Ibid., II, 21, 47. 16) Ibid., II

miles Ghristo martyres facitis, quos post aqnam veri baptismatis sanguis baptista perfundit ^^.

18. — At enim in eodem perduratis : « Qui semel lotus est, non habet causam nisi pedes lavandi. » (Joann., Xlll, 10). — Semel est quod habet auctorem ; semel est quod veritas firmat. Nam, cum reus falsa committas, bis baptisma ego non facio, quod semel ipse non facis. Nam, si veris falsa permisceas, iisdem saepe vestigiis verum falsitas imitatur. Sic, sic hominem simulât natunc pictura verum, qu.c coloribus exprimit falsas faciès veritatis. Sic, sic speculi nitor vuUum rapit, ut revocet oculos iutuentis ; sic, sic offert proprios venientibus vultus, ut ipsa sibimet invicem faciès venientis occurrat; tantumque valet munda fallacia, ut ipsi se, qui pervident, oculi quasi in altero sese cognoscant. Ipsa quoque umbra, cum steterit, imagines geminat magna ex parte mendacio dividens unilatera. Numquid ideo verum est, quia figura mentitur? Sed aliud est hominem pingere, aliud generare. Nam quis patri filios exoptanti falsos fingit infantes? aut quis picturœ mendacio veros hau-edes exspectet ? Profecto démentis est animi, dimisso eo quod verum est, amare picturam ^^.

19. — At enim dicit apostolus Paulus : u Unus Deus, una fîdes, unum baptisma. » {Ephes., IV, 5). — Unum nos profitemur; nam certum est eos, qui duo existimant, insanire. Yerum, ut aliquid comparem, solem geminum videri furiosis, licet nubes cœrulea sœpe concurrat, ejuscjne decolor faciès splendore percussa, dum radii solis ab eadem redeunt, quasi pn^prios radios emittere videatur; sic, sic in fide baptismatis aliud est quœrere imagines, aliud agnoscere veritatem ^^.

20. — Sed, ut hac minora discurram, numquid jus dicit, qui non est curiœ magistratus, aut id quod dixerit jus est, cum privati persona publica jura perturbet? An non magis reus non modo non prodest, sed cum eo quod conficit falsarius obtinelur? Aut, si quisquam carmina sacerdotis mcmoriter teneat, numquid inde sacerdos est, quod ore sacrilego carmen publicat sacerdotis ^^?

2\. — Omnis enim potestas ex Deo est (Roman., Xlll, 1), non in homine potestatis ; sicut Pontio Pilalo respondit Dominus Jésus Christus : « Non haberes in me potestatem, nisi esset tibi desuper data. » (Joann., XIX, H). Et iterum dicente Joanne : « Non potest liomo facere quidquam, nisi ei datum fuerit de caelo. >) (Joann., III, 27). Doce igitur, traditor, simulandi mysteria quando acceperis potestatem'^^

22. — Licet enim unum sit baptismum, tribus tamen est gradibus consecratum. Dédit aquam Joannes sine nomine Trinitatis, sicut ipse professus est dicens : « Ego vos baptizo in aqua pœnitentiœ ;

17) Ibid., U, 28, 51. 20) Ifjid., II, 29, fifi; 30, 6S.

18) Ibid., il, 24, 56; 25, 58; 26, 60. 21 )lhid., Il, 31, 70.

19) Ibid., Il, 27, 62; 28, 64.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 317

alius veniet qui fortior me est, cujus Don sum dignus calceamenta portare; ipse vos baptizat in Spiritu sanclo et igné, » (Matlh., III, 11). Dédit Spiritum sanctum Christus, sicut scriptum est : « Sibilavit in faciem eorum, et dixit : Accipite Spiritum sanctum. » (Joann., XX, 22). Ipseque ignis Paracletus crepitantibus tlammis ardescens in Apostolos supervenit. 0 vera divinitas, quoi accendere visa est, non ardere, sicut scriptum est : « Factus est subito de cœlo sonus, tanquam vi magna spiritus ferretur, et replevit totam domum ubi erant sedentes Apostoli. Et viscc sunt distributôe Iingua3 tanquam ignis, sedit autem super unumquemque eorum ; et repleti sunt omnes Spiritu sancto, et cœperunt loqui variislinguis, sicut Spiritus sanctus dabat eloquium eis. » {Ad. aposL, II, 2-4)^'.

23. — Tu vero, persecutor, vel aquam p<cnitentïcD non habes, qui non Joannis occisi, sed occisoris lierodis rétines potestatem. Tu igitur, traditor, Spiritum sanctum Cbristi non habes; etenim morli Christus est traditus, non ad morlem tradidit Cliristus, Tibi ignis in spiritu apud inferos vivax est, qui, jejunisapicibusœstuans, membra tua per sa?culum al'flare valeat, non finire ; sicut scriptum est de reorum in inferno supplicio : « Ignis eorum non exstinguetur. » (Isai., LXVI, 2i)'-\

24. — Sed, ut plene discutiam baptismum Trinitatis, dixit Apostolis suis Dominus Christus : « Ite, baptizate gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, docentes eas servare omnia quœcumque mando vobis. » (Matth., XXYIII, 19-20). Quem doces, traditor? Quem condemnas? Quem doces, traditor? Quem occidis? Postremo, quem doces ? an quem feceris homicidam ? Quomodo igitur baptizas in nomine Trinitatis? Patrem Deum dicere non potes. Nam, cum dixerit Dominus Christus : « Beati pacifici, quia filii Dei vocabuntur ! » (Matth., V, 9), tu, qui pacem animi non habes, Deum non habes patrem. Quomodo autem in nomine Filii baptizas, qui tradis ipsum, qui Filium Dei non ullis passionibus neccrucibusimitaris ? Quomodo autem baptizas in nomine Spiritus sancti, cum Spiritus sanctus in illos Apostolos venerit, qui non fuerant traditores? Cum igitur Deus vobis genitor non sit, nec aqua baptismatis vere nascimini ; nemo vestrum penitus natus est, nec patrem habetis, impii, nec matrem. Vos ergo hujusmodi non debeo baptizare, etsi, ut carnem Judœi quasi baptizant, millies vos lavetis^'*?

