XL VI. — DE SACRAMENTIS CHRISTIAN^ FIDEI

Ce traité des Sacrements est l'ouvrage le plus digne de la grande renommée de Hugues de Saint- Victor. Dans aucun de ses autres écrits il ne parle un aussi beau langage; dans aucun il ne tempère les inclinations mystiques de son cœur par un meilleur emploi de la méthode dialectique. Si la Somme des Sentences est un abrégé de la théologie, le traité des Sacrements est une exposition complète de tous les dogmes, avec une réponse satisfaisante à toutes les objections élevées au douzième siècle par l'esprit d'examen.

Il n'y a pas de contestation sur l'authenticité de cet ouvrage. Tous les manuscrits et tous les bibliographes le donnent au chanoine de Saint- Victor. Saint Thomas * et saint Bonaventure Me citent sous son nom, et il est superflu de chercher de nouvelles preuves pour établir la parfaite légitimité de cette attribution. Nous n'avons, d'ailleurs, aucune remarque à faire sur le texte publié par les éditeurs de 1648.

Nous ne signalerons ici qu'une étrange et vraiment impardonnable erreur commise par les Bénédictins à l'occa-

• Notamment Quodlibetn, quodi. 4, ait. 9. 2 In terlium Sententiaruniy dist. 23, quee^t. 2.

sion de cet ouvrage. Ils disent : « A la bibliothèque de » Saint-Germain-des-Prés, nous avons rencontré, sous le » numéro 1 31 : Hugonis à Sainte-Yictore Hexameron. C'est » un traité philosophique et théologique dans lequel on » résout d'une manière fort subtile et non moins solide les » plus importantes questions sur l'ouvrage des six jours *.» Qui ne les croirait ici ? Il s'agit d'un volume dont les Bénédictins peuvent parler en pleine connaissance de cause. Il est à Saint-Germain-des-Prés ; il leur appartient ; rien ne les empêche de le consulter. Ils le consultent donc, et donnent une fidèle analyse du traité qu'il contient. Eh bien ! le volume coté sous le numéro 1 31 de Saint-Germain-des-Prés contient des postilles sur l'Écriture, par Nicolas de Lyra, qui n'ont aucun rapport avec l'ouvrage analysé par les Bénédictins. Mais si nous recherchons l'ancien 1 31 de Saint- Germain, qui, dans les dernières années du dix-huitième siècle, portait déjà, comme aujourd'hui, le numéro 91 4, nous y trouvons le premier livre du traité des Sacrements, où il s'agit, en effet, de l'œuvre des six jours. Quant à cet autre traité de notre chanoine, auquel les Bénédictins donnent le titre grec à'Hexameron, il n'a jamais existé.

Enfin un discours spécial sur l'Eucharistie, De Sanguine et Corpore Domini se rencontre dans les numéros 1 206 de Saint-Germain et 2531 du Roi. Ce discours, qui commence par ces mots : « Quoniam tota humana natura, » n'offre aucun rapport avec la dissertation sur l'Eucharistie qui forme la huitième partie du second livre des Sacrements, Mais est-ce bien, comme l'assurent les auteurs de YHiS' toire Littéraire, un ouvrage authentique du Victorin ?

« Hist. Lut., t. XII, p. 61.

Nous en doutons. Ce cloute est d'autant plus permis, que le manuscrit du Roi par eux désigné ne nous offre pas même le nom de Hugues. Il se trouve, il est vrai, dans le titre mentionné par V Histoire Littéraire; mais c'est un titre inexact.

C'est par le traité des Sacrements que les éditeurs de 1 648 ont terminé le troisième tome des OEuvres de Hugues de Saint- Victor. Ici donc s'arrête notre critique, un peu fatiguée d'une si longue excursion à travers les sinueux défilés du plus obscur des labyrinthes.

L'authenticité des nombreux ouvrages attribués à l'illustre écolâtre était depuis longtemps une question pleine d'embarras pour les historiens. On avait recueilli des présomptions, et même des preuves, contre plusieurs de ces attributions, et de là s'étaient élevés des doutes légitimes sur l'ensemble et les diverses parties de la collection formée par les chanoines de Saint-Victor.

