EX CURSUS D
Avant-projet de la revision de Clément VIII.
Bibl. Vatic. Lat. 6096, fol. 88-89.
CVPITA PRECIPUA IN UEPUUGATIONE BREVIAtllI ROMAM EXAMIXATA, QUAE gmo £)no J^o CLEMEXTI VIII PROPOXUNTUR, EIUS lUDlCIO AG CEXSURAE SUR" MISSA.
In primis lecliones de vita et gestis sanctorum, quae plurimis errolibus retertae sunt, ad historiae veritatem reducuntur, quam niinima fieri polest mutalione, retentis etiani iis quae probabilia sunt et falsitatis omnino coargui non possunt. Ac de omnibus singillatim redditur ratio, ut mox sequelur.
2. In numerandis Romanorum Pontificum annis, in quo scriptores inter se valde dissenliunt, placet recipiendum esse compulum ab ll[ii.o D''o cardinale Baronio in Annal. Eccl. observatum, qui magno studio ac diligentia ex probatis auclorilms ab eo deductus est. In ordinationibus vero, Librum pontificalem inscriptuni Damasi nomine, cum aliunde quidquam certius haberi non possit.
3. Festa eorum sanctorum, qui post emendationem Pii V breviario Romano additi fuerunt, videlicet Romualdi, Francisci de Paula, Pelri martyris, Stanislai episcopi, Antonii de Padua et Nicolai de Tolenlino, sub officio semiduplici celebrari debere omnino videtur, id quod a plurimis viris piis et in rébus ecclesiasticis exercitatis summoperc expetitur, et maxime a Germanis et Polonis catholicis, apud quos solemuitas diei dominici in magna veneralione liabetur, et aegre paliuntur ut illius otTicium saepe omittendum sit ob alicuius sancti festum, qui inter maiores non censeatur. Praeterea incongruum videtur ut insigniores martyres ac multi Summi Pontilices habeant officlum semiduplex, vel etiam simplex, et plures ex recentioribus, qui in aliquil)us provinciis parum cogniti sunt, celebrentur cum officie duplici.
4. Horum sanctorum lectiones in breviorem formam redactae suni, quae nb superiïuum verborum clrcuitum omnil)US displlcel)ant.
5. Lectiones ex sermonibus et homiliis SS. Patruni, cum ipsorum auctorum libris et mss. et melioris notae inipressis diligenter collatae sunt, et in iis tanlum locis mutatae, qui omnino corrupti erant, (jui quidem etsi non pauci sint, parva lamen apparebit varieias, cum plerumque unius verbi, interdum etiam syllabae mutatione reslituantur.
(i. Lectiones ex Patribus colleclae, ut comniunibus sanctorum adderentur, in uno quoque commun! septem dierum officie assignaïae pro iis ecclesiis, <|uae festum proprii patroni cum octava celebrare consueverunt, nec habent lectiones proprias de eius vita et gestis, unde coguntur eas quae in die festi posilae sunt saepe repetere; extra lireviarium edentur seorsum, ne Breviaiii volumen exerescat: potissimum vero, quia in Breviario Romano ea tantum apponunlur, quae
LE BIlÉMAIIiK DU CONCILE DE TRENTE. 347
al) omnil)Us necessario debent, hae autem maiori parti ecclesiaruni ileservire non possuot, cum plures dedicatae sint in lionorem illorum sanctorum, quibus in universali ecclesia tribuitur octava; plures quoque habeant lectiones proprias pro omnibus oclavae diebus; niultae non liabeant consueludinem celebrandi octavam proprii patroni, cum ex regulis Breviarij ad lioc non obllgentur. Tum eliam, quia liac additione remedium non adhibctur universo incommodo, (juod urgere videbalur, cum plures festivilales remaneant sine lectionibus pro octavis, in iisscilicet ecclesiis, in quibus principalis titulus est feslum sanctissimae Trinitatis, sanctae Crucis, Conceptionis, Praesentationis, Annuntiationis, "Visitationis et Purilicationis Beatae Mariae, item sancti Michaelis arcliangeli, Transfigurationis Domini etc.
7. Propositum fuit quod in rubrica de octavis apponenda essct régula, qua proliiberentur celebrari octavae etiam proprii patroni in quadragesima occurrentis, ne impediatur per tôt dies officium sacro illi tempori maxime accomniodalum. Et simililer quod in quadragesima non possit fieri de aliquo festo, quod ante ipsam occurrat, et, cum ab aliis festivitatibus impediatur, translerendum esset intra eam.