25. — Nam, si illos Apostolis licuit baptizare, quos pœnitentia3 baptismo Joannes abluerat, mihi vos baptizare sacrilegos non licebit? Neque enim Spiritus sanctus in quemquam manus impositione pontificis poterit inseri, nisi aqua purie conscientia3 prajcesserit generatrix. Qui utique Spiritus sanctus in vos venire non potuit, quos non vel piunitentiœ baptismus abluit; sed paenitenda, quod verum est, aqua poUuit traditoris ^\

22; Ibid., II, 32, 72 et 75-76. 24) Ibid., II, 33, 77.

23) Ibid., II, 32, 72. 25) Ibid., IL 34; 79; 35, 81; 36, 83.

318 APPEiNDICE

26. — Sed, ut lucc ab Apostolis facta pra'luceant, eorum Aclibus edocemur, sicut scriplum est : « Factum est autem dum Apollo esset Gorinthi ; Paulus, perambulatis superioribus partibiis, \enit Ephesum. Et, cum invenisset quosdam discipulos, dixit illis : Si Spiritum sanctum accepistis credentes? Al illi dixerunt : Sed rieque si est Spiritus sanctus audivimus. Dixitque Paulus : In quo ergo baptizati estis ? Et responderunt dicentes : Joannis baptismo. Ait autem Paulus : Joannes baptizavil baptismo pa^nitentia;, plebi dicens, in eum qui venturus esset post ipsum ut crederent, hoc est, in Jesum Ghristum Dominum nostram. Quo audito, baptizati sunt in nomine Domini nostri Jesu Ghristi. Et, cum imposuisset illis manus Paulus, venit Spiritus sanctus super illos. Loquebantur autem variis linguis, et prophetabant. Et erant omnes viri fere duodecim. » {Act. apost., XIX, 1-7) 2c.

27. — Si igitur illi sunt baptizati, ut Spiritum sanctum recipercnt, cur non vos, si sanctum vultis Spiritum sumere, post vestra mendacia veram percipitis novitalem ? Qui si maie hoc facimus, quare nos quœritis? aut certe, si crimen est, Paulum primitus condemnate ; qui utique Paulus quod jam fuerat abluit, nos autem in vobis quod nondum est baptizamus. Non enini vos, ut sa'pejam diximus, vero baptismale lin^^itis, sed inani vocabulo falsi baptismalis iniamalis ^'.

28. — Si vos tenere Calholicam dicilis, Catholicos illud est quod grœce dicitur unicum sive lotum. Ecce in loto non estis, quia in partem cessistis. Sed non est pars tenebrarum contra lucem, nec pars amaritudinis cum melle. Non est pars viUL' cum morte, non est pars innocentia' cum reatu, non est pars aqua* cum sanguine. Nec amurciu cum oleo pars, licet sit fa'culenta cognalio ; sed cuncla reproba delluenl. Ipsa est sentina viliorum, dicente Joaune : « Ex nobis exierunt, sed non sunt de nobis ; nam, si essenl de nobis, permansissent ulique nobiscum. » ( / Joann., II, 19). Non est aurum cum sordibus suis : omnia preliosa purganlur. Scriptum est namque : « Sicut aurum probat fornax, itael justos vexatio Iribulationis. » {Sapient. III, 6). Non est pars crudelilas mansuetudinis, nec reJigio sacrilegii, nec pars Macarii penitus potest esse noslra, quia rilr.s nostri simililudincm maculât. Acies namque inimica non pars esl, quœ implet nomen hostile; qutu si vere pars dicitur, senlenliani congruam Salomonis incurret : « Pereat pars eorum de terra. » {Proverb., II, 22)-«.

29. — Paulus quoque aposlolus clamât : <( Nolite jugum ducere cum infidelibus. QucC enim participalio juslitia» cum iniquitate? aut qu;e socielas luminis cum tenebris ? Qua» autem conventio Clirisli ad Belial? aut qua? pars fideli cum infideli ? )) [Il Cori/Uh.,\l, 14-15). Et ilerum docuit ne schismala nascerenlur : « Dico autem vobis quod unusquisque vestrum dicil : Ego quidcm sum Pauh" ; ego

20) //>/(/., II, H7, S;-. 28) Il>id., II, 8S, 90; 39, 92.

27) ibid., Il, ;;7, s,-, ,1 so.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 319

autem ApoUo; ego \ero Ceph.nc ; ego autem Ghristi. Namquid divisus est Ghristus? Numquid Paulus crucifixus est pro vobis? aut in nomine Pauli baptizati estis? » (/ Corinth., I, 12-13). Si rudibus, si justis Paulus ha3C dixit, ego vobis injustis ha3C dico : Numquid divisus est Ghristus, ut vos ab Ecclesia scinderetis ■-^?

30. — Numquid pro vobis laqueo suo Judas Iraditor mortuus est, aut ejus vos moribus tingitis, cujus facta sectantes, raptis thesauris EcclesiiiD, nos Ghristi ha3redes potestatibus sœculi venumdatis? Nos enim, ut scriptum est, baptismo nostro Ghristum induimus traditum (Galat., III, 27), vos vestro contagio Judam induitis traditorem. Sed, si ista3 sunt partes, nihil nobis précjudicant nomina cofnpartis. I)ua3 namque via? sunt : una angusta, qua pergimus ; altéra est impiis, qua peribunt; et tamen longe discernitur vocabuli œqualitas, ne via justitiœ consortio nominis maculetur '^^.

