CHAPITRE XL. — LACTANCE
*. infini w vertu et en grandeur S sans oom- £ jnetyo&aent» qui a de toi-même tout ce qu'il «. eet *, impassible, immuable, incorruptible, heureux, étemel, incorporel, immense *, tout-puissant «, la force et le terme de toutes choses », créateur du ciel et de la terre. Il 4*t un *, afi» que toutes choses soient en lui, pares gu'il est parfait. Sa substance est spiritrtfjle 7, ainsi que sa vertu ; et quand Lac- Jance Admet eu Dieu une certaine figure •, il g'entend autre chose sinon que Dieu est «a 4tae invariable , incapable de prendre différentes formes et différentes figures, eommç Je voulaient las stoïciens •, que l'auteur comfcat e» eat endroit. Il dit que le nom du Fils
que porte perfettm cemummatmque virtutis est. Lact., Ife. I lnstit„ cap. S, pag. 517.
* Retrahont ergo se hommes ab erroribus , et abjectes rtligionibus pravis, parentem suum Dominumque cegnoseant : eujus née virtus œstimari potest, nec magnitudo perspiei , née prineipium comprehendi. lib. I Instit., cap. 7, pag. $20.
* Nam si Deus est nomen sumnus potestatis, incorruptibiiis esse débet, perfeetus, impassibilis, nulli rei eubjecfus. lib. I Instit., eap. 8, pag. 517. Ex seipso est, et iéeo tatis eet, qualem se esse voluit; impassibilis, êmmutabilis, meerruptus, beatus, œternus. Lib. II butit., cap. S, pag. 642. Deus divina mens et œterna éseitur corpore soiuta et libéra. Idem, lib. VII Instit., cap. S, pag. SSS. Est Deus et incorporalis, et invisibi- He, et esternus. Ibid., cap. 9, pag. 628.
* Dei Spiritus ac numen ubique diffusum abesse munquam potes t. Lib. II Instit., cap. 2, pag. 585, et lib. VII Instit., cap. 8, pag. 624.
* Poeee Dei eet : nom si non potest, Deus non est. Bornée facit ex eo quod est, quia per mortalitatem imbedUis est, per imbeciliitatem , definitœ ac modieœ potes tatis. Deus autem feeit em eo quod est, quia per œternitutem fortis est; per fortitudinem , potestatis mtmenem, quœ fine ae modo earet sieut vita factoris. lib. S tnet., eap. S, pag. 542.
* Deum quœro, ultra quem nihil est omnino : qui fme et origo sit rerum. Hic sit necesse est, qui cœlum ipsum condidit terramque fundavit. Lactant., lib. I tostit., cap. 11, pag. 524.
* Deus vero si perfeetus est (nam perfeetus est) ut esse débet, non potest esse nisi unus, ut in eo sint omnia. Lib. I Instit., cap. 8, p. 517, et cap. 4 et 5, p. 518.
* Nam eum (anima) in se nihil habeant solidum et eosUrectabiky a solidis et corporations nullam vim pati pemumt, sed quia in solis spiritibus vivant, a solo Deo tractabiles sunt, cui virtus ac substantiel spiritalis est. Lib. VU fort., cap. 21 , pag. 685.
* Aliter de unica illa majestate sentiunt, quam Veritas habet, qui aut figuram negant habere ullam Deum, aut ullo affectu commoveri put ont. Lib. de Ira Des, cap. 2, pag. 682. Omitto de figura Dei dicere, fana stoéci negant habere ullam formant Deum, et ingène alia materia nascitur, si eos coarguere velimus. Ibid., enp. 18, pag. 649.
* Deus est spiritus intelligens et igneus, formam ipee non habens, sed in omnes se vertens et omnibus assi-
, EnaiirioniM in Stobcto, apad Liptkm, tom. IV,
de Dieu n'est connu que du Père *°, et il distingue dans ce Fils deux naissances: la première spirituelle âl, qu'il tire de Dieu son Père, selon laquelle il n'a point de mère; la seconde charnelle, qu'il prend d'un sein vir*ginal, sans père. C'est en vertu de cette première naissance que Lactance reconnaît dans le Fils la puissance et la majesté du Père lt9 c'est-à-dire une puissance suprême, et qu'il soutient contre les Gentils que, bien que les chrétiens admettent en Dieu un Fils, ils ne reconnaissent pas pour cela plusieurs dieux, ce Fils n'étant qu'une même substance avec son Père t5, de qui il procède, comme le rayon du soleil, et comme le ruisseau de
lib. I Physiolog. Stoicorum, Dissert. 1, pag. 641, ex edit. Antverp., an. 1687.