Nous avons proposé d'enlever à cette collection un assez grand nombre de traités, qui, pour la plupart, ont moins honoré la mémoire du Victorin qu'ils ne l'ont compromise. Que si nous avons donné des raisons valables pour exclure, en outre, plusieurs traités jusqu'alors réputés sincères, nous avons aussi réclamé pour notre docteur d'autres opuscules que Ton estimait supposés. On avait beaucoup grossi la liste de ses ouvrages inédits. Nous l'avons considérablement réduite, et néanmoins nous avons

fait connaître divers ouvrages qui manquent dans les anciennes et dans les nouvelles éditions de ses Œuvres. Tel a été le résultat du nouvel examen que nous avons entrepris.

Il nous reste à publier deux opuscules encore inédits, qui nous ont paru contenir des renseignements utiles à l'histoire de la philosophie.

EPITOME IN PHILOSOPHIÂM '.

SOSTHENES.

Ssepe nobis, Indaleti, frater Dindimus iste noster in optimis studiis incitamenta prsebere solebat. Sed nunc ecce tertius est dies iste solito nobis adesse dissimulât, et forte nostro torpore acidiatus conticuit. .^quum igitur est ut conveniamus amicum, et ne forte ut est animo abalienetur, sicut gratum nosti ut in primordiis omnium narrationum jocunda qusedam et quae blande animos ad majora exerceant suscipiantur, quod nunc ipsum sub hora excogitavi, quia compendiosum est et non nimis contemnendum; colludium philosophie postulemus.

INDALETIUS.

Ego, 0 Sostbenes, novi hominem : animos tantum hilares expectat ; nam si paratos viderit et concitatos alacrius, non se poterit continere. Perge igitur ut libet, quia ecce illic Dindimum.

SOSTHENES.

Miramur admodum cur nobis contra morem alius appareas, et

* Voir les quatre manuscrits que nous avons désignés. Il y a dans ces manuscrits d'évidentes incorrections, auxquelles nous n'avons pas cru devoir substituer nos propres conjectures. Un cinquième exemplaire permettra peut-être d'améliorer plus sûrement le texte que nous publions aujourd'hui.

nunc triduum hoc tua absentia feriati sumus, quo nihil soliti nobiscum communicaveris. Condiximus ergo, ego et Indaletius tuus, audere ut debitum postulemus, maxime cum id sit quod dicere velimus ut tibi quoque non displicere conveniat. Neque enim hic magnum aliquid et quod gravi discussione diffinitionem suscipiat exigeris, quanquam et ista aliéna non sint, sed summam tantum rerum attingimus ad memoriam consignandam. Venient autem et illa tempore suo, cum prius ista conducta fuerint, quse pro principiis tractationum omnium ut ordinantur constituere oportet. Hoc est ergo ut universa, quse in studiis philosophi^e hi qui laudibus sapientise addidisse aliquid yidebuntur multiplici sermonum discursu longe ac late prosecuti sunt, quasi in summa quadam perstringantur, et hœc velut primordia qusedara consignata omnium rationum in disputa tionibus philosophiae constituas.

DINDIMUS.

Vos, ut video, dum ludicra fingitis, opus multi sudoris introducere nitimini. Neque enim magnum in paucis effluere, sed plurima compendio moderari hoc vero operam exigit prolixiorem. Quia tamen id ex sententia statuistis, et ita omnino vestra œstimatio faciendum concepit in eo quod tam utile constat honestumque probatur, pati amicitia repulsam non débet. Enimvero ut plenius ea quse poscitis sine exorbitatione valeam consectari, placet ut vestra per omnia prsecurrens interrogatio, ne forte ex proposita postulatione minus quse dicenda sunt intellexerim, viam narrationi aperiat.

SOSTHENES.

Ego Indaletio jampridem palmam dedi prsepollentis ingenii, et ipsum nunc ducem hujusce reiconstituo, utegoposthsec, si quaex nostro adjiciendavidebuntur, ejusvestigiasequens subteradnectam.

INDALETIUS.

Non mihi arripio ut te in hoc negotio anteire contendam, maxime cum causse hujus tu primus auctor extiteris, et qualiter ad finem usque conducenda sit animo jam per tractasse fatearis. Attamen si operam meam in parte aliqua necessariam probaveritis, cum palam feceris quorsum tendat quod moliris, quantum videbitur vestigia prseeuntis subsequar.

SOSTHENES.

