II

XX INSTRUKCYE I DEPESZE

Nadto istnieje osobny zbiór cyrkularzy ministeryainych, zachowanych bądź w minutach, bądź w kopiach, zamkniętych w jednym tomie France Mémoires t. 519. Oprócz cyrkularzy ogólnych, wydawane były szczegółowe dla ograniczonej ilości placówek dyplomatycznych. Minuty tych cyrkularzy mieszczą się w rubryce, z której powodu były wydane, np. w Russie t. 151. Oryginały wygotowane na podstawie minuty instrukcyi częstokroć różniły się pod względem stylistycznym, lecz nie faktycznym od pierwowzoru 1), czasem nawet wydawane były pod inną datą.

Korespondencya rezydentów mieści się w archiwum narodowem i archiwum spraw zagranicznych w Paryżu.

Biuletyny Vincenta, w ogólnej ilości 17, pisane przezeń własnoręcznie, na papierze cienkim, szarawym, formatu 31"5X19 lub 23 pismem czytelnem znajdują się w A. E. Pologne t. 324 Zobowiązany do posyłania drugiego egzemplarza do ministra sekretarza stanu, Vincent wysyłał Maretowi kopie biuletynów nie zawsze stylistycznie jednobrzmiące z oryginałem. Te drugie egzemplarze biuletynów mieszczą się w A. N. AF IV. 1687 dos. Pologne. Liïity pisywane początkowo do Talleyranda, a od 31 sierpnia do Champagnego znajdują się w tym samym tomie j w A. E., memoryał o finansach Księstwa, widocznie przesłań^ Maretowi, w A. N. AF IV. 1692 dos. 2.

Serra pisywał depesze swoje własnoręcznie bądź też da* wał do kopiowania, przypuszczalnie sekretarzowi swemu Si*monettiemu. Depesze, których ilości nie sposób okresiić, jakdl że istnieją dwie serye numerowane (ostatni n* 16 pierwszej 8ery«| 7 lipca 1808, potem po dłuższej przerwie zaczyna się numera^ cya na skutek instrukcyi 23 października 1810, ostatni n*» 42) i jedna nienumerowana, oraz listy pisane przezeń pismem wy| jątkowo nieczytelnem, lub też wyraźnym charakterem sekre* tarza na papierze zwykłym cienkim, formatu, jak wyżej, mieszczą się w A. E. Pologne t. 324, 326 i 327.

Nadto kopie ich zachowały się w Pologne t. 325. Toni

») HigDon w swej Histoire de France 1836 i Ernouf w Mareł, dtic de Boi' sano 1K78 korzystali ze zbioru dokumentów, który stanowi! dawniej archiwum rezydontury warszawnkiej, a który powrócił za rostauracyi do BignonA (Handelsman Pod enakiem Napoleona 1918, 238). W zbiorze tym znajd wały się instrukcyo w orygiiialuch. Tekstioh jest nieco odmienny od lekslu mi nut por. T. I, n« 199, n« 184 (u Ernoufa, 874-6, podany jako 2. 1. 1812), 209, 307

WSTĘP XXI

ten, duże folio, formatu 36X23-5 ctm. liczący kart 285, zatytułowany Pologne 1808 à 1811. Supplément, jest kopiariuszem wszystkich listów urzędowych rezydenta. Zaczyna się

3 lutego 1808, przerywa na k. 130 na 17 kwietnia 1809, w chwili najazdu austryackiego, i rozpoczyna na nowo na tejże karcie

4 sierpnia, poczem ciągnie się nieprzerwanie do 31 marca 1811 (f. 280). Obejmuje korespondencyę Serry z ministrami spraw zagranicznych, sekretarzem stanu, finansów, administracyi dóbr i wojny, marszałkiem Davout i władzami wojskowemi francuskiemi w Warszawie i Berlinie, Daru i urzędnikami jego administracyi, ministrami warszawskimi, władzami administracyjnemi i sądowemi warszawskiemi, władzami rosyjskiemi i ambasadorem Francyi w Petersburgu, z min. Bosem i Senfltem, senatorami, kupcami warszawskimi, donataryuszami i ich administratorami, i w. in. Korespondencya z Champagnym zachowana w kopiach całkowitych, nawet nieodcyfrowanych i), w depeszach en chiffre., tak samo listy ważniejsze do innych dy- •jnitarzy, listy mniej ważne zachowane w streszczeniu. Tom prawie cały zapisany własnoręcznem, zupełnie nieczytelnem pismem Serry, tylko wyjątkowo występują kopie sekretarza.