10 Primum scire nos convenit nomen ejus neque angelis quidem ndtum esse, qui morantur in cœlo, sed ipsi soli, ae Deo Patri; neo ante id publieabttur, ut est sanctis litteris traditum, quam dispositio Dei fuer rit impleta. Lactant., lib. IV Instit., cap. 7, pag. 578.
tt In primis enim testificamur illum bis esse natum, primum in spiritu, postea in carne. Lactant, lib. IV Instit., cap. 8, pag. 578. Idcirco etiam Filium bis nasci oportuit, ut ipse fieret dhcocxuip atque àyJ^wo : in prima enim nativitate spiritati à^xtap fuit, quia sine officio matris a solo Deo Pâtre generatus est : in secundo vero camali dhtctTCOp fuit, quoniam sine Patrie officio virginali utero proereatus est. Lib. IV Instit, cap. 13, pag. 576.
** Deus antequam hoc opus mundi adoriretur, sanctum et incorruptibilem spiritum genuit, quem Filium nuncuparet, et quamvis alios postea innumerabiles per ipsum creavisset, quos angelos dicimus, hune tamen solum primogenitum divini nominis appellations dignatus est, patria scilicet virtute ac majestate pollentem ; esse autem summi Dei Filium, qui sit poteetate maxirna prœditus, non tantum congruentes in unum voces Prophetarum, sed etiam Trismegisti prœdicatio, et sibgUarum vaticinia demonstrant. Iib. IV instit*, cap. 6, pag. 572.
'* Fartasse quœrai aliquie, quomodo eum Deum née unvm colère dicamus, duos tamen esse asseveremus, Deum Patrem et Deum Filium; quai .asseeeratio pterosque in maximum impegit errorem* Quibus eum protobilia videantur esse quœ dicimus, in hoc uno labare (editio romana, laborare) nos arbitrantur, quod et alterum et mortalem Deum fateamur.... Cum dicimus Deum Patrem, et Deum Filium, non diversum dicimus nec utrumque secernimus ; quia nec pater sine filio potest, nec filius a pâtre secerni : siquidem nec pater sine filio nuncupari, nec filius potest sine pâtre gêner art. Cum igitur et pater filium faciat, et filius patrem, una utrique mens, unus spiritus, una subetantia est; sed ille quasi exuberans fons est, hic tanquam defluens ex eo rivus; ille tanquam sol , hie quasi radius a soie porrectus ; qui quoniam summo Patri et fidelis et charus est, non separatur, sicut nec rivus a fonte, nec radius a sole, quia et aqua fontie in râto est, et solis lumen in radio : œque neque vox ab ore eejungi, née virtus aut manus a corpore divelH potest, Iib. IV Instit., cap. 29, pag. §67.
sa source, sans en être séparé. Il n'est pas moins formel sur la nature humaine en Jésus-Christ, dont il prouve la réalité par les diverses actions de sa vie, particulièrement par ses souffrances *. Il met sa mort en la quinzième année de Tibère *, sous le consulat des deux Geminus, comme l'avait fait Tertullien, et dit que Jésus-Christ ne resta que deux jours dans le tombeau * : ce qu'il faut entendre de deux jours entiers, en sorte qu'il soit seulement ressuscité le troisième, selon cette prophétie d'Osée, à laquelle Lactance parait faire allusion : « 11 nous rendra la vie dans deux jours 4, le troisième jour il nous ressuscitera. »
ton d£ï£ *• a kes anges ont été créés pour exécuter £• e wîru *e8 volontés de Dieu •; l'un d'eux fendait les BfeaMitéde eaux ei ouvrait le passage aux Israélites dans
la mer Rouge •; ils ont été créés spirituels f, immortels •, mais doués du libre arbitre •, avec lequel ils pouvaient déchoir de la justice ou y persévérer. L'âme de l'homme est aussi spirituelle de sa nature t#, on au moins elle n'est rien de terrestre ou de sensible; elle " est immortelle et libre dans ses opérations ". L'homme n'est pas capable, par luimême, d'approfondir le secret de Dieu ni ses desseins éternels u; il ne peut non plus, par ses propres forces, arriver à la connaissance de la vraie religion u. La bonne vie efface les péchés passés iB, comme la mauvaise rend inutiles les actions de justice qui ont précédé; les œuvres de miséricorde sont surtout efficaces pour nous mériter la rémission de nos offenses fte et nous rendre Dieu propice ", mais elles ne doivent jamais être un titre
* Lact., lib. IV Instit., cap. 12, 18, 14, 15, 16, 17, 18 et 19.
* Anno quinto decimo {Tiberii Cœsaris), id est duo» bus Geminis consulibus, ante diem sept imam calendarum aprilium {duo antiquiores manuscripti codices regii et alii quidam ante diem X cal. april.), Judœi Christum crucifixerunt. Lib. IV Instit, cap. 10. pag. 574, et lib. de Mort. Persecut., num. 2, pag. 2.