Quia igitiir fixiim vobis est ut a me omnis hœc tractatio exordium sumat, simul etiam quum, Dindime, optato te benigniorem invenimus, non vos pigeât si in iis quœ proposita sunt a me queedam ultra statutum adjicio. Nolo enim ut me promissi oblitum aestimetis, si in numéro partium ad diffinitionem quoque rerum paulisper investigationem exteudo.

DINDIMUS.

Semel tibi otium nostrum sacravimus : non possumus quidquid attuleris aliud sestimare. ^

SOSTHENES.

Quid est philosophia?

DINDIMUS.

Studium quserendœ sapientiee, et diligens investigatio veri.

SOSTHENES.

Unde dicitur pbilosophia? Neque enim, idcirco quod vulgata sit interpretatio, quaestione supersedendum, quum non omnes œque vim dicendorum intelligunt.

DINDIMUS.

Pbilosophia amor sapientise interpretatur. Non ille amor quo perfecte agnita diligitur, sed quo degustata veritas amplius desideratur. Hoc enim desiderium studium movet, et concitat mentem apprebendere, et eniti in consummationem veritatis. Hinc ergo philosopbia est studium sapientiœ ex desiderio amoris proliciscens, quo cognita est ut quseratur perfectius.

SOSTHENES.

Quid est sapientia?

DINDIMUS.

Indubitata comprehensio veri.

SOSTHENES.

Quid est verum?

DINDIMUS.

Quod est esse verum est, et quod non est non esse similiter.

SOSTHENES.

Ubi verum est non esse quod non est ?

DINDIMUS.

In eo quod est verum est non esse quod non est.

SOSTHENES.

Quo modo in eo quod est verum est non esse quiDd non est, cum, etiam si nihil esset, verum tamen esset non esse quod non est?

DINDIMUS.

Ut quid non attendis, quia et hoc ipsum in eo quod est verum est verum esse non esse quod non est, etiam si non esset quod est.

SOSTHENES.

Quid est hoc ubi verum est esse quod est, et non esse quod non est?

DINDIMUS.

Sapientia ipsa est, in qua omne verum est quod verum est, et hoc ipsum in ea verum est verum non esse quod verum non est.

SOSTHENRS.

In quibus constat verum, cujus fructum studium sapientiœ pollicetur?

DINDIMUS. ;

Tria sunt in quibus recte omnem operam philosophia exercet. Nam prima investigatio hominis hœc esse débet ut sciât seipsum et agnoscat quod factus est. Deinde cum semetipsum agnoscere cœperit, investiget quid sit a quo factus est. Postremo opéra quoque factoris sui mirabilia in exercitationem meditari incipiat, ut intelligat et hoc pariter quid sit quod secum et propter se factum est. ïriplici hac via investigatio sapientiae discurrit in fmem suum. Finis enim omnis philosophise agnitio est summi boni, quod in solo rerum omnium factore situm est. Et hsec quidem sol a vita est, cum exduabus reliquis alia tantum ducat, alia conducat ad vitam. Rerum quippe conditarum cognitio ad vitam non ducit, si te ipsum non noveris ; quse solum comes esse potest ducenti ad vitam, eique in te est proxima * . In hoc ergo a recto itinere de^iarunt, ut ad fructum sapientise non pertingerent, qui verum inquisierunt solum extra se, postrema secuti, neque considérantes quae sunt vera. Ini-

* Alias propria.

tium hoc erat inchoationis modicse; et nescierunt quara longe adhiic foret Veritas consummata, et ideo nec initium verum, quod nullus finis sequebatur. Illi vero propinquius sapientiam contemplati sunt, qui, ejus principium et finem simul brevi dif finition e complectentes, atque in eo média quoque ipsius non incognita comprobantes, primam philosophiam in meditatione mortis, seciindam in meditatione vitse constitueront; hoc nimirum significantes, quod mutabilium omnium cognitio initium esse potest sapientiœ, consummatio non potest. Sola quippe ea philosophia intellectu consectanda elegit, quse judicio ratiocinantis indubiam subjiciunt veritatem. Principium enim cognitionis ab homine est, et in eo solo quod intelligentise vis comprehendit judicium formatur eorum quae sensu contingimus.

SOSTHENES.

Quot sunt partes philosophise?

DINDIMUS.