Bignon, adresujący swoje listy naprzód do Champagnego, a od 28 kwietnia 1811 do Mareta, pisywał je własnoręcznie, pismem równem i czyteinem, bądź też dawał kopiować sekretarzowi, używając rąk Miège'a i Desages'a. Depesze jego na papierze zwykłym, formatu przeważnie 32*5X205 ctm. w ogólnej ilości n" 291, za pierwszego urzędowania i 158 za drugiego, listy oraz biuletyny w ilości 25 z okresu przejściowego, mieszczą się w Pologne t. 327—330, 332-335. Pologne Supplément U %

Korespondencya Pradta, pisywana przezeń własnoręcznie, pismem dużem. napozór wyraźnem, w gruncie rzeczy nieczytelnem, lub przez któregoś z sekretarzy, może Brevannes'a oraz Lajarda, na papierze zwykłym formatu, jak wyżej, lub nieco dłuższego, obejmująca 103 depesze i dużą ilość listów, mieści się w Pologne 330—2.

1) Taką nieodcyfrowaną kopią, której odpis posiadam, której jednak nie potrafiłem odczytać, jest depesza z dn. 17 lutego 1811, zawierająca pierwszą wiadomość o zwierzeniach ks. Józefa, f. 266. Por. T. I, 283 n. 1.

^) W rosyjskich archiwach znajdują się niektóre depesze interceptowane lub też otrzymywane od agentów rosyjskich we Francyi, por. TopaiiHOBt: 1812 r. 1912.

IXir INSTRUKCYE I DKPESZfi

34 depesz własnoręcznych Lajarda mieści się w A. E. Pologne^ 332 — 333. prócz jednej, która znajduje się w A. N.AF IV. 1650.

Osobną kategoryę stanowią memoryały Bignona z okresu po opuszczeniu Księstwa, wygotowywane przez ministra przygodnie w odpowiedzi na szczegółowe pytania Mareta lub cesarza. Memoryały te mieszczą się w A. N. AF IV. 1650 dos. 4.

Relacye Bourgoinga, pisywane w okresie przejściowym 1807 — 8 r., znajdują się wśród jego korespondencyi w A. E. Saxe t. 77.

Korespondencya rezydentów i ministrów francuskich z władzami paryskiemi była niejednokrotnie przedmiotem opracowań. Ogłaszano ją częściowo. Bignon sam na podstawie posiadanych oryginałów instrukcyi oraz brulionów własnych depesz opracował swoje Souvenirs dun diplomate, będące umiejętnie sporządzonym streszczeniem powyższych materyałów. W dużym stopniu opiera się na nich w opracowaniu swej Histoire de France^ dając w niej obszerne wyciągi, niejednokrotnie całe listy z korespondencyi, nie zawsze jednak ściśle przestrzegając zasady nietykalności brzmienia dokumentu-). Spadkobierca Bignona Ernouf korzystał z tych samych materyałów, miał nadto do dyspozycyi własne noty Mareta, kiedy pisał jego życiorys {Mareta duc de Bassano 1878, 1884). W pracy tej podał kilka większych wyciągów z instrukcyi Mareta i z korespondencyi Bignona. Z nowszych badaczów korzystali z powyższego materyału w swych opracowaniach Vandal Napoléon et Alexandre 7, 1893, t. IIL Sorel L'Europe et la révolution 1904, t. VII i VIII. Askenazy Józef ks. Poniatowski, 1905. Na rozdrożu Bibl. warsz. 1911 \Jase\ L'intervention de V Autriche 1912. Niektóre materyały (1813 r.) ogłosił Skałko wsk i O cześć imienia polskiego 1908 i Réboul La campagne de 1813 1909, 1911, t. I-II.

Znacznie mniej są wyzyskane papiery pozostałych dyplo matów. Z raportów Vincenta korzystał i podał wyciągi Askenazyf; Poniatowski. Handelsman Napoléon et la Pologne 1908.

Na korespondencyi Serry opierali się Askenazy, Handels man Sludya historyczne 1911. Pod znakiem Napoleona 1913.; Skałkowski (j. w.). Mandeluman Kev. des éludes napoi. 1913J mai. Vandal t II, Fedorowicz Campagne de Pologne 1809 1910,

*) Pód MHakiém Napoleona 1918, 239 i n.

"WSTĘP XXIII

Pradt sam użył części swej korespondencyi, krzywiąc jej I sens i przeinaczając rozkazy Mareta w swej Histoire de l'ambassade de Varsovie en 1812 1815. Część korespondencyi Pradta ogłosił Fabry Campagne de Russie 1902, 3 t. IV i V.