31. — Primo Psalmo David beatos et impios séparât, non partes scilicet faciens, sed ab omnibus impiis separans sanctitatem : c Beatus vir qui non abiit in concilio impiorum, et in via peccatorum non stetit ». Ad viam justitiœ redeat, qui erraverat ut periret. « Et super cathedram pestilentiœ non sedit ». Gum ita commoneat, o miseri, quid sedetis? (( Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege Domini meditabitur die ac nocte. Et erit velut lignum quod plantatum est circa decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. Et folium ejus non decidet ; et omnia, qua;cumque fecerit, prospéra procèdent. Non sic impii, non sic; sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie terra; ». Implet oculos, ut excœcet. « Propterea non exsurgent impii in judicio, neque peccatores in concilio justorum. Quoniam scit Dominus vias justorum, et iter impiorum periet. » {Psalm. 1, i-6)^^

32. — Nostri autem baptismatis laudes idem psalmographus dccantavit : « Dominus pascit me, et nihil mihi décrit ; in loco pascua3 ibi me collocavit. Super aquam refectionis educavit me, animam meam convertit. Deduxit me super semitas justitia? propter nomen suum. Nam, et si ambulavero in medio umbra; mortis » ; si me, inquit, persecutor occidat, « non timebo mala ; quoniam tu mecum es, Domine. Yirga tua et baculus tuus ipsa consolata sunt me ». Inde vieil Goliam oleo chrismatis loricata. « Parasti in conspectu meo mensam, adversus eos qui tribulant me. Impinguasti oleo caput meum,et calix tuus inebrians perquam optimus. Et misericordia tua subsequetur me omnes dies vita3 meje ; ut inhabitem in domo Domini, in longitudinem dierum. » (Psalm. 22, 1-6) ^^

33. — At ne vos sanctos esse dicatis ; primum jd assero, quia, qui non fuerit innocens, non habet sanctitatem. Nam, si Legem, perfidi, nostis, sine injuria ipsius Legis hoc dixerim, hanc et diabolus novit.

29) IbicL, II, 40, 95; 41, 97; 42, 99. 31) Ibid., II, 46, 107.

30) Ibid., II, 43, 101 ; 44, 103; 45, 32) Ibid., Il, 47. 109.

Namque Domino Deo, in causa Job justi, quasi justus ila de Lege respondit, sicut scriptunn est : « Dixit Dominus diabolo : Respexisti in puerura meum Job, quia non est similis illi in terra, homo sine malitia, verus Dei cultor, abstinens se ab omni malo, perseverans in simplicitate ; tu autem petisti ut omnem rem illius perderes sine causa. Et respondit diabolus, et dixit Domino : Coriuni pro corio, et omne quodcumque habuerit liomo pro anima sua dabit. » {Job, II, 3-i). Ecce legaJiler loquitur, qui nititur contra Legem. Et iterum Dominum Ghristum sermonibus suis sic ausus est attentare, sicut scriptum est : « Assumpsit diabolus Jesum in sanctam civitatem, et statuit eum super pinnam templi, et dixit ei : Mitte te deorsum; scriptum est enim : Quia angelis suis mandavit de te, ut manibus tollant te, ne forte ofTendas ad lapidem pedem tuum. Ait Jésus : Iterum scriptum est : Non lentabis Dominum Deum tuum. » (Matth., IV, 5-7). Nostis, inquam, sicut diabolus, Legem, qui in suis conatibus vincitur et in actibus erubescit^'^.

.34. — Sed, ut veslra singula destruamus, si sacerdotes vosdicitis, sic a Domino Deo dictum est per prophetam : « Ultio Doraini super falsos sacerdotes. » (Cf. Nanier., XVI, 1 sqq.). Si cathedram vobis miseri vindicatis, ut superius diximus, liabetis illam profecto quam David propheta psalmographus pestilentiaî cathedram pronuntiavit {Psalm. 1, 1); vobis enim juste relicla est, quia eam sancti sedere non possunt. Si sacrificia vos facere judicatis, de vobis quippe nequissimis Deus ipse sic dicit : « Facinorosus, inquit, qui sacrificat mihi vitulum, quasi canem occidat; et qui ponit similaginem, quasi sanguinem porcinum fundat. » (Isai., LXVI, 3). Scitote vestrum sacrilicium, qui humanum sanguinem jam fudislis. Et iterum : « Sacrificia eorum quasi panis luctus; omnis qui manducabit ex illo, inquinabitur. » (Ose., IX, 4) ^K

.35. — Si precem Domino facitis aiit funditis orationem, nihil vobis penilus prodest. Veslras enim débiles preces cruenta veslra conscientia vacuat; quia Dominus Deus puram magis conscientiam quam preces exaudit. Domino Christo dicente : « Non omnis qui dicil mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum ca^lorum; sed is qui facit voluntatem Patris mei qui in ca^lis est. » (Matth., VU, 21). Voluntas Dei utique bona est; nara ideo in sacra Oratione sic petimus : (( Fiat voluntas tua in ca?lo et in terra » (Matth., VI, 10), ut, quia bona ejus voluntas est, nobis quae bona sunt largiatur. Vos ergo voluntatem Dei non facitis, quia mala quotidie perpetratis ^"'.

36. — Si vero forte, quod nescio, dœmonia pellitis, ncc in vobis proderit; quia nec fidei vestra^ nec merilis cedunt ipsa dœmonia, sed in nomine Domini Jesu Chrisli pelluntur. Etsi prorsus virtutcs et mirabilia faciatis, propter vestram nequitiam nec sic vos Dominus novit, Domino ipso dicente : « Multi dicent mihi in illo die : Domine,

33) Ibid., II, 48, m ; 49, IIJ. 35^ IbiJ., H, 53, 121.