8. Hymni levi manu repurgati sunt, ne qui eos si légère diu assueti sunt, vel memoria didicerunt, multis varietatibus perturbentur; tum etiam, quia facile credi potest, Cliristianos poetas, qui pietatem praecipue spectabant, in régulas artis metricae non inscitia sed voluntate plerumque peccasse. Tamen si S. D. N. aliud iubebit, notati sunt alii loci, qui corrigendi esse videntur.
9. Hymnus, ad preces nostras, positus in dominicis quadragesiraae, ad vesperas, sublatus est, qui quidem et verbis et sententiis ineptus videbatur, ac nuUa pedum aut syllabarum ratione constabat : imnio etiam superlluus erat, cum in omnibus officiis idem hymnus dicatur ad utrasque vesperas et nuUa alla solemnitas, vel de tempore vel de sanctis, habeat plures quam très hymnos. In commune sanctarum mulierum, in quo unus tantum hymnus habetur diceudus ad nocturnos. laudes et utrasque vesperas, duo alii addentur nuper compositi.
10. In communi confessorum non i)ontificum mulata sunt duo responsoria, quae omnibus convenire non possunt. In altero sunt haec verba : Et omnis terra doctrina eius repleta est. In altero : Ab adolescentia sua meruit infirmos curare. Similiter in communi sanctarum mulierum mutanda sunt duo alla responsoria, quae plures oft'endunt.
il. In lectione 5 sancti lacobi apostoli delenduiu esset quod ipse peragraverit Hispaniam, ibique praedicaverit evaiigelium : cum multa his répugnent, et sine authentico teslimonio sub Pio V primum inserta sint Breviario Romano. Vel si remanere debent, addendum « ut ferunt ».
12. Festum sancti Didaci removendum est a Breviario Romano, et revocandum est brève ultimum, quod commissarius ordiuis sancti Francisci per subreptionem et fraudera elicuit a S""> D"° N*^", in quo sub praetextu (|Uod Xystus V in buUa canonizationis huius sancti non expresserit qua solemnitate celebrandum sit eius officium in ecclesia universali, declaratur quod esse debeat cum officio semiduplici : cum tamen idem Xystus per suum brève declaraverit et conces-
serit nonnulla circa eiusdem feslivilatem servanda in quibusdam locis, et nihil de ecclesia universali statuere voluerit; (juod quidein non praelermisisset, ciim fratres eius ordinis id instanter pelèrent, si faciendum esse putasset. Similiter Congregatio sacroruni llituum, cuni aliqui super hoc dubitarent, respondil nihil omnino de sancto Didaco agendum, nisi modo et forma a praedicto Xyslo in suis constitutionibus praescripta. Et ita hucusque servatum est in basilica sancti Pétri, et in aliis praecipuis urbis ecclesiis etiam post dicti l>revis concessionem.
13. Sermo qui legitur in festo omnium sanctorum et per oclava?, cum sit pulcherrimus, et forlasse nullus alius huic solemnitati niagis proprius reperiri posset, retinendus videtur, quamvis de auclore, seu polius collectore (nam totus ex verbis Cypriani et Chrysostomi compaclus est) non constet qui fuerit; et cum venerabilis Bedae esse non credatur (cui tamen in mullis niss. tribuilur, et inter eius opéra excusus liabetur) quia eius tempore festum hoc nondum insiitutum fuerat in universali ecclesia, placeret ut sub nomine beati Odonis abbatis Cluniacensis legeretur, cui adscriptus est in antiquo lectionario mss. sanctae Mariae ad Martyres.
44. Dominus cardinalis Baronius ex[)oscit ut festum sanclorum Nerei et Achillei reponalur cum oflicio semiduplici, iisque adiungatur sancta Domitilla virgo et martyr, quam ipsi ad Chrislum converlcrunl, de cuius vita et marlyrio, quod contigit sex dies anle, addalur lectio, quae erit sexta. Et in kalendario iegendum erit sic : Santorum Nerei, Acliillei, Domitillae virginis, atque Pancratii martyrum.