Część depesz Bourgoinga ogłosił Handelsman Siudya hisloryczne 1912 i 1913 1).

§ 3. Jak na to wskazuje tytuł w wydawnictwie niniejszem ogłaszam polityczną korespondencyę dyplomatów napoleońskich rezydujących w Warszawie, z ministeryum związków zewnętrznych. Materyały te mają na celu oświetlić stosunki polsko-francuskie w dobie Księstwa warszawskiego. Ograniczyłem się do wyboru instrukcyi ministeryum i depesz rezydentów. Wychodzę przy tern z tego założenia naczelnego, że publikacya, udostępniając pewną sumę materyałów in extenso^ ma pozwolić na zoryentowanie się w materyałach pokrewnych, staram się więc w możliwie dla mnie dostępnym zakresie uzupełniać materyał ogłaszany, wskazówkami dokładnemi co do niewyzyskanych a pokrewnych źródeł ^j. Oprócz archiwów paryskich:

A. E. — Archives du min. des affaires étrangères;

A. N. — Archives Nationales;

B. N. — Bibliothèque nationale; korzystałem także ze zbiorów:

A. W. Wien, Haus- Hof und Staats-Archiv;

A. D. Dresden, Haupt- Staats-Archiv;

B. L. Lyon, Bibliothèque municipale; B. P. Petersburg, Biblioteka cesarska;

A. R. P. — Arch. Rady Państwa;

B. Cz. Kraków, Muzeum XX. Czartoryskich; B. Ak. — Biblioteka Akademii Umiejętności; A. R. Rapperswil, Muzeum narodowe;

A. G. W. Warszawa, Archiwum główne;

B. K. — Biblioteka hr. Krasińskich; B. Z. — Biblioteka hr. Zamoyskich;

B. G. — Bibl. Uniwersytetu warszawskiego.

*) Pominąłem w tym przeglądzie rzadkie cytaty w poszczególnych opracowaniach, które powołałem w wydawnictwie obecnem.

*) For. G. Wolf Einfiihrung in das Studium der neueren Geschiehłe 1910, 732 i n.

XXIV INSTRUKCYE I DEPESZE

Pomimo starań nie mogłem otrzymać pozwolenia na badania w Archiwum gen. gubernatora w Warszawie, co mi uniemożliwiło uzupełnienie materyału przyczynkami przypuszczalnie wielkiej wartości, zaczerpniętemi z tego źródła.

A. Przy wyborze trzymałem się zasad następujących. Podaję wszystkie instrukcye ogólne w całości, a szczegółowe w całości lub w wyciągach, zawierających ustępy ważniejsze. Co się zaś tyczy listów oficyalnych ministra dokonałem wyboru na tej samej podstawie, co i w korespondencyi rezydentów. Listy prywatne zostały całkowicie w publikacyi pominięte. Z cyrkularzy wybrałem najważniejsze, o charakterze decydującym dla ogólnej polityki napoleońskiej.

Przy wyborze depesz i listów oficyalnych rezydentów starałem się zebrać możliwie całkowity obraz stosunków politycznych polsko-francuskich. Usunąłem wszelkie powtarzania, o ile nie dodawały nowych danych. Jeżeli powtarzania dodawały jakieś szczegóły nowe, charakterystyczne, znamienne dla zmiany wypadków, starałem się je zachować. Usunąłem wszelkie informacye prywatne, oraz doniesienia o charakterze konsularnym, wychodząc z założenia, że wydawnictwo niniejsze zajmuje się li tylko stosunkami francusko-polskimi.

W korespondencyi Bignona, która przewyższa poprzednie pod względem obfitości, wprowadziłem nowy system. Ustępy, które zostały przez Bignona streszczone lub wydane dosłownie w jego historyi i wspomnieniach, podaję w streszczeniu. Nadto pominąłem całkowicie część korespondencyi, a miano- 1 wicie wiadomości o ruchach wojsk rosyjskich, ich sile, składzie ^ i pozycyach, często wiadomości sprzeczne, niedokładne, ogólnikowe. Tę część korespondencyi pominąłem wychodząc z założenia, że nie dotyczy ona bezpośrednio naszego tematu, że j nadto daje wiadomości niepełne i ułamkowe w przedmiocie, w którym Bignon prowadził osobną korespondencyę z władzami wojskowemi, zachowaną w Archiwum wojny i częściowo ogłoszoną przez Margueron'a Campagne de Russie 1896 — 1906, t. I — IV, że jeżeli nawet posiadają pewną wartość, pozwalają bowiem zrozumieć jedno ze źródeł informacyi cesarza o stanie sił rosyjskich, to jednak nie dają dokładtiej ich znajomości, którą otrzymać można tylko na podstawie materyału rosyjskiego,

WSTĘP XXV

Ogłaszanego obecnie w wydawnictwie OTe^ecTBeHHa^ Boima 1812 r. s. I, t. 1—18.

