CHARTE DE RAOUL

Fils d'Etienne,

Il donne aux religieux du Mont-aux-Malades Téglise de Carville

et la chapelle de Long-Paon.

( D'après une copie du xvni* siècle, aux archives de la Seine- Inférieure.)

Sciant omnes quàd ego Radulfus , filius Stephani , dedi et concessi in puram , et perpeluam , et liberam elemosinam, ecclesiam SU.- Pétri de Karavillà , cam capellà, Sti.- Âudoeni de Longo-Pœni , quarum Jus patronatûs ad me pertinebat, cum omnibus pertinenciis , Deo et Beato iacobo de Monte Inûrmorum saprà Rothomagum . et fratribus ibidem Deo servientibus. Hœc autem concessi présente Durando presbitero , et Evrardo de Calineio et Willelmo nepote ejus , et Roberto. .... et Tratre Vuimondo, pluribus etiam tàm parochianis quàm aliis in ecclesià Sti.-Pelri congregatis.

406 MOlfT-ÀUl-MALÀDIS.

LETTRE DE HIOOLAS,

Prieur du Mont-aux-Maiades^ a Thomas, archevêque de Cantarbéry,

( ColIecUon Bouquet, t. XVI, p. 226 » et collection Giles,

t. XXXIX , p. 1»7. )

Nicolas gémît sur les malheurs de l'église , et proteste du dévouement de tous les religieux du Mont-aux-Malades à la cause de Tarchevéque, leur bienfaiteur. Il exhorte le Prélat à persévérer dans la latte qiiMI a entreprise , et lui rend compte de ses négociations auprès de Tlmpératrice Malhilde, et d'Arnoul , évéque de Lisieux. H termine en lui doiiuaut quelques conseils avec une liberté npos^tolique.

Venerabili Domino et Patri Thonise, Dei graliâ , Cantuariensis ccclesi» archiepiscopo , fraler Nicoiaus salutem , cum totius devotionis afTcctu.

Quantœ compassionis visceribus adversilates ecclesi» Dei, quas magnanimitas vestra sustinere decrevit , parvitas mentis nostrœapud se suscipiat, et perlractet , nec scripturâ sufTicicnter exprimera, nec vivà voce , plenariè pronunciare , minus facunda lingua valeret Sed , de nosiro affectu , qui , quantuluscumque est , vester est , quia

PlfcCIS JD8TIP1GÀTIVIS. 407

illum abjectum et minus utilem io conspectu Dei esse oognoscimus , tacere meliùs doximus quàm plara loqui. Verùm , id licet excelleotis vestrœ non incognitum., silentio prœteriri non oportet, quod vestrœ sublimiiati sit Ipsâ commemoratione gratissimum , quôd menti perturbationum fluctibus impetitœ , sit magnœ securitatis indicium f quod humeros délicates quos supposuistis ad onera portanda virorum , saœ virtutis efficaciâ , reddat talibus fasciculis aptiores. Ecclesia pauperum Christi , (1) quos humilitatiii vestrœ mansuétude adoptavit in filios, quos apud Deum , magnitude fidei vestrœ voluit habere patro* nos p quos in ratione dati et accepti munificentia vestra sibi fecit obnoiios , ipsa siquidem totâ sui spiril&s intentione suspensa ad vos, noctibus acdiebus impetrare festinatf ut ecclesiœ suœ vestris temporibus tranquillam tribuat libertatem; postulat autem, in flde nihi! hœsitans. Summft igitur operâ , et alacri studio , quod inchoastis opus perficite, nec in aliquo vacilletis , siquidem Deus tantum vobiscontulit honorem, tantamque felicitatem, utoperi vestro testissit in cœlo Jésus Christus, testisin corde conscientia , et quod paucis et rare solet accidere , hoc vobis ad eihortationis et eihilaralionis cumuluni accessit , quèd totius multitudinis devotio prœbet in Deo vobis auxilium , et universi populi sermone super bis quœ agitis , bonum flagrat testimonium. Sed de bis hactenùs.

ioannes de Oxeneford qui ex consilio episooporum vestrorum ad Curiam reversus , et & Curiâ veniens, per Do-

it) Les ctiaDoiDes et les lépreux du Mont-aux-Malades.