34) Ibid., II, 50, 115; 51, 117; 52, 119.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 321

Domine, in nomine tuo prophetavimus, et in tuo nomine daemonia -ejecimus, et in tuo nomine virtutes raultas fecimus. Tune dicam illis, quoniam non novi vos; discedite a me, operarii iniquitatis. )> (Matth., VII, 22-23) 3^

37. — Quod et si, ut ipsi putatis, Domini legem pure sequimini, de ipsalegesanctissimalegalitei disputemus. Dicit apostolusPauIus : « Bona est lex, si quis ea légitime utalur. » (/ Tiinoth., I, 8). Lexergo quid dicit? u Non occides », Quod semel fecit Gain parricida, vos fratres sa3pius occidistis. Dictum est : « Non mœchaberis ». Unusquisque vestrum, si carnaliter castus sit, spirilualiler mœchus est, quia adultérât sanctitatem. Dictum est : « Falsum testimonium non reddes ». Gum regibus saeculi nos vestra tenere mentimini, nonne falsa conflatis ? Dictum est : « Non concupisces rem proximi tui. » (Exod., XX, 1.3-17). Vos nostra diripitis, ut pro vestris habeatis. Qua igitur lege vos christianos ostenditis, cum legi contraria faciatis ^^ ?

38. — Dicit autem Dominus Christus : « Qui fecerit et sic docuerit, maximus vocabitur in regno cœlorum ». Sic autem vos miseros damnât : « Qui resolverit unum ex bis mandatis, minimus vocabitur in regno ca'lorum. » (Matth., V, 19). Et iterum : « Omne peccatum quod peccaverit homo, extra corpus est; qui autem peccaverit in Spiritu sancto, non ei remittelur, nec in hocsœculo, nec in futuro. » (/ Corinth., VI, 18; Matth., XII, .32) ^\

.39. — Divina vero mandata quibus rébus impletis ? Dicit Dominus Christus : « Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum cœlorum ». Vos persequendi malitia furoris divitias exhalatis. (( Beati mansueti, quoniam ipsi possidebunt terram ». Vos igitur immansueti terram et cœlum pariter perdidistis. « Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur ». Vos, nostri carnifîces, lugentes facitis, non lugetis. « Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur ». Vobis hœc justitia est, ut nostrum sanguinem sitiatis. « Beati miséricordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur ». Vos quando miséricordes appellem, cum pœnas justis ingeritis? an communionem nequissimam, dum animas inquinatis? u Beati qui puro sunt corde, quoniam ipsi Deum videbunt ». Quando Deum videbitis, qui immunda malitia cordis geritis cœcitatem? (( Beati pacifici, quia ipsi fdii Dei vocabuntar. » (Matth., V, 3-9). Vos pacem scelere fmgitis, et bello quaeritis unitatem^^.

40. — Cum dicat apostolus Paulus : (( Obsecro vos, fratres, ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis, cum omni humilitate et mansuetudine, cum patientia sustinenles invicem in charitate, sollicite agentes servare unitalem Spiritus in •conjunctione pacis. » {Ephes., IV, 1-3). Vobis dicit propheta : « Pax,

36) Ibid., II, .54, 123; 55, 125. 38) Ihid., II, 61, 137; 62, 139.

37) Ibid., II, 56, 127 ; 57, 129 ; 68, 131 ; 39) Ibid., II, 63, 141 ; 64, 143 ; 65, 145; m, 133 ; 60, 135. 66, 147 ; 67, 149 ; 68, 151 ; 68, 153.

pax, el ubi est pax ? » (Jerem., VIII, II), a Beati qui persecutionem patiunlur propter jusliliam, quoniam ipsorum est regnum cœlorum. )) (Malth., V, 10). Vos beati non estis, sed beatos martyres facitis, quorum scilicet animabus cœli repleti sunt, corporumque memoria lernu floruerunt. Vos ergo non colilis, sed facitis quos colamus *°.

41. — Cum ergo falsando mandata beati non sitis, vos divinis sententiis Cliristus Dominus condemnat : u VcC aulem vobis, Scriba) et Pharisaîi bypocritic, quia clauditis regiunn ca^'lorum ante homines; vos enim non inlratis^ et neque introeuntes sinitis. Vie vobis, Scriba? et Pharisœi hypocrita), quia circuilis mare et aridam, ut faciatis unum proselytum; et, cum faclus fueril, facitis eum filium géhenne duplicius quam vos. Vœ vobis, Scriba^ et Pharisaîi hypocritae, qui decimatis nientham et anethum et cyminum, et relinquitis qu(c graviora sunt legis, judicium et misericordiam et fideni. lla'c autem oportebat fieri, et illa non omiltere. Duces ca)ci, liquanles culicem, camelum aulem glulientes. \ic vobis, Scribiu et PharistTi hypocrita», quia similes estis monumentis dealbatis, quic a foris parent hominibus speciosa, intus autem plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia; sic et vos a foris quidem paretis liominibus justi, intus autem pleni estis hypocrisi et iniquitale. » (Matth., XXIII, 13; 1^; 23-24; 27-28) ''^

42. — Sed nos chrislianos ista non terrent. Quod enim estis maie facturi, a Christo Domino hal)cmus ante mandatum : a Millo, inquit, vossicul oves in medio luporum. » (Mattli., X, 16). Lupinam rabiem vos impletis, qui non aliter Ecclesiis insidias facitis aut paralis, quam lupi ovilibus inhiantes, pernicie semper atqueimpetu, sufTeclis sanguine faucibus, iram anhelantem respirant. 0 miseri traditores, impleri quidem Scripturam sicdecuit; sed in vobis hoc doleo, quod partes malitia3 vos impJere meruistis^'^

