PAMPHLET DE PETILIANUS CONTRE L'ÉGLISE CATHOLIQUE
Nous donnons ci-dessous, tel que nous avons pu le restituer, le texte intégral de la lettre pastorale, véritable pamphlet contre l'Église catholique, que Petilianus, évêque donatiste de Gonstantine, adressa en 399 ou 400 au clergé de son diocèse. Nous expliquerons plus loin, dans notre étude sur Petilianus S dans quelles circonstances cet ouvrage a été composé, et comment la restitution en est possible et certaine : il n'y manque absolument rien, pas un mot. On trouvera seulement ici quelques indications pratiques, qui pourront faciliter la lecture du pamphlet.
Nous avons divisé l'ouvrage en soixante-quatre chapitres, Petilianus y traite, à grand renfort de citations bibliques et d'invectives, les questions chères aux Donatistes : second baptême, causes du schisme, persécutions et cruautés des Catholiques. Il termine par des exhortations et des anathèmes.
Pour préciser, voici une courte analyse du contenu de l'ouvrage :
1" Préambule (chap. 1).
2° Le baptême (chap. 2-27). — Le baptême ne peut être conféré par un indigne (chap. 2-4). — Les Catholiques sont des indignes, comme héritiers des traditores ; et leurs soi-disant évêques n'en sont pas (chap. 5-12). — Ilspersécutentles vrais chrétiens (chap. 13-15). — Yanité de leurs objections sur le baptême donatiste (chap. 16-19). — Ils ne peuvent administrer le baptême (chap. 20-24). — Donc, les Donatistes doivent rebaptiser les Catholiques (chap. 25-27).
3° Le schisme (chap. 28-43). — Les Donatistes ont dû se séparer des Catholiques (chap. 28-32). — La souillure du péché ancien rend vaines toutes les cérémonies des Catholiques (chap. 33-36). — Leurs injustices et leurs cruautés (chap. 37-41). — Patience des Donatist es (chap. 42-43).
4" La persécution (chap. 44-38). — Dieu défend de persécuter
1) Voyez plus loin, t. VI, livre X, chapitre I.
(chap. 4i-o0). — Les chrétiens ne doivent pas faire appel au pouvoir séculier (chap. 31-54) — Dieu punit les persécuteurs (chap. 55-56). — Les Catholiques sont responsables des persécutions (chap. 57-58).
5» Exhortations aux chrétiens et malédictions contre les Catholiques (chap. 59-64).
Dans toutes les parties de l'ouvrage se mêlent trois éléments très divers : des discussions théologiques; des citations bibliques, conformes aux vieux textes africains^ ; enfin, des invectives contre les Catholiques, où la violence et l'âprelé du polémiste ne doivent pas Caire méconnaître la vigueur et le mordant du style.
Voici maintenant le texte du pamphlet ^
1) Sauf pour quelques citations où les renvois h la Bible, et nous rejetons en l<;çons de la Vulgate ont été substituées note les renvois aux divers passages par les copistes aux textes africains, d'Augustin, où sont insérés les fragcomme il arrive fréquemment dans ments qui permettent la restitution du toute lœuvre d'Augustin. chapitre.
2) N .us conservons dans le texte les
PZTILIANI EPISTULA AD PRESBYTEROS ET DIACONOS
1- — Petilianus episcopus dilectissimis fratribus, compresbyteris et diaconibus, ministris per diœcesim nobiscum in sancto Evangelio constitutis : gratia vobis et pax a Deo Pâtre nostro et Domino Jesu Christo^
2. — Bis baptisma nobis objiciunt ii qui sub nomine baptismi animas suas reo lavacro polluerunt, quibus equidem obscenis sordes cunctte mundiores sunt, quos perversa munditia aqua sua contigit inquinari. Conscientia namque sancte dantis attenditur, qui abluat accipientis. Nam qui fidem sciens a perfido sumpserit, non fidem percipit, sed reatum. Omnis res enim origine et radiée consislit; et si caput non habet aliquid, nihil est ; nec quidquam bene régénérât, nisi bono semine regeneretur^.