Primas ac principales philosophiae partes quatuor esse prisca auctoritas diffinivit ; pro quo quaternarium animae nostrae attributum jurisjurandi sanctione venerari instituit : hoc enim in rationalis animée penetralibus sacrarium sapientiee, fabricante philosophia, consurgit, et omne œdificium quadrifida hac dispositione constare probatur.

SOSTHENES.

Quia tandem, his quae pro principii ratione dicenda fuerant transcursis, propositam narrationi materiam contingimus, superest nunc ut ipsas partes pbilosophise, quas subsequens sermo plenius persequetur, prius summatim propriis discretisque nominibus enumerando discernas,

DINDIMUS.

Primum, sicut dictum est, philosophia quadrifariam secalur, in logicam, ethicam, theoricam, mechanicam. Logica vero in grammaticam et in rationem disserendi partitur. Ratio autem disserendi complectitur probabilem, necessariam, sophisticam; et hse sunt principales logicœ partes, quarum subdivisiones posterior tractatio poterit explicare. Ethica autem très principales continet partes, id est solitariam, privatam, publicam, sive, ut aliis easdem nominibus

designeraus, ethicam quam pro specie ponunt generis sui, et œquonomicam quse privatse equipollet, et politicam quse eadem est cum publica; quas interpretatas dicunt moralem, dispensativam et civilem. Quas rursum partes ethiese in praesenti enumerasse sufficiat. Theorica similiter très partes continet principales, id est mathematicam, physicam, theologiam, quarum item subdivisionem sequenti tractationi relinquimus. Mechanica, loco et dignitatenovissima, vix in philosophia consessum obtinuit, nisi quorumdam plus moderata consideratio eam in partem aliquam admisisset. Hœc igitur numerosa stirpe fecunda in septem studia pullulavit , numéro partium damna ignobilitatis compensans. Continet enim primum laniûeium, secundam armaturam, tertiam navigationem, quartam agriculturam, quintam venationem, sextam medicinam, septimam theatricam. Hse sunt partes philosophise, quas pro principiis enumerasse satis est, nisi vestra intentio ad ulteriora procédât.

SOSTHENES.

Nos a principio propositum habemus philosophise semitas vestigare : quas quia nunc, te insinuante, satis commode discretas, et quasi ad ingressum primum luce demonstrationis proposita, patefactas cernimus, antequam sermonem in anteriora promoveamus, pauca nobis pro tempore de ortu philosophiae et qualiter in homlnibus primum studium sapientise coaluerit disseri postulamus. Nam et hoc ipsum alacriores ad futura efliciet, si exitum sermonis nostri nuUa ignorationis caligo obnubilet.

DINDIMUS.

Licet, 0 Sosthenes, magnum humanas mentes chaos oblivionis involvat, mersaque profundo ignorantise corda mortalium suae originis plene reminisci non valeant, vivit tamen in ipsis aliquid ex illo sempiterno igné veritatis, quo velut per médias tenebras scintillante exiguiter illuminentur, respicere in requisitionem illius. Hinc ergo excitata natura per sapientiam sapientiam quserere cœpit, quo nec potuit totum scire quod amiserat, nec ignorare totum quod retinuerat. Eadem namque ipsa luce intus coruscante et tenebrse visse sunt, ut agnosceret natura mala sua, etsciretexipsis quœ forent in contrarium appetenda. Cognovit ergo quibus malis subjaceret vita mortalis, et quœ foris vel quse intus adversa primae bonitati

toleraret natiira corruptioni obnoxia. Erant enim tria qusedam raalorum omnium principia, quse humanamnaturam iitrobiqiie pestilentia percurrente infecerant. Mentem quippe hominis ignorantia boni et mali pariter concupiscentia obsederat ; carnem vero infirmitas mortalitatis aggravabat -. et agnovit hoc homo eo sensu quo mala sua approbare non potuit, neque odisse quse bona fuerant. Et idcirco cœpit obniti et exire, qua potuit virtute, in liberationem suam, ut evaderet mala sua et bona obtineret. Hinc profecta est quam dicunt philosophiam, studium sapientiœ quœrendae, ut ignorantiam agnitio veritatis illuminaret, concupiscentiam prayam amor virtutis extingueret, infirmitatem vero studium quserendi commodi temperaret. Hœc enim studia primum philosophiam secuerunt. Et ei quidem quo veritas quserebatur theoricee nomen accessit : id autem quod obtinendse virtutis fuerat ethicam appellari complacuit : quod vero ob quserendum commodum natum est mechanicam institutio nominavit. Nondum adhuc ars logicam philosophie adjecerat, sed tantum sermo rusticus, communi vulgataque simplicitate, sapientise arcana tractabat, donec tamen exercitatior doctrina, expoliti sermonis formam constituens, bac novissime superaddita quaternarium consummavit.