4.3. — Xobis autem Dominus Cliristus contra veslra feralia patientiam simplicem innocentiamque mandavit. Quid enim dicit ? c( Mandatum novum do voljis, ut diligatis inviccm, quomodo dilexi vos » ; et : (i In hoc scient omnes quia mei discipuli estis, si dileclionem iiabueritis in invicem. » (Joann., XIII, 3i-3o). Paulus quoque aposlolus, cum persecutiones immensas al) omnibus gentibus pateretur, a falsis fratribiis pertulil graviores, sicut de se ipse teslalur, fréquenter afilictiis : « Periculis ex gentibus, periculis ex génère, periculis a falsis fralribus. » {II Coriath., XI, 20). Quique iterum dicit : « Imilatores mei estote, sicut et ego Christi. » (/ Corinth., IV, 16). (A\m igilur nos falsi fratres appelitis, Pauli magislri patientiam sub iiostris periculis imitamur ''.

44. — Nam qualis fides in vobi^ est, quie non habet charitatem? Pnulo ipso dicente : « Si linguis lininiTiinii lnf[n;ir c\ .•iii'T'lnrum

40) Ihid., Il, 69, 155; 70, 157; 71, 15!). 42) IhUL, U, 73, 168; 74, 165.

41) Ihid.. 11. 72, 161. 48) Ibid., Il, 75, 167; 76, 16i).

RESTITUTION D 'OUVRAGES DONATISTES 323

scientiam habeam, cliaritalem aulem non habeain, ita sum tanquani œramentuni tinniens aut cymbalum concrepans. Aul si babuero propbetiam et noverim omnia sacramenta et oninem scientiam, et si haliuero omneni fidem, ita ut montes transferam, cbaritalem autem non babeam, niliil sum. Et si dislril^uero omnem substantiam meani pauperiJjus, et tradidero corpus meum ul ardeam, cliaritatem aulem non babeam, nihil mibi prodest. » (/ Corinth., XIII, 1-3) ''.

45. — Et ilerum : « Gbaritas enim magnanima est et benigna; cbarilas non a^mulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambiliosa, non quarit quœ sua sunt ». Vos aulem quœritis aliéna. (( Non irritatur, non cogitât malum, non gaudet super iniquitale, congaudet autem veritati; omnia tolérât, omnia sustinet; charitas nunquam excidet. » (/ Corinth., XIII, 4-8). Hoc est breviter dicere : Non persequitur cliaritas, non adversum ceteras animas imperalores inflammat, non aliéna diripil, non eliam bomines, quos spoliarit, occidit '•"'.

46. — Poslremo, qaa3 est ratio persequendi ? Vos, miseri, interrogo; si putatis forsitan vos aliqua legis auctoritate peccare, ego vero e contra respondeo Jesum Cliristum neminem perseculum. Et, eu m aliqua) sectœ Apostolis eidem suggerentibus displxerent (ita enim fidem venerat facere, ut non cogeret bomines, sed potius invitaret), dicunt illi Aposloli : Mulli in nomiue tuo manus imponunt et nobiscum non sunt. Dixil Jésus : Dimitlite illos; si contra vos non sunt, pro vobis sunt (cf. Luc, IX, 49-30). Sanctus vero aposlolus Paulus bîcc dicit : u Ouoquo modo, inquit, Cbristus annunlielur. » {Philipp., 1, 18). Si igitur tanta potentia fidei non est aliquibus advcrsata, qua tu ratione persequeris, ul cogas bomines inquinari ^"^.^

47. — Q;iod si cogi per legem aliquem vel ad bona licuisset, vos ipsi, miseri, a nobis ad fidem purissimam cogi debuistis. Sed absit, absit a nostra conscieritia, ul ad noslram fidem aliquem compellamus. Dicit enim Dominus Cbristus : « Neuio venit ad me, nisi quem Pater attraxerit. » (Joann., VI, 44). Gur autem vos non lil.cruin arl)ilrium unicuique sequi peruiitlitis, cum ipse Dominus Deus liberum arl)itrium dederit fiominibus, viam tamen justifia' ostendens, ne quis forsitan nescius deperiret. Dixit enim : Posui ante le bonum et malum, posui ante te ignem et aquam; quod volueris, elige. Ex quo vos arbitrio, miseri, vobrs non aquam, sed ignem potius elegislis. Sed tamen, inquit, bonum elige ut vivas (cf. Ecclesiastic, XV, 17-18). Qui non vis l)onum eligere, vivere te nolle dainnasli ''\

48. — Numquid igitur c^edem vel i^cliismaticis Deus jiissit inferri ? Qui si omnino pra^cipëret, V(^s del^eretis occidi ab aliquiÎKJS Scytbis ac barbaris, non tamen a cbrislianis. Xeque enim Dominus Deus bumano sanguine aliquando kclatus est, cum occisorem fralris Gain

44) rhid., U, 77, 171. 8?, 181.

45) Ibid., II, 78, 173. 47) Jbid., IF, 8:% 1S8 ; 84, 18."5. 4t)j Ibid., Il, 7y, 175; 80, 177; 81, 179;

în vita camifice voluerit permanere. Monemus vos ergo, si libenter audiatis, et, si non lil)enter accipilis, admonemus, quia Dominus Christus non occidcndi formam, sed moriendi, cliristianis instituil. \am, si ita répugnantes diligeret, nollet pro nobis occidi^^.