3. — Qua3 cum ita sint, fratres, quac potest esse perversitas, ut qui suis [criminibus reus est, alium faciat innocentem, dicente Domino Jesu Ghristo : « Arbor bona fructus bonos facit, arbor mala malos fructus facit: numquid colligunt de spinis uvas? » (Matth., VU, 16-17). Et iterum : « Omnis homo bonus de thesauro cordis sui profert bona; et omnis homo malus de Ihcsauro coriis sui profert mala. » (Matlh., XII, 35)3.
4. — Et iterum : « Qui baptizalur a mortuo, non ei prodest lavatio ejus. » (Ecdesiastic, XXXIV, 30). Non mortuum, corpus. exanime, nec hominis funus porrectum asseruit esse baptistam; sed Dei non habentem spiritum, qui mortuo comparatur, sicut alioloco discipulo manifestât, Evangelio protestante. Ait discipulus ejus : « Domine, permitte mihi sepelirepatrem meum ». Ait illi Jésus : « Sequere me, et sine mortuos, mortuos suos sepeliant. » ( Malth., YIII, 21-22). Pater discipuli non erat baptizatus, paganum paganis addixit ; nisi hoc de infidelibus dixerit, mortuus mortuum non potest sepelire. Mortuus igitur quidem non aliqua morte, sed vita sua percussus. Nàm qui sic vivit ut reus sit, vita mortua cruciatur. A mortuo igitur baptizari, hoc est mortem sumpsisse, non vitam. Agendum nobis et dicendum est, quatenus traditor vita mortuus habeatur. Mortuus est ille qui baptismo vero nasci non meruit; mortuus est ille similiter qui, justo baptismo genitus, mixtus est traditori : ambo vitam baptismi non habent, et qui nunquam penitus habuit^ et qui habuit
1) Augustin, Contra litteras Peliliani, 2) Ibid., II, 2, 4; 3, 6; 4, 8; 5, 10. —
II, 1, 2 (édition Petschenig, Vienne et Cf. I, 1, 2; 2, 3; 4, 5; 5, 6 ; 7, 8; III,
Leipzig, 1909 — volume LU du Corpus 14, 16; 15, 18; 20, 23; 42, 51; 52, 64.
seriptor. eccles. lat. publié par l'Acadé- 3) Ibid., II, 6, 12-13. — Cf. I, 7, 8 ; 8,
mic de Vienne. — Patrol. lai. de 9; III, 44, 53 ; 50, 61 ; 52, 64. Migne, t. 43, p. 259 et suiv.).
et amisit. Dicit enim Dominus Jésus Christiis : « Advenient in eunu septem spiritus nequiorcs, et erit homoilledeteriorpriore. » (Malth,^ XII, 45) ^
5. — Agendum, inquam, nobis dicendumque, quatenus perfidus traditor vita mortuus habealur. Judas apostolus fuit, cum traderet Cliristum ; idemque, honore apostoli perdito, spiritualiter morluusest, suo postea laqueo moriturus, sicut scriptum est : « Piunitet me^ inquit, quia tradidi sanguinem justum ; et abiit, et laqueo se suspendit. ))(Matlh., XXAII, 4-5). Laqueo traditor periit,laqueumtalibus dereliquit. De quo Dominus Christus clamavit ad Patrem : « Pater, quos dedisti milii, omnes scrvavi ; et ex illis nullus periit, nisi filius perditionis, ut impleretur Scriptura. » (Joann., XVII, 12). Olim namque David sic in eum sententiam dixerat, qui esset Christum perfidis traditurus : « Episcopatum ejus accipiat alter; si t uxor ejus> vidua, et filii ejus orphani. » (Psalm. 108, 8-9). Ecce quantus est spiritus Prophetarum, ut cuncta futura pro pricsentibus viderit, ut anle plurima sœcula nascilurus traditor damnaretur. Denique, ut dicta senlentiacompleretur, episcopatum ejus apostoli perdilisanctus- Matthias accepit. Nemo hinc stolidus, nemo perfidus disputât : triumphum Matthias, non injuriam retulit, qui de Domini Christi Victoria spolium retulit proditoris '•.