SOSTHENES.

Priusquam ad subséquentes harum disciplinarum partitiones veniamus, congruum videtur ut quse ipsis subjecta sit materia, sicut in singulis generibus constat, assignes, ac dein, interpretatione nominum cum diffinitionum ratione adjuncta novissime, ordinem quoque quem studia philosophise in bis potissimum servandum exposcunt aperias.

DINDIMUS.

Ratiocinandi peritia, quœ voce et intellectu constat, logicse primum subjecta dignoscitur; cujus partem primam, quse vocum et sermonum disciplinam continet, grammatica tractândam suscepit ; reliquam, quae intellectu agitur, ratio disserendi sortita est; ethica vero ordinem modumque virtutum ac morum disciplinam, quse ad probitatem et religionem spectat, instituit : cujus prima pars, quam solitariam sive ethicam inferiorem nominavimus, quibus quisque virtutibus suam debeat vitam lege rationis ad justitiam formare

insinuât; secunda autem, quce privata, sive œquonomica, id est dispensativa, dicta est, familiaribus et notis, atque his maxime qui quolibet aflinitatis, sive subjectionis domesticae, debito cohserent, pro gerendo more, ut oportet et congruit ad normam virtutis prsebere demonstrat; tertia autem, quae politica, vel civilis, dicitur, rectores civitatum quibus instituas subjectos quosque ad justum et utile et honestum, in universis reipublicse actionibus, instituere ac regere debeant, ostendit : theorica vero, quam tertiam in philosophia constituimus, verum scrutatur quid sit et non sit de omni quod est et non est; cujus prima pars, id est mathematica, visibiles rerum visibilium formas explicationi suse, demonstrationi suée, subjectas habet ; secunda, id est physica, invisibiles rerum visibilium causas persequitur ; tertia, id est theologia, invisibiles substantias contemplatur ; tribus his gradibus contemplationis philosophia conscendente et complectente omnia. Novissima mechanica, quasi posterius repens, humanarum actionum studia describit; quam idcirco in philosophiam recipi placuit, quum humanœ actiones, licetin exercitationem suam philosophiam deducere non possint, habent tamen moderatricem sapientiam, sine qua prseeunte institutionis formam non accipiant; cujus videlicet iubtitutionis quia mechanica doctrix est, quantum idipsum ductu propositse rationis peragit, nec ipsa prorsus a philosophia aliéna esse dicenda est. De interpretationibus vero nominum pauca deducimus, quum non oportet in ejusmodi majora detinere. Logica igitur sermocinalis, sive rationalis, dicitur, quia et graecum logos, a quo latinitas sonum formavit, sermo vel ratio interpretatur, in quo utrumque logicae subjectum ostenditur, videlicet et quod in sermonum est disciplina propositum, et quodratiocinandiinvestigatio continet explicandum. Ethica moralis interpretatur, ex re nomen sumens, quia morum disciplinam instituit. Theorica speculativam sonat, quod hsec so]a latentis veri speciem intuendam acceperit. Hujus pars prima mathematica est, quae doctrinalis interpretatur, propter hoc quia priucipio suo contemplationem format, et in ea constat inchoatio doctrine latentium, sive quia invisibilibus formis ad doctrinam propositis dictionis suae argumenta conducit. Secunda, physica, naturalis interpretatur, quod ad eam spectat naturas rerum exquirere et