49. — Ecce vobis plenissimum documentum, quod chrisliano non liccat in pernicie aliéna versari. Disciplina3 autem liujus initium Petro est constitutum, sicut scriptum est : <( Percussit Petrus aurioulam servi principis Juda30rum, et abscidit eam. Dixitquc illi Jésus : Petre, reconde gladium tuum in tlieca. Qui enim gladio ulitur, gladio morietur, « (Mallh., XXVI, 51-52). Ergo, inquam, mortem pro fide [potius] subeundam constituil, quam cuiquani pro <".ommunione faciendam. Cbristianitas enim mortibus proficit. Nam nemo fidelissimus viveret, si mors a fidelibus timeretur. Dicit enim Dominus Christus : « Si granum tritici cadens in terram non moriatur, solum manet; si aulem morialur, multum fructum facit. » (Joann., XII, 24-25)".

50. — Sed vos spinas atque zizania, non semina spargitis, cum quibus vos in summo judicio deceat concremari. Non maledicimus; sed omnis spinosa conscientia Dei sentenlia sic tenetur. Ubiest quod (licit Dominus Christus : (( Si acceperis alapam, proepara et alteram maxillam » ? (Matth., V, 39). Ubi est illud, quod sputa in facie passus est, qui sputo suo sanctissimo caîci oculos patefecit? Ubi est quod dicit apostolus Paulus : « Si quis vos in faciem cœdit » ? Ubi est quod itcrum dicit : « In plagis supra modum, in mortibus fréquenter, in carceribus abundantius »? (// Corinth., XI, 20; 23). Quœ pertulit niemorat, non qua) fecit. SufTecerat fîdei christiana3 a Judieis liacc fieri; cur haec, miseri, perpetratis ^^ ?

51. — Quid autem vobis est cum regibus sœculi, quos nunquam Christianitas nisi invidos sensit? Quod ut breviter doceam, Machabjuos fratres rex persecutus est (// Machah., VII). Rex quoque très pueros, cum ipse sacrilegus esset, flammis nescius religiosis addixit (Daniel, III, 13 sqq.). Rex quœsivit animam pueri Salvatoris (Matth., Il, 16). Rex justissimu'm Danielem ferinis morsibus, ut putabat, objecit (Daniel, VI, 16 sqq.). Ipsumque Dominum Christum Judex nequissimus régis occidit (Matth., XXVII, 26). Inde est quod Apostolus clamât : « Sapientiam loquimur inter perfectos, sapientiam non hujus sœculi, neque principum hujus mundi, quœ evacuatur; sed loquimur Dei sapientiam in sacramen\o, quœ fuit abscondita, quam constituit Deus ante sœcula in gloriam nostram, quam nemo principum hujus sœculi cognovit. Si enim cognovissent, non utique Dominum majestatis crucifixissent. » (/ Corinth., II, 6-8). Sed de pristinis regibus paganis hoc dictum sit^'^

52. — Vos autem hujus sœculi imperatores, quia chrisliani esse desiderant, non permittitis esse christianos, cum fuco et nebula

48) Ibid., II, 85, 188 ; 86, 190; 87, 192. 50) Ibid., H, 90, 198; 91, 200.

4i») Ibid., Il, 88, 194; 89, 196. 51) Ibid., II, 92, 202-205.

RESTITUTION d'oUVUAGES DONâTISTES 325

vestri mendacii eosdeni bona mente credeiites ad iniqiiilalem vestram prorsus addacitis, ut armis suis contra liostes reipubliciu pneparatis in Cliristianos incurrant, putenlque se suasionibus vestris Deo ofiicium facere, si nos quos odistis occidant, dicente Domino Christo : (( Veniet, inquit, tempus ut qni vos occidcrit, putet se Deo officium facere. » (Joann., XVI, 2). Nihil igitur interest, vobis maie docentibus, utrum reges orbis terrarum, pagani (quod absit) an cbrisLiani esse dcsiderent; cum eosdem contra Ciiristi familiam non cessatis armare ■'-.

53. — Nescitis autem, aut potius non legislis, quod crimine hominem occidentis majus crimen est suasoris? Jezabel in mortem hominis justi vel pauperis maritum suum exci lavera t regem, pari tamen supplicio vir et uxor ambo perierunt (7/7 Reg., X\I, o sqq.). Neque enim vos ab"ter reges impellitis, quam ut sérpe subtilis suadela feminea reges impulit in realuiii. Etenim per filiani uxor Herodis impetravit ac meruit in disco ad mensam caput Joannis alTerri (Malth., XIV, 8-11). Pontium Pilatum Judœi sic coégerunt,ut Ghristuni Dominum cruci suffîgeret, cujus sanguinem vindicem super se seniper ac suos inanere voluerunt (Matth., XXVII, 24-2G). Ita vos igitur sanguine nostro peccantes o})ruitis. Non enim, elsi judex percutiat, non vestr;e nos potius calumnia? ferierunt ''^.

54. — Dicit enim propheta David ex Domini Christi persona : « Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terra?, et principes convenerunt in unum, adversus Dominum, et adversus Ghristum ejus. Disrumpamus vincula eorum, et abjiciamus a nobis jugum ipsorum. Qui habitat in cœlis, irridebit eos; et Dominus subsannabit illos. Tune loquetur ad eos in ira sua, et in furore suo conturbabit eos : Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus, prœdicans pricceptum ejus. Dominus dixit ad me : Filius meus es tu, ego hodie genui te. Pete a me, et dabo til)i gentes hccreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrœ. Reges eos in virga ferrea, et tanquam vas figuli illos comminucs. » [Psalm. 2, 1-9)"''.