Starałem się zachować w możliwej całości wiadomości w sprawie konwencyi o wydzielenie nadań cesarskich. Nadania te stanowiły specyalny rodzaj zależności Księstwa od Napoleona, a stosunek rządu francuskiego do tej kwestyi, choć charakteru nie dyplomatycznego, posiada znaczenie istotne i).

Co się zaś tyczy listów prywatnych, pominąłem je całkowicie. Mają one znaczenie tylko, jako materyał życiorysowy, uzupełniają życiorysy dyplomatów francuskich, zostały przezemnie wyzyskane w pracy Dyplomaci napoleońscy w Warszawie 1914, do wydawnictwa niniejszego wejść nie mogły,

Z biuletynów wybrałem te tylko, które podają wiadomości, nie spotykające się we właściwej korespondencyi. Co się zaś tyczy załączników do korespondencyi rezydentów, to tu zastosowałem zasadę powoływania odpowiedniego dokumentu na podstawie drukowanego źródła, jeżeli załączony dokument był mi znany w formie drukowanej, w przeciwnym razie cytuję odpowiednią kartę z tomu archiwalnego. Jeżeli treść korespondencyi wymagała obszerniejszego uzupełnienia, podawałem załącznik w oryginale lub dokładniejszem streszczeniu.

Osobnego omówienia wymagają dokumenty, ogłoszone poprzednio w innych zbiorach lub w pracach konstrukcyjnych, a wchodzące w zakres niniejszego wydawnictwa. Traktowałem je niejednakowo. Korespondencyi bieżącej, ogłoszonej przez Fedorowicza, Fabrego, Réboula, Bignona i Ernoufa, nie przedrukowuję: podaję streszczenie odpowiedniego dokumentu z powołaniem źródła, gdzie było drukowane. Jeżeli zaś dokument posiada znaczenie szczególne, czy to ze względu na swoją doniot^łość dyplomatyczną, jak N° 307, 308 lub in-

*) W związku z tą sprawą szef biura topograficznego wykonał mapę Księstwa, w której kolorami zaznaczono dobra donacyjne. Bardzo szczegółowa i dokładna wskazuje prócz granic departamentów lasy, wody i drogi. Carte générale \d\i\ duché de Varsovie |par départements! indiquant les domaines composant les dotations [créées dans le duchéj Par S. M. l'Empereur et Roi [dressée par A. Alfoncej lieutenant colonel, sous directeur du géniej chef du bureau topografîque |Vasovie (sic)j 1811 — formatu 91X107-3 ctm., w skali 15 mille géographique de 15 au degré. B. N. dép. des cartes Ff. 354.

XXVI INSTRUKCYE I DEPESZE

strukcya ogólna Pradta, czy ze względu na charakterystyczne szczegóły, podaję go w dosłownem brzmieniu, na podstawie jednak dokumentu archiwalnego, nieraz różnego od tekstu drukowanego (z powołaniem odpowiedniego ustępu z książki). Natomiast całkowicie pominąłem drukowane memoryały ogólne, adresowane nie do ministra spraw zagranicznych, a do cesarza, zresztą bardzo nieliczne, a mianowicie: memoryał Serry, 15 września 1808, o pierwszych miesiącach urzędowania i), ogólny memoryał Serry o całej jego misyi, wysłany 27 maja 1811=*), i memoryał Biguona, 7 sierpnia 1813 ^j wreszcie memoryały, drukowane, jako załączniki książki Dyplomaci napoleońscy w Warszawie.

B. Materyał rozłożyłem według rezydentów, dzieląc go na grupy: Vincent, Serra, Bignon, Pradt, powtórnie Bignon. Do ostatniej grupy wciągnąłem także raporty Lajarda z okresu przejściowego (1812 — 3). Materyały w każdej grupie rozłożone są w porządku chronologicznym, numeracya jest wspólna dla \ całego zbioru. W załącznikach podaję relacye Bourgoinga z okresu od wyjazdu Vincenta aż do chwili przyjazdu Serry, oraz memoryały Serry.