4o. De leclione sanctae Petronillae iterum dubitatum fuit, an magis expédiât illam omittere et eius loco légère unam de commun! virginum, sicuti factum videmus in sanclo Georgio, Margarila, et aliis, quorum acta sunt incerla et dubia. Et hoc idem censendum videtur de lectionilms sanctae Catliarinae.
16. Die 5 januarii addita est commemoralio sancti Telespliori papae et marlyris, quae reperitur in quii)usdam antiquis breviariis.
17. Psalmi et lectiones de Scriptura ad novissiiuam bibliorum edilionem redactae sunt.
18. Postremo, rubricao générales, alque iUac etiam quae propriis locis adhibenlur, diligenlcr examinatae sunt, et quas invicem contrarias ac inter se pugnantes animadvcrtimus, quoad fieri potuit conciliare studuimus, obscuras et ambiguas planius explicare, imperfectas ac mutilas su|)plere, superlluas resecare, servato tamen eodem ordine, immo nulla penitus in re immutato.
19. Videtur necessrio a()ponendum S"" D»' N' brève, in que huius emendationis ratio aliqua reddalur, ne homines aliud novunx brevianum esse suspicantes, scandali ansam accipiant. Et posset in hanc vel similem formam concipi.
Licet Pius V felicis récordationis, reformato a se Breviario Romano, per suam constitutionem prohibucrit ne aliquid in eo mutarelur, aul adderetur, vel minueretur, multorum tamen sive t.ypograi)horum, sive aliorum audacia ac temerilas usqucadeo processif, ut nulla iam repcrianlur Breviaria, <iuae a prima illa edifionc in plurimis non dis-
crêpent. Nam et lecliones de novo additae fucrunt; multas unusquisque suo arbitratu mutavit; psalmi et alii sacrarum scripturarum loci absque delectu ad vulgalam editionem redacti sunt; immo in aliquibus Breviariis posila est quaedam psalterii versio, quae nec cum vulgata, nec cum antiqua Romana consentit. Rubricae générales et particulares SLib praetextu maioris explication is immutatae, plures difficultates contradictionesque pariunt. Nos huic malo, quod magis magisque in dies augescit, occurrere necessarium iudicantes, Breviarium ipsum recognosci mandavimus, et cum prima illa praefati Pii V editione collalum, reslitutis lis quae depravata erant, diligenlissime imprinii l'ecinius in noslra typograpliia Vaticana, districtius praecipientes ne (luis in poslerum (|uidquam in eo immutare, aut addere vel detrahere praesuniat, sed inlegrum ipsum ac prorsus iiicorruptum, sicut modo editur, ab omnibus retineatur.
Quod ut facilius exequatur ac fidelius servetur, mandamus ordinariis et inquisitoribus locorum, ubi deinceps Breviaria excudentur, ut illa cum hac nostra editione diligenter conferii curent, et nisi cum ea omnino concordare repererint, licentiam publicandi et distrahendi non concédant, sed iila aboleri facianl, etc.
EXCURSUS E.
Lettre du P. Strada à Urbain VIII.
Bibliothèque Victor Emmanuel, à Rome, Fonds de Sanl-Onofrio, 507 (olim 136), fol. 1-3.
Beatissimo Padue.
Gia clie è piaciuto alla Sanlita Vostra farmi parte d'alcuni hinni, dalla sua altretanto dolta, che santa mano ridotti in miglior forma, e commandarmi che sopra di essi le ne dia il mio parère, cosi l'obedisco. L'accomodamento mi è parso necessario, e con singular gratia aggiuslate. Ho nondimeno (jualche difficultà in tre o quattro cose, che qui alla S. V. rappreseoto, con quell' humiltà, che si dcve ail' altissimo suo sapere.
Quodcumque vinclis super terram strinxeris. La S. V. ha accomodato Quodcumque vinculis humi revinxeris. Non so se quel humi chiaramente risponde a quel super terram cioè tra gl' huomini et in questo monde. Perô io, per non mi partir molto dall' antico, haveva pensato dire — in loco di
Quodcumque vinclis super terram strinxeris, — Quodcumque vinclis hic in orbe strinxeris.