minam Imperatricem transitam fecit , ut eam cootrà vos exasperarel ; sicut anteà tam ipse qoèm alii fecerant , maliliosa quanta potuit, inculcavit. Siquidem , quia opus yestrum verisimiliter reprehendere dod potuit « ioteotiooem calumniatus est , asserens universa quscumque facitis , mentis elatîone , studioque domînatlonis in choata. Ecclesiasticam etiam libertatem quam defensatis , non ad animarum lucrum , sed ad augmentum pecuniarum episcopos vestros intorquere • tàm ipse quàm alii nuncii régis, affirmant. Et licct necdùm propter novitatem prœlationis , à vobis id esse factum consentiant, tamen ad idem vos anhelare contendunt. In Angiiâ namque delinquentium culpœ apud episcopos accusatorum non mulotantur injunctione pœnitentiœ, sed datione pecuniœ. Item quôd Deus in causa operis vestri non sit. dicunt eam indè debere cognoscere, quôd ab initio Ârchiepiscopatûs yestrf, non religiosos vobiscum , sed litteratos nobiles congregasMs: et eos dedecorosâ appellatione nuncupant ,\ quahi silere meliùs puto. Item ecclesiastica bénéficia , non Dei conlemplatione , sed servitii vestri occasione , etiam bis quorum turpitudo publiée nota est , vos asserunt contulisse. Item asserunt qu6d non propter regias consuotudines, sed propter causam pccuniarum discessistis. llaec in vos malitiosè conficta , tùm propter cautelam , tùm propter exaspéra tionis Dominœ occasionem cognoscendam, vos ignorare non decuit.

Tertiû die, post recessum eorum ad Imperatricem venimus , quœ littcras vestras pcr tempus aliquantulum suscipere distulit, et satis aspcrè in nos locuta est, quod ad

PiftClS JUSTIFICATIVB3* ^9

VOS perrezimus, ex quo nobis notam ftiit vos esse in Curift (1). Nec eoim credebat quèd tàm citô ad Curiam pergeretis. Taonen non destitimus , sed eft vice et altéré, bona que potuimus, quasi nolenti ingessimus. Ter lié vice , post pauca verba litteras vestras benîgnè , sed occulté suscepit : iti quôd id clericos suos latere voluit , et eas nobis legendas injunxit. Quibus auditis , excusavit se in primis, quod de vobis aspera verba vel mihi , vel aliis privatim , et pu* blicè dixisset , vel etiam Domino régi mandasset. Asserit namque quôd filius ejus totum quod de ecclesiasticis agere volebat , ab eé ceiasset , eà quôd cognovisset ipsam po-^ tiùs ecclesiasticœ libertati , quàm regiœ voluntati favere. Nunc verà litteras suas ad filium suum direxerat per quemdam de clericis suis, mandans iiii quatenùs totum quod in mente haberet de statu ecclesiarum , vel personœ vestrœ sibi per litteras significaret : «et nunc, inquit, cognità ejus voluntate , si perpendero laborem menm possc esse Tructuosum , studebo pro posse et ecciesiasUcœ paci et suœ »

Post hœc verba , recedentes ab eé , ad Dominum Lexoviensem (Arnuirum), litteras vestras detulimus apud Manerium suum Nouant, juxtà Bajocum. Bénigne nos suscipiens , secrète litteras vestras suscepit , et ea quœ à vobis injuncta nobis Tuerant , et si qua bona ipsi excogitare potuimus, libenter amplexus est : id in verbo veritatis afflrmans , quôd ab eo tcmpore quo ad Curiam primo missus est, licet corporaliter contra vos steterit, mente tamen et

(I) Curid, la cour da pape Alexandre III, à Sens.

410 ■ont-aux-mâladbs.

ooosilio pro vobû stetit, et hoc ipsum nobis io eo itioere cum eo de negotio vestro loquentibus ( dod ex parte yestrâ, oon eoim mandaveratis ) se focturum promiserat. Privatim si |uidem ad Dominum Papam « et causam yestram et personam » quantum potuit , GommeiidayU : Legatos régis ea sola postulare laudavit , que non impediri posse cogDOverat. Nunc ergà pro certo cognoscîte quod si Dominus rex communicaveht ei consilium suum, ad libertatem ecclesiœ y et pacem yestram pro posse laborabit Nec enim nostro labori minori afTectiooe compatitur, quàm si tota hœc adversitas ecclesis suœ vel personœ oocasione nobis incumberet. Ipsum siquidem socium haberetis infrà brève tempus , si non esset oneratus œre aliène. Nunc ergà consilium ejus est, ut ità cautè vobis proYideatis in expensis » ne multas pecunias in brevi efTundatis , si tamcn multas habelis» quod régis familiares affirmant; si non habetis , cavete ne pluribus innotescat. Consilium enim acceperant adversarii vestri, citrà mare, consilium dare régi, ne redditus vestros ad praesens attingeret , sed ministris vestris inlcrdicerct ne indè quidquam haberetis. Si ergà viderint quod velitis et possitis, absque redditibus diutiùs sustineroy fociliiis et citiùs pax reddetur ecclesiœ. In his festivisdiebus(i), lilteras vobis pcr nuncium proprium mittet , et nunc misisset , si in manerio scriptorem habuisset , cui secretum hoc vellet injungere. Item mittit in Angliam ramiliarissimum sibi R. de Anderva, per quem omnibus indagatis quœ in Curiâ fiunt vel deliberan-