occultas causas visibilium effectuum explicare. Tertia, theologia, ratio divinorum interpretata sonat, quia ipsa quae superna et invisibilia solo intellectu continguntur examinât. Quarto loco in philosophia mechanica constat, quod interpretatur adulterina, quia extra naturalia in solis operibus hominum admissa peregrina, et velut adventitia participatione, in numerum earum quœ naturalem possident dotem disciplinarum pêne culpanda accessit. Propterea non erret consideratio. Logica enim est disciplina sermonum et intellectuum continens rationem; ethica est forma morum in cohibendis vitiis et constituendis virtutibusjudicio rationis et justitise habitu proposita; theorica est cognoscendi veri sagax et inerrata prospectio ; mechanica est eorum quae usui conducunt exercendorum ex ratione deducta scientia. Totum ad unum est, de uno sapientiee fonte manans : propterea nihil alienum judicetur in universis quse sunt ejus, nisi alieni conati fuissent sua sestimatione metiri quse cognoscere non potuerunt- Est autem ordo quem non potest ignorare qui verum cernere cupiat, quum confusio principiura est ignorationis ; et qui secundum ipsum iter non direxerunt, manifestum est quomodo non valuerint evolvere verum. Socrates diffmitam dédit sententiam quia ethicam oportet theoricam anteire, quum doctrina et studio virtutum interior ille oculus, quo verum perspiciendum sit, emundetur, atque aliter nubilum esset tenebrosa evaporatione affectionum caligantium.Etrecte quidem, cum logica iter praestruxerit disciplinée qua primum oportet tirones philosophise sermonum armare astucia, ad perspiciendam dicendorum veritatem. Novissimam omnium, sicut jam dictum est, mechanicam reliquerunt, quasi defaecationis cujusdam priorum materiam, in qua non nihil puritatis primse excidit remansurum, ne participem notabilitatis in convivio suo philosophise diligentia quaerere non dignetur. Unde constat primum eruditionis iter sermone et intellectu logicam rationi pandere, demum ethicam gressus animi ad motum intelligentiœ virtutum industria coaptare, postea theoricam subsequentem ad comprehensionem veritatis investigationis adnisu procurrere, novissime mechanicam ex reliquiis comprehensse veritatis necessitatis actus deorsum, quantum fas est et congruum, ordinare. Nemo aliud arbitratur. Hœc est via sapientiae

quaerendse quam dicunt Philosophiam, sine qua nullus unquam pervenirepotuit quoireputavenintet qui pervenire non potuerunt. Multi enim, quia partem videre cœperant, totum cognovisse crediderunt, cum tamen vera partis cognitio extra totum esse non possit. Et erat vere aliquid quod viderunt qui in parte gloriati sunt, et magnum erat ad nihil, sed ad totum exiguum ; et ideo, quia totum non viderunt, existimatum est magnum quod erat in parte, cum nec illud vere quantum fuerit agnitum sit ab eis qui laudem illius ad totum referre nescierunt. Propter hoc ergo conati suntscindere et lacerare corpus universum, ne membra sibi cohsererent, quia pulcbritudinem totius non viderunt, et elegerunt sibi quisque judicio perverso quod placitum fuerat, aliud et aliud, plurima improbantes in toto, et qusedam vendicantes ex toto quasi summa et maxima, et toto ipso potiora, cum omnis pulchritudo partis toto minor sit, etminimaipsain toto plus splendeant quam extra totum maxima potuissent.

SOSTHENES.

Vere, ut video, laboriosum nimis est et peue impossibile ejusmodi mentes sincère ad veritatem dirigi, qui ab eo quod semel sestimatione conceperint nulla postmodum valeant admonitione dellecti. Quia enim, urgente pertinacia in eo quod comprehendere aliquatenus valuerunt commendando, sine judicio rationis erumpunt, fit ut eruditionis rectse lumen pati omnino m>n valeant, et potiora etiam oblata non videant, quia sensa sua comparatione veritatis corrigere non student, sed manifestam quoque ipsam cum ratione nequeunt, tumultuante insaniarepellunt; non enim norunt quippiam sine alterius vituperatione approbare, et idcirco, cum unum quodcumque stulto favore praeferre cceperint, alterius commendationem sustinere non possunt. Illud quippe non valent intueri, ubi a singulis decorem accipiunt universa, et minima quœque non sine damno abesse possunt, illorumque optima sunt consummationi. Unde nos a principio ipsum considérantes, postulavimus haec nobis universa tua diligentia explicari, in quibus omnium studiorum philosophise disciplina formatur, ut nihil enumeratio prsetereat quantum memoria subjicit investigationi propositœ. Neque enim contemuendum aliquid aestimamus, neque indi-

gnum auditu, qnod cognitio proficiat judicari. Partitio cuiicta discernit et illuminât diligens enumeratio qiiœcumque fuerint plurimis ad investigationem apposita.