Neir hinno
la S. Y. muta cosi :
0 lux beata Trinitas
Et principalis unitas etc.
lam sol recedit igneus
Tu lux perennis unitas etc.
lodoco Clictoueo nel suo « Elucidatorio degl' hinni » fa gran misteri soçtsl quei principalis unitas, dicendo tra l'altre cose : « Dicitur unitas principalis, quia omnis unitatis in rébus humanis est principium et fons, à qua quidquld iu mundo est unum, suam habet unitatem. Ita Deus ipse dicitur principalis veritas, principalis bonitas, virtus » etc. E veramente, come la S. V. sa meglio di tutti, la parola principalis si trova tal hora appresso buoni scrittori in sentimenlo simile à questo, come principalis Maiestas etc. Si che potendo passare, massime per riverenza di S. Gregorio, di cui é l'hinno, la S. V. judicarà se è bene non lo mutare.
Nell' istesso hinno
la S. V. accomoda
Te nostra supplex gloria Per cuncta laudet saecula
0 faxis ut te supplices Laudemus inter coelite^.
LIi IJHÉMAIRE DU CONCILE DE TRENTE. 351
Se bene si potrebbe intendere per supplex gloria, glorificatio, laits, %>raeconium quod à supplicibus datur, alludendosi per parère di Clictoueo al verzetto Gloria Patri, et Filio etc., non dimeno la consideratione et emendatione délia S. V. mi pare che prevaglino. Se pure non si giudicasse bene, per non allontanarsi molto dall' antico, dir C(»si — in cambio di
Te nostra supplex gloria Per cuncta laudel saecula, — Te supplicum praeconia Per cuncta laudent saecula.
Neir hinno Fer. VI. ad Yesp. Plasmator hominis Deus, la S. V. muta cosi : Deus creator siderum. Descrivendosi in questo hinno délia feria sesta le cose create da Dio nel sesto giorno, il che s' osserva negl' hinni del Vespero degl' altri giorni, non pare, che si possa o lasciar l'huomo, principal opra di quel giorno, o parlar délie stelle create nel quarto giorno, corne si dice nell' hinno délia feria quarta, Lunae ministras ordinem, Vagosque cursus siderum. Perô per nonfar molta mutatione dirrei : Plasmator o hominis Deus.
Nello stesso hinno Nobis dedisti subiciens dalla S. v. in cambio di subdens dedisti homini, nel che rappresento alla S. V. se le paresse piu cantabile : Mortalibus subieceris.
Nell' hinno délia B. V.
Mémento salutis auctor, Quod nostri quondam corporis, Ex ilUbata Virgine Nascendo formam sumpseris,
la S. V. muta cosi :
Salutis auctor sis memor, Nostri quod artus corporis, Sacrata ab alvo Virginia.
Nascendo in orbe sumpseris.
Questa strofe è presa dall' hinno del Natale, Christe redemptor omnium, hinno di S. Ambrosio, per riverenza del quale lo mutarei manco che fusse possibile. A me uenlua in mente un modo taie :
Salutis auctor aspice, Nostri quod olim corporis, De Virgine integerrima Nascendo formam sumpseris.
Neir hinno délia B. V. 0 gloriosa Domina etc. Laclasti sacro ubere, la S. V. accomoda Lactente nutris ubere. Se bene è piu bello, Lactente, che Lactante, nondimeno corne che questo sempre significa dare il latte, e quello per lo piu riceverlo, considerara la S. V. si deue haver tal riguardo.
Neir islesso hinno Vitam datam per Virginem etc., la S. V. accomoda Salus datur per Virginem etc. Polendosi salvare quella maniera di dire, la S. V. giudiclierà se si deue ritenerse il primo.
Neir islesso
Gloria tibi Domine, Qui natus es de Virgine, Cum Pâtre, et Sancto Spiritu, In sempiterna saecula,
la S. V. muta cosi :
Perenne in aevum Trinilas Beata semper unilas Nati, Patrisque et Spiritus Laudetur himni cantihus.
Dovendosi usar questa slrofe per clausula in tutti gl' hinni, che si dicono ne tompi clie si la l'offitlo délia B. V. o délia Nalività del Signore etc. par che nocessariamente si debhia far particolare conimemoralione délia B. V. in qualclie modo simile, con manco mutalione clie si puo :
Jesu tibi sit gloria, Qui natus es de Virginie Cum Pâtre, Sancto et Spiritu, In sempiterna saecula.
Con ciie prostrato avanti la S. V. con ogni riverenza le bacio i santissimi piedi.
Famianû Strada.