(1) Les fétcs de Noél ou de l'Épiplianie , TraisembUblement.

PiftCBS JUSTIFICATIVIS. iii

iur » quidquid indè cognoverit , vobis per litteras significabit.

Reverei ad Doniinam Imperatricem , quœ ii^uniistis , ex ordioe cuncta narravimus. Iteratô consuetudines régis Yerbo Darrayimus , quia magister Heribertus perdiderat schedulam. Hocetlam adjunximus/quôd consuetudinum qusedam contre fidem Jesu Christi erant , aliœ ferè omnes contre libertalem ecclesiœ : propter quod timendum erat el, et filio SQO de œterno periculo, et ctiam temporali.Tunc fera prœcepit nobis mitlere ad vos propter consuetudines illas. Volente Deo , IpsA die , reperta est schedula , et die sequenti , omnibus ejectis à thalamo et conspectu suo , prœcepit nobis eas latine légère , et exponero gallicè. Hulier de génère tyrannorum est» et quasdam approbabat, sieut est iilud de non excommunicandis Justitiis et mi- Distris régis sine licentiâ ejus. Ei^o tanoen alia exponere Dolebam , nisi de hoc priiis disceptarem , ostendens evangelicum praeceptum quo dicitur ad Petrum : Die eccle-^ êiœ. Non : die régi. Et alia inulta. Quamplurima capitulo rum improbavit , et hoc modis omnibus ei displicuit , quod in scripturam redacla essent, sive quod episcopi coacti suntaliquam professionem facere de ipsis custodiondis. Hoc enim à prioribus factuni non est.

Post multa igitur verba , cùm ab eâ vehementcr inquirerem quœ potest esse prima pacis occasio , banc ei indicavimus , et assensit : si forte fieri posset ut Dominus rex mitteret se in consUium matris suœ • et aliarum rationabilium personarum quœ taliter rem moderarentur« ut, cessante promissione et scripturft» antiquœ regni consuetudi-

4 1 2 ■ont-àcx-iàladss.

nés observarentur , adhibito tali aioderamine , ol nec per judices sœculares « liberias ecclesiœ tolleretor , nec etiam episcopi abuterentur ecclesiasticâ llbertate. Scitote quôd Domina Imperatrix in defensione filii sui fersuta est , eum excusans tùm per zelum justiti» , tùm per malitiam episcoporum , tùm in deprehendendâ origine conturbationis ecclesiœ rationabilis et discrète. Dicit enim quœdam , in quibus ejus sensum et landafimus et adjavimus. Episcopi clericos indiscrète ordinant qui nuHis eoclesiis titulantur ; ex quo fit ut ordinatorum multitude paupertate et otio ad turpia facta prolabatur. Non enim timet perdere ecclesiam qui nulli titulatus est ; non ttmet pœnam quia iiium ecclesia defensabit ; non timet carcerem episcopi , qui mavult impunitum transire commissam quàm pasccndi vel custodiendi sollicitudinem adhibere. De ordinatione illius qui ecclesies non lituleturj-quôd irrita sit ad injuriam illius qui eam fecit, testatur synodus chaicedonensis una de quatuor quas Gregorius , sicut quatuor Ëvangeiii libros , lotâ devotione complectitur. Hoc et alii plures canones. Item uni clericulo . quatuor aut quinque ecclesiœ tribuuntur aut prœbendse , cùm sacri canones ubique manifesté prohibeanl ne clericus in duabus eccleslis connumeretur. Hujus ilcrùm pravœ consuetudinis quant» de dationibus et ecclesiarum praesentationibus controversis nascantur, attendite. Super hâc re locuta est Domina Imperatrix occasione Hichardi de Welceétre, Verùm taceant episcopi qui hoc faciunt suis parentibus quèd laici sibi servienlibus. Item quôd multas pecunias susdpianl episcopi proptcr peccata apud cos acciisalorum , salis ca-

nonibus non consentit; quia licet pœna sacrilegii sit pecuniaria , non tamen semper episcopis, sed quibuscumque personis ad quos querimoniapertinet, juste persol- Yîtur.