DINDIMUS.

Breviter nunc superiora repeto ad sequentia transita rus. Philosophia universaliter in quatuor secatur, quas commemoravimus, partes, id est logicam, ethicam, theoricam, mechanicam. Logica autem dividitur in grammaticara et in rationem disserendi ; ratio disserendi continet probabilem, sophisticam, necessariam; probabilis vero partes habet rhetoricam et dialecticam. Ethica dividitur in solitariam, privatam, publicam; sive, ut aliis esedem nominibus designentur, in ethicam inferiorem, secjuonomicam, politicam. Theorica dividitur in mathematicam, physicam, theologiam. Mathematica dividitur in arithmeticam, musicam, geometriam, astronomiam. Physica dividitur in primas et secundas causas. Theologia continet intelligibilem et intellectibilem alteram. Mechanica parti tur in septem, id est lanificium, armaturam, navigationem, agriculturam, venationem, medicinam, theatricam, studia universa. De bis si quid proposuistis inquirendum, insistite, prius tamen eo, quodmultorum sestimatio vulgata jam assertione minus, ut sestimo, caute firmavit, propulse, illud dico quod quasdam artium nimis severa examinatione a philosopbia prorsus eliminare nituntur ; quasi ad philosophiam non pertineant quibus comparatur pbilosopbia, et pertineant quse per pbilosopbiam comparantur. Neque tamen hoc negandum illa primum philosophie supponi in quibus philosophandi exercitium constat, secundo vero etiam illa quse ad exercitandum conduci. In omni enim arte, tam id quo de arte agi tur quam quo agitur secundum artem, artis esse omnino sine dubitatione dicendum est. Itaque et philosophiae illud est quo agitur de philosopbia, etiam si secuudum pbilosopbiam non agitur, et ipsum est de inquisitione agere veritatis et de iis quae pertinent ad inquirendam veritatem : habet enim queedam instrumenta sua omnis ars, quibus animum rationalem erudiat et conducat ad philosophandum, id est ad inquirendumverum; et exipsis qusedam sunt in inquisitione et ad inquisitionem constituta veritatis , de quibus dubium nulli fuit ut pro auctoritate constarent in philosopbia computanda ; alia autem, quia

ad inquisitionem tantum et non in ipsa inquisitione inventa sunt, quidam adjudicaverunt. Grammaticam dico etmechanicam, qiiarum altéra, id est grammatica, ad philosophiam tantum est, non de philosophia, nec secundum philosophiam, altéra, id est mechanica, secundum philosophiam tantum, neque de philosophia, neque ad philosophiam. Alii totam logicen excludere voluerunt; sed parum constitit, cum manifeste ratio disserendi non solum ad philosophiam, verum etiam de philosophia inveniatur. Mihi vero moderatius sapuisse videntur qui philosophiam non solum philosophandi studium veraciter appellandum judicarunt, sed ipsum quoque quodcumque ad philosophandum, sive ad philosophiam, sive secundum philosophiam, proprie et secundum se constitutum est, quia omnis ars et hoc recte dicitur de quo ipsa agitur et quo agitur secundum ipsam. Si quis vero illam tantum philosophiam recte dici œstimaret, eu jus ipsum proprie philosophari constat, et veri primo loco investigatio , non est contentio de nomine. Quidenim interest? Quomodo utlibet de vocibus verisimiliter judicetur, nos doctrinam et utilitatem pensamus sub eodem veritatis judicio.

SOSTHENES. ^•

Ego semper, cum jam rem ipsam me- tenere existimo, abducor longius, et cogor alla qusedam, et quse sine re esse non possunt, extra propositum item et item saepius velquaerere vel audire. Nunc ergo quia et hoc ipsum tu non prsetereundum fecisti, et multorum simul erroribus considerare admonemur, edissere breviter, quantum super hoc in prsesenti videbitur, de iis qui secundum artem et de arte constant tractandi modis.

DINDIMUS.