8 Non amptius quam biduo apud inferos fuit (Chris» tus). Lib. IV Instit., cap. 27, pag. 586.
* Vivificabit nos post duos dies : in die tertia suscita bit nos. Osée, cap. 6, y. 8.
1 Neque cngeli, cum sint immort aies, dici se Deos aut patiuntur, aut volunt, quorum unum solumque officium est servire nutibus Dei : nec omnino quicquam nisi jussu facere. Lact, lib. II Instit., cap. 16, p. 549.
• In eductione (Hebrœorum) ostendit virtutem suas majestatis Deus. Trajecit enim populum medio mari Rubro, prœcedente angelo et scindent e aquam, ut populus per siccum gradi posset. Lib. IV Inst., cap. 9,
7 Nam et angeli Deum metuunt, quia castigari ab eo
possunt inenarrabili quodam modo nam cum in se
nihil habeant solidum, et contrectabile, a soUdis et corporaiibus nuliam vim pati possunt , sed quia in solis spiritibus vivunt a solo Deo tractabiles sunt. Lib. VH Instit., cap. 21, pag. 635.
• Angelos genuit {Deus) quitus immortalitas sine ullorum malorum periculo ac metu constat, lbid., cap. 15, pag. 525.
• Misit {Deus) angelos ad tutelam cultumque generis humani, qui bus, quia tiberum arbitrium erat datum, prœcepit ante omnia, ne terrœ contagione maculati substantiœ cœlestis amitterent dignitatem. Lib. II Instit., cap. 14, pag. 548.
10 Solidum et compréhensible corpus est, et oculis, et manu videtur, et tangitur; anima vero tenuis et tactum visumque fugiens. Corpus e terra fictum atque solidatum est : anima in se nihil concreti, nihil ter~ reni ponderis habet, ut Plato disserebat : nec enim tantam posset habere solertiam, tantam vim, tantam celeritatem, nisi originem traheret e cœlo. Corpus igitur quoniam fictum ex ponderoso et corruptibili elemento, et tangibile est et visibile, corrumpitur et oc* cidit... anima autem, quia tenuitatesua omnem tactum
fugit, nullo ictu dissolut potest. Lib. VII Institut., cap. 12, pag. 629.
" Ergo si opéra corporis ideo mortalia sunt, quia ipsum mortale est, sequitur ut anima ex eo inmortalis appareat, quia videmus opéra efus non esse mortaHa. Eodem modo desideria quoque corporis animique déclarant, ulterum esse mortale, alterum sempitemum. Corpus enim non nisi temporalia desiderat, idestdbum, potum, indumentum, quiet em, voluptatem, et tamen hac ipsa sine nutu et adminicuio animi nec cupere, nec assequi potest. Animus autem perse mita desiderat, quœ ad officium fructumve corporis non redundent, eaque non fragilia, sed œterna sunt, ut fama virtutis, ut memoria nominis. Ibid., cap. H» pag. 629.
'* Non enim cancre sua sponte fides possunt, utsit ulla in his comparatio, ac similitudo viventis. Animât autem sua sponte et cogitât et movetur. Lact, lib. et Opificio Dei, cap. 16, pag. 662.
*» Veritas, id*st arcanum summi Dei, qui fat omnia, ingenio ac propriis sensibus non potest cet* prehendi ; alioquin nihil inter Deum hominemqu distaret, si consilia et dispositiones illius tnajatûtù aternœ cogitatio assequeretur humana. Lib. VII /«• tit., cap. 1, pag. 515.
i* Homo autem per seipsum pervenire ad hanc scie»' tiam non potest, nisi doceatur a Deo. Lact, lib. H Instit., cap. 8, pag. 536.
11 Dominus ac parens indulgent issimus remissurum se pamitenttbus peccata promittit et obliteraturum omnes iniquitates ejus, qui justitiam denuo caferit operari ; sicut enim nihil prodest mole viventi ante»' tœ vitœ probitas, quia superveniens nequUia justifie opéra delevit, ita nihil offlciunt peccata vetera corrte* to, quia superveniens justitia labem vitœ prions ab^ levit. Lib. VI Instit., cap. 24, pag. 620.
ifl Magna est misericordiœ merces,cui Deuspollù*' tur, peccata se omnia remissurum. Si audieris,inquit, preces supplicis tui, et ego exaudiam tuas; si mi** tus laborantium fueris, et ego in tuo labore mistrebor* Si autem non respexeris, nec adjuveris,et ego anmv* tuum contra te geram, tuisque te legibus judkabo. lbid., cap. 18, pag. 612. ^^
17 Si quis victu indiget, impertiamur: si quù mut