Quia igitur ex his et similibus nascitur Ecclesiastica perturbatio, mirandum valdè est cur securis episcopalls judicii non ad radicem arboris, sed ad ramusculos adbibetur. Divind siquidem dispensatione actum est» ut ex tali radico fructus amaritudinis publicè nasceretur. Quapropter, si libertatem propter Deum diligitis, quod prœdicta vobis displiceant verbis et factis ostendite ; et silitteras ad Dominam Imperatricero miseritis, idipsum ex aliquâ parte significate. In verbo veritatis vobis dicimus, quàd amore rectitudinis et salutis anim® nostrœ qua? prœdictà sunt scripsimus. Si qua insipienter dicta sunt . date veniaoi , et occulta sint quœ diximus. Festinantiùs ad vos mittere non potuimus ; si quidem ex tempore quo consuetudines coràm Domina Impératrice legimus , cum omn! festinatione litteras istas pra^aravimus vobis mittendas. Nunc rogamus attentiùs ut litteras vestras nobis dirigatis, statum vestrum et propositum continentes. Quidquid iniunxeritis fldeliter exequemur. Iteratà veniam postulamus et de prolixitate et de audaciâ.

414 MOIfT-AUX-MALASIS.

•.oiA*!):*::!::^^:

LETTRE DHERBERT

Compagnon d'exil de Thomas^ archevêque de Caniorbén/^ à Nicolas , prieur du Moni-aux-Malàdes.

(li64ouilft5.)

Herbert trace une brillante peinture de la ferveur de Tarchevèque devenu simple moine à Pontigni , et de ses combats contre la puissance temporelle. Il invite Nicolas et son troupeau à prier pour sa persévérance. Vif attachement d^Herbert pour le prieur du Mont-aux-Malades qui est son salut dans les épreuves de Texil.

(Collection Giles , tome XLIII, p. 211.)

Dilectosibi inChristo, Nicolao, homini Dei» H. Thoms Cantuariorum archiepiscopi miserabilis nunc , el iosignis exulis socius , modicum id quod potest.

Suscepi caritatis tuae littcras , quibus^sibenè reoolo, monuisli , ut ego quibus possem modis efficerem ne Cantuariensis ille à cœpto fervore desisieret. Sed non est opus unguentis balsamum , vel solem facibusadjuvare, nec est necesse ad cursum anbelos urgere calcaribus. Cerno athletam Cbristi dimicare fortitcr, et quovis hortatore suo fortiorem . nec in cursu certaminis verborum stimulis indigère. Cerno , inquam , unicum , diebus nostris ac verum

PlftClS JU8TIFICATITB8. 415

athletam Chrisii, doctum ab Ulo, unctum de illo, vendilum cum illo , fugisse ut ille , sed gloriosum in illo , advenus quem amici sui et proximi appropinquaverunt . fremuerunt gentes , adstiterunt reges, et principes conyenenint , per omnia illius factus imitator qui fideet patientiâ , hœreditavit promissiones. Undè et contra mundum in theatro hujus mundi , spectaculum fàctuset Angelisethominibus « légitimé magnum certat agonem , et palmam supernœ vocationis in anteriora sectatur, ad quam , ut perseverando perveniat, non meâ hominis peccatoris exhortatione, sed gregis tui potiùs infirmi corpore, et spiritu fortioris, et tuœ proprlœ orationis fortitudine indiget.

Scripsissem plurima , nisi ex scripti tui brevitate tuas quotidianas nécessitâtes didicissem. Undè et ego sollicitudinis tuœ circa plurima non immemor, et scribendi , non viyendi quidem à te ipso forma m accipiens , paucis pauca respondi , magis tamen plura scribens tibi quam scripseris, reddens cum fœnore quœ accepi ; sed id pro certo noveris, roi carissime , pars animœ meœ , et alter Nicolaus mihi » in prsesentis exilii mei naufraf^^io . quèd ques nune accipis, volo ut tu reddas cum fœnore , et quoniam, ut œstimo» magnum gestas in pectore* inferiorem non sentiam insermone. Valeat pauper Christi in Domino (1).

(1) Le manascrit des lettres d'Herbert de Boseham est conservé dans la bibliothèque da collège de Cambridge. Le docteur GUes les a pabliécs poor la première fois.

216 ■out-aijx-valams.