55. — Ipsosque, id est reges, ne quasi ignari vel nescii persequi cuperent christianos, bis praîceptis admonuit, ne périrent. Qua3 illos prœcepta, quia nesciunt, utinam doceremus ! Aut certe vos illis sine dubio ostenderetis, si velletis ut viverent; vel certe, quod tertium est, ipsos sibimet légère vestra malitia permisisset. Primus Davidicus Psalmus illis omnino suaderet, ut christiani viverent et regnarent; quos quidem maie decepistis, dum vobis sese committunt. Vos namque illis quœ mala sunt fingitis, et qua) bona sunt occultatis. Hoc tandem legant vel serius, quod olim légère debuerunt. Quid enim dicit? « Et nunc, reges, intelligite; erudimini, qui judicatis terram. Servite Domino in timoré, et exsultate ei cum iremore;

52) Ibid., II, 92, 202 et 206. 54) Ibid., U, 92, 202. — Cf. De unilale

53 Ibid., II, 92, 202. Ecdcsiœ, 8, 20.

326 AIM'ENDICI-:

apprehendile disciplinaiu, ne quando irascalur Doiiiirius et pereatis de via jiista. Curn exarserit quam cito ira ipsius super vos, beati omiies qui cotifiduiit in eo. » (Psalni. 2, 10-13). Iniperaloros, inquam, suasionihus premilis, ut Pilatum, queni, ut diximus, JudiL'i presserunt, licel ipse clainaverit lavans pul)li(e manus : « Liber suni a sanguine hujus jusli. » (Mattli., \XVII, 2i), Tanien quoniodo polest acrimine mundus esse qui fecit"'?

56. — Sed, ut vetera taceam, in vestris exennplis adverlite imperatores quam pluies ac judices vestros perseculionem nobis faciendo periisse. Ll relinquani Neronem, qui prinius est persecutus clirislianos, Domilianuni siiuiliter Neronis iiiaximam parleni, Trajanum, Getam, Deciuui. Valcrianuin, Dioclelianum. periit etiani Maxiniianus : qui cuni tlmra pra'dicarcnt, incensis codicibus dominicis, primus ^larceliinus, episcopus Uomanoruiu qui fuit, sed et Cartbaginis Mcnsurius,el Ca'cilianus, ex ipsis sacrilegis flanimis ut favillai vei cineres renianserunl. Thuris enim conscienlia omnes iinplicuit, qui Mensurio consensistis. Periit Mararius, periil Ursacius, cunclique Comités vestri, Dei pariler vindicla perierunt. Ursacium namquc l)arl)arica pugna prostralum sa3visungui])usalitescanurnque avidi dénies uiorsii)us discerpserunl ■'*'.

57. — Nonne idem vestro impulsu percussor est, qui, ut rex Acbal), quem diximus a muliere persuasuiu, justum pauperem occidit [HI licg., \\l, 13 S(iq.). I ta nos quoquejuslos el pauperes (circa opem dixerim mundanam, nam gratia Dei in nobis non est pauper) non desinilis jugulare. Non enim (si lamen manu non facitis) non iingua carnifice iiominem jugulatis. Scriplum est enim : « Mors et vita in manil)us lingua\ » [Proverb., XVIU, 21). Ônmes ergo qui occisi sunl, lu, quisuasor es, occidisli. Neque enim manus carnificis nisi Iingua tua lervescit, et iile dirus pecloris calor in alienum sanguinem verbis luis accenditur, sanguinem justum sui \indicem diffusoris^'.

58. — Ubi lex Dei, ubi chrislianilas vestra est, si cœdes et mortes facitis ac jnbetis?Si amicos nos vullis, quare invilos altraliitis? Si autem inimicos fingilis, cur occiditis inimicos? QutU aulem ratio est, quaîve inconslanlia vanilatis, quod, cum nos falso vocabulo dicalis ba?relicos, conmiunionem noslram magnopere cupiatis? Eligite tandem de duol)us alterum quid dicatis. Si innocenlia vobisest, cur nos ferro sectamini ? Aul, si reos nos dicitis, quid nos qujuritis innocentes? Postremo, ut Sit'pe jam diximus, qualis esl vestra pra3sumptio, ut de regibus pra;sumatis, dicente David : « Bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus. » {Psalm. 117,

59. — Vos, vos, miseri, appello, qui, persecutionum metu perter-

6.5) Contra liltcras Pcliliani, II, 92, •>7) thid., II, 92, 2(»2.

202-208 et 210. 5S) Ibi<l., II, 98, 214 ; 94, 21G ; 95, 218 ;

56) Ibid., Il, 92, 202 cl 207-209. 90, 220; 97, 228.

RESTITUTION d'oUVRAGES DON VTISTES 327

riti, dum vestras divitias, non animas quœritis, non tam fîdem perfidam traditorum diligilis, quam contra ipsorum maliliam, quorum vobis palrocinia comparastis. Non aliter quam ut naufiagi in fluctiljus fluctus subeunt ruituros, salque in magno vilaj periculo appetunl quod timetur ; velut tyrannicus furor, ut neminem metuat, vult cum suo periculo vel timeri : sic, sic ad arcem malitiiï) confugitis, innocentium damna vel pœnas sine vestra formidine spectaluri. Si hoc est vitare periculum, fugere sub ruinam ; necnon etiam damnabilis fides est, fidem latroni seivare. Postremo démentis lucri commercium est, vestras animas perdere, ne divitias amittatis. Dicit enim Dominus Ghristus : « Si omnem miindum lucri facias et animam tuam perdas, quam dabis commulationem pro anima tua ? » (Matth.,XVI, 26) ^».

