Arcli. Sainte-Christie, L. I
volens, sive moriar, sive vivam, præfatam donationem robur perpetuum obtinere, de prædictâ donationis hereditate nominatos Patres, loco Templi et Hospitalis, investivi liberaliter et devotè. Prætereà hoc etiam declarari cupio universis,quôd de consilic Patrum prædictorum, pro salute animæ meæ et parentum meorum, cupiens transeuntium gravaminaremovere, pedagium supradictum vel guidagium, vel quicquid à mercatoribus vel viatoribus, nomine castri de Mancied vel honoris jamdicti, à me seu antecessoribus exigi consuevit, remitto plenariè atque quitto, volens et statuens, firmiter prohibendo, ne de cetero aliquid à viatoribus exigatur, sed universi libéré transeant viatores, ab omni exactione liberi atque tuti. Ad hæc adjeci, nomine testamenti, quod, si contingat me de hâc vità transire. omnes proventus terræ meæ, exceptis Bise et Demul , qhæ tradidi et obligavi Domino Archiepiscopo memorato in solutionem debiti, quo ei tenebar, videlicet XVII millium morlanensium solidorum, ab ipso tenenda pacificè et quietè quous-que de redditibus et proventibus eorumdum totum debitum sit solutum, cedant in solutionem aliorum debitorum meorum, usque ad adventum W. filii mei, et, ex quo venerit, omnibus terræ meæ redditibus computatis, medietas eorumdem cédât in solutionem debitorum meorum, quousque omnia sint soluta; quibus solutis eadem medietas, per biennium, in helemosidam, pro remedio animæ meæ, expendatur, Prædictas autem solutionem debitorum et helemosinam volo et statuo fieri ad arbitrium sepedictorum Patrum, Archiepiscopi Auxitanensis et Episcopi Bigorræ ; et si ipsi, citrà prædictæ ordinacionis consommationem, viam ingrederentur universæ carnis, fiat ad arbitrium Lascurensis et Olorensis Episcoporum. Volo etiam et statuo quod hœres meus et alii, qui sunt pro tempore successuri, præstent juramentum pacis Archiepiscopo Auxitanensi, prout in rescripto apostolico continetur, quod ego me recognosco et profiteor me præstitisse. Adjicio etiam et mando quod W. filius meus villam Sli Martialis, quod ego contuli Ecclesiæ Terragonensi, eidem Ecclesiæ restituât et faciat pacificè possidere et satisfaciat eidem de redditibus, quos
ipsi Ecclesiæ abstulit violenter. Et, quià habere non possum memoriam singulorum, præcipio atque mando quod, si qui de me fuerint querelantes, hœres meus ipsis bonâ fide exhiheat justiciæ complementum et ad hoc volo hœrédem meum esse, prout justum Fuerit, obligatum. Pacique et tranquillitate terrarum mearum intendere cupiens diligenter, inei pacta et fédéra treugarum, pro me et heredibus meis, usque ad quinquemium firmiter observanda inter me et terram meam et Comité m Bigorræ et terram suam, easdem treugas Domino Archieoiscopo Auxitanensi, pro Comité Armaniacensi, et Domino Episeopo Bigorræ ro Comité Bigorræ, firmantibus onâ fide et promittentibus inviola biliter observandas, aut emendandas prout emendari soient treugæ violatæ. Adjeci etiam et mandavi quod testamentum bonæ memoriæ fratris mei Gastonis, quondam Vice- Comitis Bearni, plenè et intégré observatur et libertates et alia dona, quæ Ecclesiis et domibus religiosis contulit etconcessit, perpetuam obtineant firmitatem. Et ad prædictâ omnia observanda hœredem meum, omnes que successores meos, usquè compléta sint universa, volo et statuo teneri et pleniùs obligari. Deniquè Patribus antedictis , Archepiscopo Auxitanensi et Episeopo Bigorræ et nobilibus viris et fiaelibus meis, R. Gassiæ de Navalle, W. Othon d’Audons, W. A. de la Guinga et R A, de Caudarasa, meum committo per omnia testamentum, quod etiam protectioniet diffensioni Ecclesiæ Dei subjicio, supplicans et deposcens quod, si forte hœres meus vel aliquis successo.um meorum huic testamento meo in aliquo presumpserit obviare, Prælati per censuram ecclesiasticam et prædicti nobiles, proùt fidelifis et melius potuerunt, ad observationem testamenti plenariam ipsum cogant. Fidelitati etiam prædictorum nobilium totam meam terram comitto , quousquè veniat hœres meus; ità tamen quod, qui tenent, teneant et custodiant castra mea. Hæc omnia feci, dedi, statui et legavi, prout superiûs est comprehensum , anno ab Incarnatione Domini M.C C XXIII, XIII Kalend.