G. — Hoc igitur facto, episcopatum tibi quid vindicas, havresnequioris traditoris? Judas Christum carnaliter tradidit, tu spiritualiter furens Evangeliura sanctum flammis sacrilegis tradîdisti. Judas legislatorem tradidit perfidis, tu quasi ejus reliquias legem Dei perdondam hominibus tradidisti. Qui si legem diligeres, ut juvenes Macchabœi, pro Dei legibus necareris (si nex dici hominuiu' potest, quos moriendo pro Domino perficit immortales) ; quorum unus scilicet fratrum tyranno sacrilego hac fidei voce rcspondit : « Tu quidem, scélérate et impie, de pnrsenti vita nos perdis; rex autem mundi, qui régnât in a;ternum et regni ejus non erit finis, mortuos nos pro suis sanctis legibus in alterna? vita* conservationem resuscitabit. » (// Macchah., VII, 0). Si hominis mortui testamentum flammis incenderes, nonne falsarius punireris ? quid de te ergo futurum est, qui sanctissimam legem Dei judicis incendisli ? Judam facti vel in morte pcunituit : le non modo non pa-nitct, verum eliam nequissimus traditor nobis legem servantibus persecutor et carnifex exislis. His ergo criminibus seplus, esse verus episcopus non potes : [ni] si Apostoli persecuti sunt aliquem, aut aliquem tradidit Christus".
7. — At enim, aliqui dicent, filii non sumus traditoris. — Ejus est aiiquis filius. cujus facta sectatur. Hi enim certissimi filii sunt,. idemque parentibus similes, quos non ista caro nec sanguis, sed
A) Ihid., Il, 7, 11; 7, If,. ^ Cf. I, C) IbU., 11,8, 17 ; 8, 20 ; 9, 21 ; 10, 23»
î», 10; 1], 12; 16, 17; 17. 18; 111, 52, (J4. — Cf. I, 18, 20. 6) Ibid., II, 8, 17; 8, 19.
RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 31 3
mores et facta parentibus consimiles geniierunt. De se ipso Judœis dicit Dominus Christus : « Si non facio facta Patris mei. nolite mihî credere. « (Joann., X, 37). Falsidicos et mendaces sic identidem objurgat : a Filii diaboli estis ; et ab initio enim ille accusalor fuit, et in veritate non stetit. » (Joann., VIII, 44)'''.
8. — Tertio quoque similiter persecutorum dementiam hoc nomine appellat : a Progenies viperarum, quomodo fugietis judicium gehenna3 ? Ideoque mitto ad vos prophetas et sapientes et scribas; et ex illis occidetis et crucifigetis et flagellabitis in synagogis vestris» donec veniat super vos omnis sanguis justus, quem effudistis in terram a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariœ filii Barachiœ, quem occidistis intertemplum et altare. » (Matth., XXIII, 33-35). Numquid vere carnaliter sunt filii viperarum, ac non magis mente serpentes et trllingui malitia tactuque mortifero et spiritu veneni flagrantes ? Vere viperae facti sunt, qui insontibus populis mortes morsibus vomuerunt^.
9. — De vobis quoque David persecutoribus hœc dicit : « Sepulcrum païens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, venenum aspidum sub labiis eorum. Quorum os maledictione et amaritudine plénum est, veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Gontritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt ; non est timor Dei ante oculos eorum. Nonne cognoscent omnes qu operantur iniquitatem, qui dévorant plebem meam, sicut cibum panis? » {Psalm. 13, 3-4)^.
10.* — Monet etiam Dominus Christus : « Gavete a pseudoprophetis, qui veniunt ad vos in vestimenlis ovium, intus autem sunt lupi rapaces : ex fructibus eorum cognoscetis eos. » (Matth., VIÏ, 15-10). Sic, sic, improbe persecutor, quocumque te velamine bonitatis obtexeris, quocumque nomine pacis bellum osculis géras, quolibet unitalis vocabulo hominum genus illicias : qui hactenus fallis ac decipis, vere diaboli filius es, dum moribus indicas patrem '^".