60. — Nos autem pauperes spirilu non divitiis metuimus, sed divitias formidamus. Nos, nihil habentes et omnia possidentes (// Corinth.^ VI, 10), censum animam credimus, nostrisque pœnis et sanguine œternas divitias cœli mercamur. Sic idem Dominus dicit : Qui perdiderit substantiam suam, centuplum recipiet eam (cf. Matth., XVI, 25; XIX, 29). Nos timoré Dei, quo vivimus, pœnas et mortes, quas gladio facilis, non timemus. Sed id eolum denique fugimus, quod communione nequissima animas jugulatis, Domino ipso dicente : « Nolite timereeos qui corpus occidunt, animam enim occidere non possunt ; sed timete potius eu m qui I abet potestatem corpus et animam mittere in gehennam ignis. » (Maltli., X, 28)^^.

61. — Vos ergo,qui falsissimo baptismo vullis lavari quam nasci, non solum vestra delicta non ponitis, verum animas vestras reorum criminibus oneratis. Ut enim aqua nocentium a sanclo Spiritu vacuata est, ita plane referta est criminibus traditorum. Quicumque igitur miser ab hujusmodi baptizaris, si mendacio carere volueris, perfanderis falsitate. Si delicta Garnis volebas excludere, reorum accedenle conscientia, percipies et reatum. Si avaritiae flammam volebas exstinguere, perfunderis fraude, perfunderis scelere, perfunderis etfurore. Postremo, si credis quia accipientis et dantis est fides, ab eo, qui interficit hominem, sanguine perfunderis fratris. Ita agitur ut, qui ad baptismum innocens vénéras, a baptismo redeas parricida'^^

62. — Imitamini saltem prophetas, qui suas animas sacras falso baptismale decipi timuerunt. Dixit namqueprimitus Jeremias,apud impios homines aquam esse mendacem. Aqua, inquit, mendax non habet fidem (Cf. Jerem,, XV, 18). Dixit quoque David : a Oleum peccatoris non unguet caput meum. » {Psalni. 140, 5). Quem igitur asserit peccatorem ? Me, qui tua scelera patior, an le, qui persequeris innocentem ? Ungaenlum vero concordiiu sic in fratribus laudat : « Ecce quam bonum et quam jucundum, habitare fratres in unum.

59) Ibid., II, 98, 225. 61) Ibid., II, 101, 231-233.

60) Ibid., II, 99, 227; 100, 229.

Tanquam unguentum in capile, quod descendit in barbam, barba ht Aaron, quod descendit in oram vestimenti ejus ; sicut ros Hermon, qui descendit in montem Sion. Quoniam ibi mandavit Dominus benedictionem, et vitam usque in Scicculum. » (Psalm. 132, 1-3). Sic, inquit, ungitur unitas, sicut uncti sunt sacerdotes ^'-.

63. — ViL' igitur vobis, qui, violando quod sanctum est, rescinditis unilatem, propheta dicente : Si peccaverit populus, orabit pro eo sacerdos ; si autem peccaverit sacerdos, quis orabit pro eo ? (Cf. / Reg., Il, 25). Ac, nese vindicet a delicto qui laicus est, hoc interdicta tenetur : «Ne communicespeccalis alienis. » [1 Tinioth., V, 22). llac iterum senlentia ipse Apostolus comparât conscientia) maUt consortes: (( Et qui faciunt ea, inquit, et qui consentiunt talia facienlibus, digni sunt morte ». (Roman., I, 32) ^^.

64. — Yenite ergo ad Ecclesiam, populi, et aufugite traditores, si cum iisdem perire non vultis. Nam, ut facile cognoscatis quod, cum ipsi sint rei, de fide nostra oplime judicent : ego illorum infectos baptizo, illi meos (quod absit) recipiunl baptizatos. Qua) omnino non facerent, si in baptismo nostro culpas aliquas agnovissent. Yidete ergo, quod damus, quam sit sanctum, quod destruere melnil sacrilegus inimicus'^^ [Explicit Epistula].

62) /6/d., H, 102, 234; 103, 236; 104, 2;W. Cl) Ihi'L, II, l"^, 2M)-lM7.

63) Ibid., II, 105, 240; 106, 242; 107, 244.

LETTRES DE GAUDENTIUS AU TRIBUN DULCITIUS

Vers l'année 420, Gaudentius, évêque donatiste de Thamugadi^ adressa successivement deux lettres au tribun Dulcitius, commissaire impérial, chargé d'assurer en Numidie l'exécution des édits contre les scliismatiqnes. On trouvera au volume suivant, dans le chapitre consacré à Gaudentius S tous les renseignements nécessaires sur les circonstances où furent écrites ces lettres et sur les documents qui s'y rattachent, comme sur la méthode employée pour la restitution. On pourra cependant juger utiles quelques explications provisoires.

Les deux lettres de Gaudentius sont deux réponses successives au tribun, qui lui avait écrit pour lui notifier ses intentions tout en s'efforçant de ne pas le pousser à bout, en s'attacliant même à atténuer l'effet de terreur produit dans le monde des schismatiques par des édits trop sévères.

1° Première réponse de Gaudentius à Dulcitius.

La première lettre est un simple billet, écrit à la hâte, que l'évêque remit séance tenante au courrier du tribun, et où il notifiait sèchement son refus d'obéir.

Après les formules de salutation (chap. 1), Gaudentius accuse réception de la lettre du tribun, où il relève une contradiction (chap. 2). 11 est décidé à mourir dans son église, si l'on veut appliquer redit (chap. 3). D'ailleurs, il ne force personne à l'imiter; il a même invité les fidèles à se retirer (chap. 4). Le billet se termine par un souhait de circonstance (chap. 5).

6AUDENTII EPISTULA I AD DULCITIUNI

1. — ïlonorabili ac nimium nobis, si sic volueris, desiderando Dulcitio tribuno et notario, Gaudentius episcopus ^

2. — Religionis tuœ scripta percepi per eos, quos et moribus et instituto suo cunctis charos esse manifestum est. In quibus tam

1) Voyez plus loin, t. VI, livse X, Vienne et Leipzig, 1910 — volume LUI