Mareii, apud Olorens, præsentibus testibus et ad hoc vocatis Patribus prælibatis et P. Bertrandi de Saltu, canonico Lascurensi, Augerio do
Caudarasâ et Magistro Terreno monachis Gereuz et Magistro Rogerio canonico Aquensi et G. A de Nalle et B. d’Onsa et Berardo d’Arbus et A. W, d’Araus miütibus et B. de Montekatano et B. scriptore meo et W. A. Aldegerii clerico; quos omnes diligentiüs exoravi, ut super præmissis omnibus testimonium perhibeant veritati. Et, ut hæc omniarobur obtineant perpetuæ firmitatis, præsens instrumentum super prædictis, de mandato meo sigilli mei et sigillorum Patrum sæpius prædictorum feci mnminine roborari.
Extraits du gartulaire de l’Hopital du Nom-Dieu.
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti Amen. Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris hanc scripturam videntibus, quôd Gasto de Bearn et Domina Gilia soror patris ejusdem, dederunt Deo et beatæ Mariæ et Stu Jobani et fratribus hospitalis S1* Johanis terram de Per ce mil, in quâ quidam frater prædicti hospitalis, Bonushomo, Dei nomine ædificavit domum in honorem Dei et Genitricis ejus et beati Johanis et adjuvamentum pauperum .
Gastone autem sublato de. . medio, successit ei Gasto de Bearn, nepos suus, fîlius Mariæ de Bearn etdonum istud, quod Gasto, patruus suus prædictus, et Domina Gilia fecerant, Deo et hospitali et concessit et confirmavit. Hujus autem concessionnis testes sunt et visores Arn . d’Auteras Arn, del Bruelh. Aners de Moncaub, Wilh. Garsias escudier, Arn. Duguetus etmultialii.
Et est verum quôd Yicecomitissa de Bovevillâ, nomine Gilia. dédit Deo et prædicto hospitali Iherosolimitano et domui quæ vocatur Nomen-Dei, pro redemptione animra suæ et ante- I cessorum suorum, medietatem francagii, qui dicitur Tenorencha , cultum et neremum et omnia, quæ ibi erant, libéré inperpefcuum, de voluntate et asscnsu hominum et mulierum, prædictum francagium tenentium, dimictentes eisdem medietatem servicii, quod faciebant sibi. Et ipsamet vonit ibietfecit ibi molendinum ad
opus prædictæ domus et alia quædam fecit ibi operari suis hominibus cum propriis expensis; et fuit recepta in bonis prædictæ domus, sicut soror.
Et prædictam donationem confirmavit prædictus Gasto, nepos Dominée prædictæ, et fuit receptus in bonis prædictæ domus, sicut frater.
Et istud fuit factum tempore Heliæ Castilionensis, Episcopi Agenensis, qui ecclesiam supradicti hospitalis consecravit.
Posteà Dominus Gasto, Cornes Bigoræ, Vicecomes Bearni etGavardani ac Brulhiensis, venit ad domum prædictam et confirmavit omnia prædicta bono animo etspontaneâ voluntate et dédit eisdem francagium de Mauremonte, per se et suos, in perpetuum et fuit receptus in bonis prædictæ domus, sicut frater, et istud fuit factum tempore Arnaldi de Ravignan Episcopi Agenensis.
Et supradicti Domini statuerunt quôd nullus pignoraret’ domum suprædictam, nisi pro propriis debitis
dictæ domus. Dictarum su-
pradictarum omnium, scilicet donationis, confirmationis et statuti testes sunt Augerius del Pov et Gassias claver, et Anerius de Tornasag et Wilhelmus de Bruelho sacerdotes et Basca et A.-W. Dugliet et Petrus de Castang et Johanes de Tornasag et Brus Hughet et multi alii.
Item sit notum omnibus homi-
nibus quôd ego Gasto, Vicecomes Bearni et Cornes Bigorræ , fîlius
Dorninæ Mariæ de Bearn et Domini Willelmi de Montecatano, dono et concedo, bono animo, amore Dei et salute animæ meæ et omnium parentum meorum, vobis, fratribns S1' Johanis del Nom Dieu , terram et locum, qui dicitur Oumet , cum heremis et cultibus, et omnibus, qui ibi pertinent vel pertinere debent.
