I. Jean Courtecuisse
20 LE CHAPfTRE DE NOTRE-DAME DE PARIS
requête, c'était un ordre que le roi d'Angleterre lui envoyait par ces deux soldats; or il était habitué en son pays à voir exécuter ses ordres, les chanoines n'avaient qu'à se bien conduire.
Des 52 chanoines, i3 seulement, y compris Courtecuisse, étaient présents à Paris le vendredi 27 décembre, jour de l'élection; c'étaient: Messires Liejart, Voygnon, Fraillon, Dangeuil, Dole, Dumoulin, Formier, Villers, Intrant, d'Orgemont, Sacquespée et Chuffart ^ Mais sans doute, le gouvernement anglais
I. « Die Vencris vicesima septima mensis Decembris, ultima trium mensium infra quos débet electio proxima futuri pastoris ecclesie parisiensis fieri, dominis succentore. Voignon, Fraillon, Dangeul, Dola, Molendino, Formerii, Villers, Intrant, Ordeimonte, Sacquespe'e et Chuflart, canonicis Parisiensibus, ad sonum campane in eorum capitule, more solito capitulantibus, congregatis per eorum deliberacionem iteratam, missa Sancti Spiritus per dominum succentorem submissa voce ibidem celebrata, facta prius evocacione per notarium, decano absente, tam in capitulo quam ad hostium capituli, nemineque eorum, nec altero ab eis compariente, seu respondente, quesito eciam per dictum dominum presidentem si forent aliqui présentes habentes procuratoria pro absentibus et responso per plures quod non, ac postmodum per eumdem dominum succentorem tam suo quam aliorum dominorum presentium capitulantium nominibus et de eorum mandato monicione facta que sequitur : « In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen. Ego Radulphus Liejart, canonicus et succentor hujus venerabilis ecclesie Parisiensis, vice mea ac omnium et singulorum canonicorum in présent! capitulo existencium et presencium et in electione jus et vocem habentium ac de mandato ab eis mihi specialiter facto, moneo omnes excommunicatos, suspensos et interdictos necnon et quascumque personas, si que sint inter nos que de jure vel consuetudine in hoc electionis negocio non debeant interesse, quod recédant de capitulo, me et alios concanonicos nostros eligere libère permittentes, protestans vice et nomine quibus supra, quod non est mea et dictorum concanonicorum intencio taies admittere nobiscum tamquam in electione jus habentes, aut procedere, seu eligere cum eisdem, ymo libenter eligerimus sine ipsis, nec intendimus initi vocibus eorum, sed volo et protestor, vice mea ac omnium et singulorum concanonicorum nostrorum jus et vocem in electione habentium, quod voces talium si que postmodum interfuisse repperirentur, nuUi prestent suffragium nec afferant alicui nocumentum, ymo prorsus pro non receptis et non habi.tis teneantur et habeantur, petens super hoc, vice et nomine quibus supra, publicum instrumentum. — Deinde hujusmodi monicione facta, cantatus fuit hympnus : « Veni Creator Spiritus », quo dicto et oracione débita, supervenit magister Johannes Courtecuisse, canonicus parisiensis, qui pluribus ante diebus infirmus extiterat, qui, super hoc requisitus, prestitit juramentum per présentes obcausam electionis alias prestitum et ratificavit, approbavit, et grata habuit omnia que per alios dominos présentes in hujusmodi negocio facta fuerant in sua absencia. Postmodum super via tenenda in facto ipsius electionis, deliberacione prehabita.
avait eu recours à un dernier expédient pour assurer l'élection de son candidat, des personnes étrangères s'étaient introduites dans la salle capitulaire, pour en imposer ou pour troubler le scrutin; le président dut les en exclure.