Semper fuit, o Sosthenes, ut veritas paucorum judicio crederetur; neque hoc primum nostris temporibus accidisse putes. Olim jam illud et a principio palam est verum et falsum exorta. Quandiu enim veritas omnino latuit, non erat in hominibus quaestio veritatis; sed postquam manifesta ah aliis cœpit agnosci, continuo cœpit ab aliis, volentibus nec valentibus, idem negari. Prope siquidem homini est magna de se œstimare, et, faciem suam cum alieno corde œstimantes, nequeunt discernere verum. Priscis autem

temporibus quserentes disputaverunt de philosophia qui philosophari nescierunt. Nunc altéra generatio successit, quibus et hoc in dubium venit quemadmodum disputandum sit de philosophia. Uno enim gradu retrorsum abierunt ab iis qui longe fuerant, ut discant disputare de disputationibus, et ipsas de quibus disputant disputationes ubi amiserint non recordentur. Si enim philosophia ars est, et disputare de philosophia ars est, oui arti relinquimus de disputationibus disputare. Discere enim ars est, et disputare ars est, et de qua disputatur disputatio ars est. Ut artem quserant illam qusenam sit ubi disputatur, non de disputatione, si forte de illa quee prsecipue esse débet, dicere velint quia ars non est. Quapropter si in omni parte philosophise duo considerare satis est, aliud quidem quo de arte agitur, aliud quo agitur secundum artem, illud primum ad philosophiam est, secundum vero de philosophia, exclusis aliis, quia prœter haec nihil philosophise tractatio introducit. Unde foris se esse demonstrant qui in alieno modo occupari cœperunt, rem prsetergressi vel quam nundum attigerint.

SOSTHENES.

Nunc nobis in bis satisfactum esse fatemur, et ut caetera ordine prosequaris nostram tibi intention em, quemadmodum a principio palam facta est, commendamus. Diffinitionem quidem et divisionem philosophiae commodam satis pro tempore, quemadmodum introducendis oportuit, statuisti ; sed quia easdem philosophiœ partes disciplinas, sive artes, usus communis loquendi appellare consuevit, ipsam nunc vim interpretationis nominum reserari nobis postulamus.

DINDIMUS.

Inter artem etdisciplinam hoc quidam interesse voluerunt, quod ars sit in iis quae et aliter esse possunt, disciplina vero in iis quœ aliter esse non possunt, constare probetar; alii artem ad inventionem referunt, doctrinœ vero disciplinam assignant. Quod enim ad invenientem ars est, ad discentem est disciplina. Unde ars a potu areihes, id est virtus, dicta existimatur, quam scientiam vocaverunt animi apprehendentis verum ; disciplina vero a discendo, quasi discipulina, vel quia discitur plena, quum et scire dictum a discere est. Ex bis autem quas artes nominamus septem prsecipuas dili-

gentia antiqaorum discrevit, in quibus totius philosophise instrumenta studiis discentium prsepararet. Harum autem primée très sunt quas continet logicse disciplina, grammatica videlicet, rhetorica et dialectica, quas trivium appellare complacuit. Quatuor sequentes mathesis complectitur, id est arithmeticam, musicam, geometriam, astronomiam, quas suo nomine eadem prisca auctoritas quadruvium, quasi triuni et quatuor viarum directionem et iter significavit , illud commendare volens per hœc ad aliud aliquid majus et supra ipsa perducendum animum, ut neque in iis sistat legentis intentio, neque obid contemnenda existimet quibus ad perfectum adicitur, sed quo sibi viandum sit agnoscat. Viae enim sunt quia ducunt profectibus ad id quod sequitur consummatum ; in quibus primam judicio omnium grammaticam esse constat. Post quam alii dialecticam, alii rhetoricam secundam ponendam sestimarunt. Uli quasi post grammaticam, quae de sola pronuntiatione vocum tractât, jure dialectica sequi debeat, quse solam investigat significationem, novissime rhetorica constituta, quœ utramque considérât : isti autem velut cognatam grammaticae adhuc in sermonibus hserentem rhetoricam, parumque ad ea quae in sententiarum sublilitate constant promoventem, secundo loco ordiiiandam ; post quam novissime dialecticam, quasi totam in intellectuum acumine sublevatam et rationi intentam, coilocari. De quatuor reliquis nulla constat ambiguitas, primam esse arithmeticam, secundam musicam, tertiam geometriam, quartam et novissimam astronomiam. Hse sunt septem artes instrumenta omnis philosophie ; quibus si bene fuerit instructus legentis animus, ad reliqua liber evadit.