Etiam istud concessi amore Willelmi Garssiæ, scutiferi, ità quôd nulli de genere meo, qui sunt vel fuerint, prædictum locum habeant potestatem repetendi : set, si contingent quôd ali juis veniret, qui debuisset dictum locum jure hereditario possidere, volo quod recuperet dictum locum et terram et res alias dicto loco pertinentes; ità tamen quod de juribus meis et redditibus responddat fratribus hospitalis in omnibus, sicut mihi. Et mando knrissimo meo, Guiraldo de Gualard , bauilo meo de Brulhes, quod donum istud concédât et confirmet loco meo. Hoc donum
fuit factum apud Pau, tempore Ramundi Capier, Præceptoris prædictæ domus. Hujus rei testes sunt Arnaldus Willelm de Monlezun, Maurinus de Mile-Sanctis, Willelmus Ramundi d’Abos, Merles d’Aras, Bernardus de Noia, abbas Lucensis, et multi alii.
Item sit notum ceteris quôd nos Willelmus de Montecatano , Vicecornes de Brulhes, pro anima nostrâ et parentum nostrorum, donamus et concedimus Deo et beatæ Mariæ et domui hospitalis Su Johanis del Nom Dieu et omnibus fratribus ibi habitantibus et tibi, fideli amico, Sanz Garcest, omnia ilia jura, quæ nos habemus vel habere debemus in illo casali de Guiralt Fort, ut ea possidatis et accipiatis omni tempore. Et, ut hæc donatio firma et secura permaneat, litteras nostras tibi, Sancio Garcetz, contulimus et eos roboravimus sigillo nostro. Datum apud Guadapoi, j er manum S. notarii Domini W. de Montecatano, anno Domini MCCXX1I1. Hujus rei testes sunt R. Gassies de Navalle, R. de Cauderasâ, R. Arnaldus de Cauderasâ, Yspanus dé Mille-Sanctis, Ramonge et Basca, et Cignos de Bruel, et Fortanerius de Ligardès, et Odo de Pardeillan et Bertrandus d’Astafort, Prior de Layrag et Pagezius sacrista ejusdem loci.
Et nos Dominus Gasto, Vicecomes Bearni, filius Domini W. de Montecatano et Dominæ Garssendæ, Dei gratiâ, Comitissæ et Vicecomitissæ Bearni, ob remedium animæ nostræ et predecessorum nostrorum, prædictas donationeS' et alia suprascripta in perpetuum, ad honorem Dei et beatæ Mariæ et Sli Johannis, fratribus prædictæ domus Nominis Dei confirmamus et concedimus bona fide. Et, ne aliquis contrà supradictas donationes et confirmationem de cetero valeat ullo modo, domui et fratribus ibidem commorantibus hanc cartulam sigilli nostri munimine tradimus sigillatam. Hujus confirmationis testes sunt Dominus Willelmot d’Audongs, Arnaldus Bernardus de Lados, Bertran de Gavaretto, Spagnius de Mille-Sanctis , Ramundus de Bearn, Oliverius de Bordel, Montesinus de Gualard, baiulus de la Pluma et Archipresbiter de la Pluma, Gualardus de Lados et Jaoobus notarius Dominæ Comitisse Bearni et multi alii. Actum est hoc apud Castrum de la
Pluma, die Dominicà post festum Sli Barnabæ Apostoli, anno Domini M.CC.XL.VI. Ego Vivianus Aldigher, notarius Domini Gastonis supradicti hnne cartam, de mandato ipsius, scripsi et hoc signu+m feci.
Charte de privilèges accordés par Gaston de Béarn a l’hôpital du Nom-Dieu (1287) K
Noverint universi présentes pariter et futuri quod nobilis vir, Dominus Gasto, Dei gratiâ, Vice cornes Bearni, et Brullensis, Dominus Montiscatani et Castriveteris. recognoscens se devotionem et affectum magnum habuisse erga fratres et Ordinem S4i Johanis Jerosolirnitani et specialiter domui Nominis-Dei, constructæ in dicto territorio Brullensi et fratribus in dictâ domoexistentibus, suâ merâ, liberâ voluntate, donavit et concessit domui Nominis- Dei, fratribus que ejusdem domus et fratri Guillelmo de Luco, militi, comendatori ejusdem domus, presenti et recipienti, pro se et nomine dictæ domus, irierum et mixtum imperium, altam et bassam justiciam et omnimodam juridictionem in dicto loco del Nom-Dieu et pertinentiis ejusdem loci, infrà certos terminos, prout inferiùs designantur seu^ confrontantur, sub modo et formât condicionibus et retentionibus, quæ in presenti instrumente inferiùs continentur. Promisit enim et se obligavit dictus comendator, pro se et successoribus suis et fratribus dictæ d mus, qui nunc sunt vel qui pro itempore fuerint. nomine dictæ domus Nominis Dei, quôd, in Castro de j Galardo nec in territorio seu perti- 1 nentiis ejusdem castri, bastidam seu j novam populationein non faciant, i nec pariagium, seu societatem, nec j communionem cum aliquo Domino,
I seu personâ ecclesiasticâ, seu etiam seculari, nec in aliis locis suis, quæ nunc abent vel in futurum abebunt, videlicet ad mediam leucam cireà te.rram Brulhesii, propter quod dampnum seu diminutio possetdevenire dicto Domino Gastoni, vel successoribus suis, domino terræ Brulhesii, seu subditis suis dictæ terræ
\ . Arch. Nom-Dieu, L. 1.