Après quelques mots du sous-chantre, on chanta le Veni Creator, et on mit aux voix la question de savoir si Félection se ferait au scrutin ou par acclamation ; on se décida à l'unanimité
omnes domini présentes concorditer et unanimiter viam Sancti Spiritus elegerunt et procedere primitus si commode fieri posset decreverunt. Qua quidem via Sancti Spiritus electa, aliqua pausa seu mora, brevi tamen, exinde facta, prefatus dominus succentor a sua sede surgens et signaculo sanctecrucis se muniens, prefatum magistrumJohannem Gourtecuisse, elemosinarium régis, sacre pagine professorem, de Parisius oriundum, consenciit et ipsum in pastorem ecclesie Parisiensis elegit; electioni cujus omnes présentes concorditer et unanimiter, nemine vacillante seu renuente, via Sancti Spiritus consenserunt et ipsum magistrum Johannem Gourtecuisse eorum concanonicum in eorum et ecclesie parisiensis pastorem et presidem elegerunt. Hujusmodi vero sic electione celebrata, prefatum eorum electum, alta voce « Te Deum laudamus » decantando, pulsatis campanis et ecclesie processione solemniter précédente, ad ecclesiam Parisiensem portaverunt et ipsum super altare majus sedere fecerunt. Aliquantulaque sessione ipsius electi ibidem facta, hympno predicto de « Te Deum laudamus » finito, prefati domini eorum electum intra chorum et ad sedem episcopalem duxerunt et ipsum ibidem sedentem allocuti sunt, requirentes eumdem quatenus ipse hujusmodi sue electioni tam mature, tam canonice facte, suum consensum prebere dignaretur et assensum. Prefatus autem dominus electus non assensum nec dissensum prebens, non ambicionis sive cupiditatis rabie tactus, respondit quod haberet super hoc cum suis amicis consilium. Et his sic actis de mandato dominorum predictorum in ipso choro parisiensis ecclesie existencium, magister Marcialis Formeriiunus eorum altius pulpitum ubi decantari solet evangelium ascendens, populo ibidem affluenti etcongregato,electionem hujusmodi de persona prefati magistri Johannis Gourtecuisse, processum ipsius electionis succincte declarando, modo premisso, viaque Sancti Spiritus factam denunciavit et publicavit. Quam quidem electionem et personam electi visum est populum habere gratam, cum per signurn leticie clamaverint alacriter « Noël » pluries et altis vocibus, prout solet in gratis adventibus et eventibus secundum morem patrie proclamari. Hujusmodi vero denunciacione et publicacione sic facta, prefati domini capitulantes ad eorum capitulum, in quo suum electum predictum reduxerunt, accesserunt, et ibidem suos procuratores pro prosequendo electionem hujusmodi constituerunt et coram prefato magistro Petro Burgundi et me Nicolao Sellarii, notariis publicis passaverunt, promittentes etc., sub obligatione etc., presentibus dominis Petro Mercerii et Guillelmo Gassot supradiclis, cum potestate substitutionis; nominaverunt autem in recenti ac concorditer magistros Martialem Formerii et Johannem Ghuffart ad premissa et ad causas. » — Archives nationales, LL2i5, p. 3o5.
pour la « voix du Saint-Esprit ». Alors le chantre se leva et, après avoir fait le signe delà croix, il choisit comme pasieur de Péglise maître Jean Courtecuisse, aumônier du roi, professeur de théologie, natif de Paris % et tous, sans hésitation, déclarèrent qu'ils Facceptaient pour leur évêque. Alors un enthousiasme indescriptible s'empara des chanoines, ils entonnèrent le Te Deiim, les cloches sonnèrent à toute volée et, précédés par la procession des clercs de l'église, ils entraînèrent de la salle du chapitre dans le chœur le nouvel évéque de Paris. Pendant ce temps, Martial Fermier du haut de la chaire annonçait au peuple accouru en foule le résultat de Pélcction, la nomination au trône de Gérard de Montaigu d'un homme qui saurait le remplacer; les assistants entraînés par les chants religieux et ce cérémonial grandiose accueillirent sa déclaration en criant « Noël ! Noël ! »
Les précautions et les manœuvres du roi d'Angleterre avaient été inutiles; ce souverain qui était habitué à voir ses ordres exécutés sur-le-champ, qui avait trouvé des Français pour signer le traité de Troyes et le déclarer héritier du royaume de France, se heurtait contre la volonté d'une douzaine d'hommes ; après avoir essayé pendant trois mois de faire nommer un de ses partisans, non seulement il voyait Philibert de Montjeu rejeté, mais celui qu'on nommait et qu'on acclamait à sa place était Jean Courtecuisse, le plus libéral et le plus gallican peut-être des ecclésiastiques français.