Przy drukowaniu zastosowałem następującą metodę. Instrukcye i listy ministeryalne drukuję na podstawie minut, korespondencyę rezydentów — przedrukowuję z oryginałów. W razie istnienia dwu tekstów, daję przewagę redakcyi A. E. przed A. N., redakcyi oryginału przed kopią lub minutą.

W dokumentach usunąłem formuły wstępne (tytuł i adres) i końcowe. W tytule dokumentu podana tylko data, jeżeli dokument jest listem rezydenta, którego nazwisko podane jest w paginacyi stronicy. Przy listach ministeryalnych, podane są nazwiska adresującego i adresata.

Po tytule następuje streszczenie dokumentu. O ile dokumentu nie ogłaszam, streszczenia są regestami dokumentów nłedrukowanych. — Następuje dalej powołanie źródła, skąd dokument zaczerpnięty, ze wskazówkami co do jego pochodzenia: jeżeli jest brulionem, dodane słowo minute, jeżeli depesza, po-

*) Skalkowski O ceeść imienia polskieuo 1908, 310—815; na str. 813 w. 8 poprawić L'affoctée na Soufferte.

*) Reime <hs ełude$ napoléoniennes lOl^t, mm. •) Skalkowski. 1. c, 2ÔS-1268.

WSTĘP XXVII

} dany numer kolejny, o ile takowy istnieje, przy listach oryginalnych brak wszelkich uzupełnień. Braki lub osobliwości datowania, noty i uwagi na dokumencie, sposób wykonania (jeżeli <eń clair — niema żadnej uwagi, jeżeli pisany liczbą, dodane, en chiffre) zaznaczone w tej samej rubryce.

Pod dokumentem starałem się zawsze podawać tytuł opracowania, gdzie dokument był uwzględniony, wyzyskany, wydrukowany w całości lub części, z zaznaczeniem: wyd. jeżeli drukowany w całości, lub obszernym wyciągu. Wyjątek stanowią Bignona Histoire i Souvenirs, które powołuję pod dokumentem, jedynie jeżeli go przedstawiam w streszczeniu; jeżeli go drukuję w całości albo częściowo, cytuję Bignona w odsyłaczu: Souvenirs dla Souvenirs d'un diplomate, 1864; Histoire dla Histoire de France t. X — XII,

Przy drukowaniu trzymałem się zasad następujących. Zmodernizowałem pisownię i przestankowanie. Modernizacya nie przedstawia żadnych trudności, ze względu na nieznaczną stosunkowo, stałą zawsze zmianę pewnych form ortograficznych. Wszystkie błędy i pomyłki oryginałów zostały zachowane: jeżeli pomyłka może budzić jakiekolwiek wątpliwości, dodaję w nawiasie wykrzyknik, lub sic; jeżeli polega na opuszczeniu litery, dopełniam literę tę w nawiasie okrągłym. — Wszelkie dopełnienia dokumentu, czy to jednem słowem czy pod względem treści, czy też w formie uwagi, znajdującej się w tekście, podane petitem w nawiasie kwadratowym. Przez wielokropek zaznaczam, że dokument został przezemnie przerwany na danym ustępie, oraz że jest częścią dokumentu większego (wielokropek na początku).

Ustępy streszczone w samym dokumencie podane petitem w nawiasie kwadratowym. Tytuły podane w formie skróconej: S. M. = Sa Majesté; Mgr. == Monseigneur; S. E. = Son Excellence, i in.

Nazwy osób i miejscowości podaję nie w pisowni oryginału, a w spółczesnej pisowni, w brzmieniu najbardziej zbliźonem do oryginału, to znaczy, że jeżeli oryginał podaje nazwę miejscowości w błędnem brzmieniu niemieckiem, zostawiam w tekście nazwę niemiecką, lecz prawidłową, jeżeli w polskim, kładę polską, zam. Częstockau, piszę Czenstochau, zam* Częstockow — Częstochowa. Nazwiska wszystkie

XXVIII INSTRUKCYE I DEPESZE

podaję w ich prawidłowej dzisiejszej pisowni, zmieniając Czartorinsky, Wielhowrski, Pzedziecka i in.. na Czartoryski, Wielhorski, Przezdziecka.