XL ÎI
Brulhesii, seu juridictioni suæ.
Inimô est sciendum quôd, si contingent quod dictus comendator, qui nunc est vel qui pro tempore fuerit et fratres dictæ domus, vel aliquis superior eorumden de dicto Oraine Sli Johanis, vellent bastidam. seu populationem, sen pariagium, seu societatem facere, construere inlocis prædictis, teneantur facere cum dicto Domino Gastone, vel successoribus suis, domino terræ Brulhesii.
recipiendo seu concedendo sibi partem in prædictis locis populatis seu populandis Item dictus Dominus Gasto donavit et concessit sub modo et forma et conditionibus et retentionibus in presenti instrumente expressis, quôd homines abitantes, seu morantes in dicto loco Nominis- Dei de rebus seu animalibus, quos vendent inter se in prædicto loco Nominis-Dei, sint quiti, liberi et immunes, adeô, quod pedagium minimè solvere teneruutur, nisi prout solverunt et solvere consueverunt homines seu abitatores castrorummilitum, domicellorum seu baronium alterius terræ Brulhesii, vel dicti ementes erint revenditores, qui vocantur vulgariter Recardes et boateres , vel cum dictis rebus transitnm facerint causâ vendendi per aliam terram Brulhesii Est tamen sciendum quod dictus Dominus Gasto sibi et successoribus suis, domino terræ Brulhesii, retinuit expresse in dicto loco Nominis-Dei apellationem, resortum, recognitionem fidelitatis et homagii sacramentum de omnibus causis, litibus et negociis quæ nunc sunt et provenient in fuhomen et omnia alia jura et deveria, sicut abet in castris territoriis, seu locis militum domicellorum, seu baronium dictæ terræ Brulhasiiet subditorum eorumdem. Dictus comendator seu baiulus suus poteritabere etexercere merum et mixtum imperium, justiciam altam et bassam et omnimodam juridictionem, sicut et protenduntur cautum videlicet de rivo vocato L’aubinkon del Nom-Dieu usquè ad alium rivum vocatum de Galart . Si verô contingerit dictum comendatorem, vel succeseores suos, habere vel de novo acquirere alias terras seu posseciones infrà Vicecomitatum Brulhesii prædictum, nisi infrà dictos terminos superius expressatos, quôd in illis nullani juridictionem exerceant nisi feudalem, quam domini non abentes merum neque mixtum
imperium nec aliam juridictionem exercere consueverunt, sine voluntate expressâ Domini Vicecomitis terræ Brulhesii. Recognoscens et dicens dictus comendator se tenere dictum locum Nominis Dei et omnia alia tempe alia, quæ tenet in dictâ terrâ Brulhesii, à dicto Domino Gastone Vicecomite Brulhesii et quôd predecessores sui tenueruntet recognoverunt se tenere à dicto Domino Gastone etpredecessoribus suis, pronittens dictus comendator, prose et suis successoribus, quôd ipse tradet, iratum vel pacatum, dictum locum Nominis Dei ac omnia alia loca, quæ abet in dictâ terrâ Brulhesii, dicto Domino Gastoni vel successori suo seu successoribus, dominoterræ Brulhesii, sicut alii milites, domicelli et barones predictæ terræ Brulhesii tenentur tradere castra, loca seu fortalicia sua, et quôd dictus comendator et successores sui venient et venire teneantur ad mandatum et curiam dicti Domini Gastonis et successorum ejus, domini terræ Brulhesii, sicut alii milites, domicelli et barones dictæ terræ Brulhesii tenentur venire. Quas donationes et concessiones fecit idem Dominus Gasto, pro se et heredibus suis, dicto comendatori presenti et recipienti. prose et successoribus suis, propter grata servicia, dona et munera, quærecognovit à dictâ domo Nominis Dei abuisse et récépissé, et causâ elemosinæ, pro redemptione animæ suæ et parentum suorum, remunerando eamdem domum de prædictis-, promittens idem Dominus Gasto quôd contrà prædictas donationes non veniet in toto nec in parte ; et dictus comendator, se