere causam. « Dominus Bellijoci non débet morere causam 'f vel placitum contra aliquem burgensem Villœf ranch», nec sustinere « quod aliquis ballirius vel aliquis de familiâ domini, vel quilibet alius u moyeat, nisi ipse suffîcienter caverit, si cavere potest, quod eau- «r sam légitimé persequatur. » (Mêmes chartes.)

(4) Ce mot , pris dans un sens général, veut dire tout ce qui est fait contrairement au droit. (V. les lois romaines , lib. kl , tit. x.)

(5) Fel in balliviâ de Lymans, (Mêmes chartes.)

(6) Ce mot , dans cet article ainsi que dans Fart. 21 , peut être pris dans le sens de tribut ou prestation , que l'on percevait en certaines

concordare ; et tiinc si non comparaerint coram praeposito vel coram domino ,' vel coram auditore causarum suamm, actor yel reus in emendâ aliquâ yel damore (1) non tenentur.

1 1 . Burgenses VUlefranchae non tenentur ire in chavalgiam (2) nisi de gratià.

12. Si dominus Bellijoci adducit exercitum sunm apud Villamfrancham ad morandmn pro utilitate suà et terrae suae, benè potest hoc facere sub tali pacto quôd dampnum non inférât burgensibus vel rébus eorum (3).

1 3. Si burgensis Villaeffanchae terram emerit à milite vel à quocmnque alio ad servitium, de servitio tenetur ei tantùm (&) ; et si emerit , tenetur tantùm de laudibus et venditionibus et non de aliâ recognitione quocumque modo deveniat ad eum, excepta permutatione et gageriâ, quia tune tenetur in mediis laudibus.

occasions : par exemple, pour cause de guerre, au profit du seigneur. (V. Ducange.)

(1) In clamore vel emendâ propter hoc prœdicto domino, (Mêmes chartes). — Le sens ordinaire de clamor est action , mais ici il n*est qu'une redondance du mot emendâ et a la même signification , signification que lui donnaient firéquemment les coutumiers de la Bourgogne, du Bourbonnais et de la Bresse. (V. Rerel, question 36, p. il6.)

(2) Chavalchicun , cheyalchiam, (Mêmes chartes.)

(3) « Dominus BeUijoci débet habere credentiam in Yillâfranchâ « per quatuordedm dies et non plus, et non alius nisi ipse. » (Mêmes chartes.)

(4) «r Et si oppositum fuerit eidem burgensi qu6d ipse cessavit in soir Itttione ejusdem servitii , non credatur opponenti nisi de duobus « annis , nisi légitimé probaverit qu6d monuit ipsum burgensem ad n solvendum servitium predictum et qu6d burgensis ipsum solrere « contradixit ; et super praedictis duobus annis credatur juramento « ipsius burgensis de peijurio non reprehempsi , si monitîo et con-

Page 1