11. — Nec adeo mirum, quod tibin omen episcopi illicite assumis. ÏIa3C est vera diaboli consuetudo, ita demum decipere, si sibimet vindicet vocabulum sanctitatis, Apostolo praîdicante : « Nec mirum est, inquit, si ipse Satanas transfigurât se velut angelum lucis, et ministros suos quasi ministros justitiœ. » (Il Corinth., XI, 14-f5). Nec mirum est ergo quod te falso episcopum vocas. Nam et illi angeli perditi, amatores virginum mundanarum, qui carnem corrumpendo corrupti sunt, licet divinis exutivirtutibus angeli esse desierint, nomen tamen retinent angelorum, seseque semper angelos putant, qui, divina soluti militia, in exercitum diaboli similes transierunt, Deo magno clamante : « Nonpermanebit spirilusmeusinhominibus istis in a^ternum, quoniam caro sunt. » [Gènes., YI, 3). Quibus reis
7) Ibid., II, 11, 25; 12, 27; 18, 29. 10) Ibid., II, 16, 36; 17, 38. — Cf. I,
8) Ibid., II, 14, 31. — Cf. I, 19, 21. 21, 23.
9) Ibid., II, 15, 31.
ac vobis dicet Dominus Christus : u Ite iu ignem a;ternum, quem paravit Pater meus diabolo et angelis ejus. » (Maltli., XXV, 41). Si angeli mali non essent, diabolus angelos non habcret ; quos et sanctus Aposlolns in illo jiidicio resurgendi a sanctis hominibus dicil esse damnandos : « Nescitisquoniani angelos judicabimus? » (/ Corinth., VI, 3). Si veri angeli essent, judicium in angelos Dei homines non baberent ^^
12. — Sic quoque apostoli sexaginla, qui, eu m Domino Christo duodccimderelictis, a fideapostata^recesserunt,in lantum hominibus miserisadhucputantur apostoli, ut ex bis Manicha^^us et ceteri uuillis diabolicis seclis multas animas implicent, quas ut caperent perdideruut. Nam profecto perditus Manicha'us, si tamen fuit, non in illis sexaginta ponendus est, si nomen ejus apostoli inier duodecim non] conlitietur? aut, in locum Judœ traditoris subrogato Malthia, voce Chrisli ordinalus est, ut terlius decimus Paulus? Qui sese Apostolorum novissimum memorat, ne quisquis esset posterior Apostolus crederetur. Sic enim dixit : « Ego enim sum novissimus Apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quia persecutus sum Ecclesiam Dei. » (I Corinth., XV,9). Nec in hoc vobis blandiamini: Jiidams baec feceral, licet et vos nobis perniciem ut pagani faciatis. Bellum namque illicite geritis, quibus non licet repugnare. Vos enim cupitis vivere nobis occisis ; nobis vero Victoria est fugere vel occidi ^'^
13. — Jubet nobis Dominus Christus: « Cum vos persccuti fuerint homines in civilate isla, fugite in alteram ; quod si in ea vos perscquentur. fugite in aliam. Amen dico vobis, non consummabitis civitates Israël, donec veniat Filius hominis. » (Matth., X, 23). Si de JudcL'is et paganis nobis pnumonet, tu qui christianum te memoras, dira facta gentilium non debesimitari. An sic Deo servitis, ut veslris manibus occidamur? Erratis, erratis, si hoc creditis, miseri. Nam non habet Deus carnifices sacerdotes ^^.
14. — Clamât rursus de ca^lo Dominus Christus ad Paulum : « Saule, Saule, quid me persequeris ? Durum est tibi contra stiumlum calcitrare. » (Act. apost., IX, 4-5). Saulus tune dictus est, ut ei postmodum baptisma componeret nomen. Vobis ergo non durum est Christum loties persequi in sacerdotibus suis. Domino ipso clamante : « Ne tetigeritis christos meos » ? {Psalm. 104, 15). Sanctorum compulate tôt funera, et vivacem Ciiristum loties occidistis. Postremo, si sacrilegus non sis, sanctus esse non pôles homicida^*.