tenere et complere omnia prædicta et singula et non contravenire ; promittens insuper dictus comendator quôd ipse litteras approbationis et confirmationis omnium prædictorum abebit à Domino Priore Sli Egidii, Ordinis prædicti Sli Johanis Jerosolimitani, sigillo dicti Domini Prioris sigillatas, in quibus litteris ténor tocius instrumeuti presentis ponetur seu inseretur. Est tamen sciendum quôd actum fuit et conventum per eos quôd, nisi prædictam confirmationem aberet et eam traderet dicto Domino Gastoni seu domino terræ Brulhesii, quôd prædicta donatio seu donationes sint cassæ et irratæ et non aberentur pro factis. Item fuit actum intérim, antequàm dicta confirmatio sit abita per
dictum comendatorem et tradita domino terræ Brulhesii, dictus comendator, seu successores sui, prædictis donatis ne gaudeant nec utantur Actum fuit hoc apud Burdegale XIII die exitus mensis Febroarii, anno Domini MCCLXVXVII. Hujus rei sunt testes Dnus Amaneus de Fossato, Dnus Arnaldus de Montesteacuto, Dnus Armandus de Monteacuto frater ejus, Dnus Arsivus de Navalhas, DnusOdodeDorzeto,Dnus Yitalis de Savinhaco, Dnus Arnaldus de Savinhaco frater ejus, Dnus Fortius Sancii de Lados, Dnus P. de Lavardaco, milites, magister Bernardus Dampels jurisperitus, Dnus Jordanus de Tornafos, archipresbiter Brulhensis, magister Bernardus de Correrio clericus, Geraldus de la Greuleta, Amaneus de Ladoz, Gasto de Badz, Bernardus d’Arrovinhano, domicelli, et ego Guillelmus de Bieri, comunis notarius de* la Pluma qui, de consensu Domini Gastonis et Præceptoris prædictorum et ad requisitionem et instanciam eorumdem* hanc cartam feci et scripsi et in
Îiublicam formam redegi, régnante ^hilippo Rege Franciæ, dominante Gastone Vicecomite Bearni et Brulhensi, Johane Episcopo Agenensi.
Nos Matha, Dei gratiâ Comitissa Armaniaci, Yicecomitissa Brulhensis et nos Gasto, ejus filius, eâdem gratiâ, Vicecomes Brulhesii et Fezensaguelli, omnia et singula in hoc instrumente contenta, ea laudamus, ratificamus, approbamus et etiam confirmamus et volumus quod abeant robur perpetuæ flrmitatis. In cujus rei testimonium, sigilla nostra huic presenti instrumento duximus apponenda. Datum Plumæ, in Capdolio ejusdem loci, antè festum beati Laurentii, anno Domini MCCCIV.
Donation de l’éguse Saint-Vincent a l’Ordre de Saint-Jean f 1199) 1 .
Ne à futurorum vel presentium men oriâ valeat aliquathenùs aboleri, universis, volumus, innotescat quod, cum Ecclesia de Layrac haberet quamdam Ecclesiam Sli Vincentii, quæ, per mulctum temporis in heremum redacta, Ecclesiæ de
Layrac penè erat inutilis, B. Prior de Layrac consilio proborum virorum. "ipsam Ecclesiam Sancio de LestraJa, ospitalario, tali pacte concessit : quod idem Sancius et alii ospitalarii, quicumque ipsam Ecclesiam Sli Vincentii tenuerit, XX concas, quarum X erunt frumenti et X fabarum, Ecclesiæ de Layrac annuatim persolvet, ad mensuram Alayriacensem ; hæo autem reddet ad submonitionem Prioris de Layrac ; et, si post terciam vel quartam submonitionis diem, præfatas XX concas ospitalarius non reddiderit, in terra illâ tenetur et dampnum ac expensas ospitalarius Priori persolvet. Debet insuper dictus ospitalarius III sol. arnaudcnsium Priori de Casans, adprocurationem in die Sli Bruciii faciendam, annuatim persolvendos, XII denarios arnaud, Priori de Layrac idem hospitalarius in anniversario doni hujus, annuatim persolvendos. Prædictas concas inter Assumptionem SB Mariæ et Navitatem, ad submonitionem Prioris, ut supradictum est, idem hospitalarius persolvet Testes hujus rei sunt B. Prior de Lairac, B. de Ligardos, Stephanus et alii monachi de Lairac, Domenges de Cairag et multi alii. — Actum anno Verbi Incarnati MCXC1X, IlIIkalend. Augusti.