Szczególną uwagę zwróciłem na noty, zajmujące co najmniej czwartą część wydawnictwa. W notacti życiorysowych starałem się ustalić możliwie wszystkie występujące w korespondencyi osoby, w nielicznych tylko wypadkach nie udało mi się określić imion i dat życiorysowych osób, występujących w korespondencyi. W notach tych pominąłem osoby monarchów spółczesnych i nazwiska powszechnie znane,jak Kościuszko, Józef Poniatowski, Schwarzenberg i t. p.

Drugą kategoryę stanowią właściwe przypisy, wyjaśniające pod względem faktycznym treść podanego dokumentu, rozwijające jego twierdzenia, lub oświetlające je z innego stanowiska. Podałem większe ustępy z korespondencyi innych współczesnych działaczów. niezbędne dla skorygowania niektórych sądów, np. Serry, lub przypuszczeń Pradta albo Bignona. Trzecią wreszcie kategoryę stanowią noty o charakterze informacyjnym, w których starałem się zebrać wiadomości ze źródeł drukowanych lub archiwalnych, związane z kwestyami. poruszanemi w korespondencyi.

W notach tych starałem się o możliwą, a dostępną mi dokładność — w cytowaniu archiwów, tytułów, nazw i numerów tomów i foliów, ale także o oszczędność, w sensie, podawania tylko rzeczy niezbędnych, a istotnie ważnych.

Przyznać muszę, że mimo wszystkich wysiłków i licznych korekt nie udało mi się ustrzedz pomyłek, przeoczeń lub błędów korektorskich. Te pomyłki, które podczas wykonywania indeksu udało mi się zauważyć, prostuję w dodanych Erratach. Rozumiem jednak dobrze, że spotkają się nadto w wydawnictwie inne, których nie dostrzegłem.

Uważam za konieczne zaznaczyć, że rękopis całego wydawnictwa był gotów do druku przed dwoma przeszło laty, że druk pierwszego tomu został przed półtora rokiem ukończony. W ciągu tego czasu przybyły nowe opracowania i wydawnictwa innych autorów, nowe wydania dawniejszych książek, z których kor/.ystać mogłem tylko w pewnej mierze i ułamkowo, wprowadzając do przypisów najniezbędniejsze tylko zmiany.

Wobec zupełnej jednorodi)oéci i jednolitości ogłaszanego

materyału uważałem za zbyteczne zestawianie spisu chronologicznego dokumentów. Ograniczam się więc do podania regestów drukowanej przezemnie korespondencyi.

Indeks osobowy, dodany do wydawnictwa, czyni zadość podwójnemu zadaniu. Oryeiituje czytelnika w materyale opublikowanym, informuje go o poszczególnych osobach. Podając wiadomości o stanowisku osób, powołanych w wydawnictwie, jednocześnie specyalnym rodzajem druku (tłustego) zaznaczam stronice, na których pomieściłem życiorysowe o danej osobie szczegóły. Ta sama osoba spotyka się w indeksie tylko raz jeden, jeżeli występuje w wydawnictwie pod kilku nazwiskami np. Bassano i Maret, ks. Benewentu i Talleyrand i t. p. Przy wszystkich innych odsyłam czytelnika do właściwego nazwiska. Wszędzie tam, gdzie zachodzi wątpliwość, czy określenie osoby jest pewne, ostrzegam czytelnika znakiem zapytania.

Do wydawnictwa dodaję podobizny pisma własnego rezydentów francuskich.

Na zakończenie niech mi wolno będzie wyrazić głęboką wdzięczność Komitetowi Kasy im. Dra J. Mianowskiego i Prof. Dr. Boi. Ulanowskiemu, sekretarzowi generalnemu Akademii, którzy umożliwili wydanie niniejszej publikacyi, a także serdeczne podziękowanie Dyrekcyom archiwów i bibliotek wyżej powołanych, zwłaszcza Prof. T. Wierzbowskiemu, oraz wszystkim, którzy raczyli przyjść mi z pomocą, a mianowicie PP. Prof. S. Askenazemu, Ign. Baranowskiemu, G. Espinasowi, J. Handelsmanowi, St. Kętrzyńskiemu, Prof. T. Korzonowi, R. Kuratowowi, Prof. St. Kutrzebie, Wł. Mickiewiczowi, Z.Nagórskiemu, Al. Popławskiej, S. Posnerowi, Prof. M. Rostworowskiemu,K. Schmidtowi, margrabinie Serra, A. Skałkowskiemu, L. hr. Staffetti, A. Tausserat-Radelowi, E. Vialowi, Z. L. Zaleskiemu.

Osobno wspomnieć muszę ś. p. G. Monoda, któremu zawdzięczam dostęp do archiwów francuskich.

SOMMAIRE