15. — Ergo, ut diximus, Dominus Christus clamavil ad Paulum : « Saule, Saule, quid me persequeris ? Durum est tibi adversus stimulum calcitrare ». Dixil autem Paulus : « Quis es, Domine? ». Eique responsum est : « Ego Christus Nazarenus, quem tu persequeris ». Et ille tremens ac slupens dixit : « Domine, quid me vis facere? ». Et Dominus ad illum : a Surge, et inlra in civitatem, et
11) Ibid., II, 18, 40. 13) Ihid., II, 19, 42. — Cf. III, ,50, 61.
12) Ibid., II, 18, 40. — Cf. I, 26, 28. 14) bid., Il, 20, 44.
RESTiTirrioN d'ouvrages donatistes 315
dicetur tibi qiiid te oporleat facere ». Et inlerpositis : (( Surrexit autem Sauliis de terra, apertisque oculis suis nihil videbat ». 0 ullrix furoris cœcitas, oculorum persequentis lumen obnubilas, solo baptismo recessura ! Videamus ergo in civitate quid gessit. « Introiit, inquit, Ananias ad Saulum, et, cum innposuisset ei manus, ait : Saule frater, Dominus misit me Jésus, qui visus est tibi in via qua veniebas, ut videas et implearis Spiritu sanclo. Confestimceciderunt ab oculis ejus tanquam squamœ, et visum recepit, et surgens baptizatus est. » {Act. apost., IX, 4-18). Cum igilur Paulus, a crimine perseqiiendi baptismo liberatus, oculos sumpserit innocentes : cur non vis, persecutor et traditor ca3cus falso baptismale, ab lis qiios inseqiieris baptizari ?^^
16. — At enim, constanter opponitis, dixit Apostolis Christus ' « Qui semel lotus est, non habet causam nisi pedes lavandi, sed est mundus totus. » — Si verba ista plene discutias, subsequentibus obtineris. Sic namque locutus est, dicens : « Qui semel lotus est, non habet causam nisi pedes lavandi, sed est mundus totus. Et vos mundi estis, sed non omnes. » (Joann., XllI, 10-11). Hoc autem dixit propter Judam,qui eum fuerat traditurus. Quisquis ergo traditor factus es, baptismum perdidisti. Denique, postquam ipse damnatus est traditor Christi, Apostolos undecim sic plenius coniîrmavit : « Jam vos mundi estis, propter sermonem quem locutus sum vobis. Manete in me, et ego in vobis. » (Joann., XV, .3-4). Et iterum his undecim dixit : « Pacem meam do vobis, pacem meam dimitto vobis. » (Joann., XIV, 27). Cum haec ergo, damnato ut diximus traditore, Apostolis undecim dicta sint, vos quoque traditores similiter pacem et baptismum non habetis ^".
17. — Quod si nos bis baptismum facere dicitis, imo vos facitis qui occiditis baptizatos : non quia baptizatis, hoc dicimus, sed quia, unumquemque dum occiditis, sanguine suo facitis baptizari. Etenim baptimum aqutU vel spiritus, extorto sanguine martyris, quasi factum est geminum. Sic autem ipse quoque Salvator, baptizatus primitus a Joanne, baptizandum sese professus est iterum, non jam aqua nec spiritu, sed sanguinis baptismo, cruce passionis, sicut scriptum est : « Accesserunt ad eum duo discipuli, filii Zebedaîi, dicentes : Domine, cum veneris in regnum tuum, fac nos sedere unum ad dexteram tuam, et alterum ad sinistram. Respondit eis Jésus : Difficilem rem petitis. Numquid calicem, quem ego bibiturus sum, potestis bibere? et baptismo, quo ego baptizor, baptizari? Dixerunt illi : Possumus. Et ait illis : Calicem quidem, quem ego bibiturus sum, bibere potestis; et baptismo, quo ego baptizor, baptizabimini » (Marc, X, .35-.39); et cetera. Sihœcduo sunt baptismata, vestra nos laudatis invidia, profitemur. Cum enim nostra corpora occiditis, bis baptismum facimus, sed baptismo nostro et sanguine baptizamur, ut Christus. Erubescite, erubescite, persecutores ; si-