AVANT-PROPOS VII

nod quo j'ai eu la possibilité de travailler aux archives françaises. Je conserverai à sa mémoire la plus profonde gratitude.

J'exprime également ma sincère reconnaissance aux personnes qui composent la direction de ces archives, pour l'appui constant dont j'ai eu pendant plusieurs années à me louer de leur part.

WSTĘP.

§ 1. Utworzone w Tylży (7—9. VII. 1807) Księstwo warszawskie, rządzone na mocy nadanej przez Napoleona ustawy konstytucyjnej, było unią osobistą związane z Saksonią: wspólne były osoba monarchy i ministeryum interesów zagranicznych wraz z całą w związku z niem pozostającą organizacyą spraw międzynarodowych. W stosunkach międzynarodowych Księstwo nie posiadało odrębnej reprezentacyi, nie mając przedstawicieli swoich na dworach zagranicznych, nie posiadając przedstawicielstwa państw obcych w Warszawie. Konwencya drezdeńska, zawarta 22 lipca 1807 pomiędzy Napoleonem a księciem warszawskim, królem saskim Fryderykiem Augustem w sprawie przelania nań praw do nowego państwa ustanawiała wyjątek na rzecz Francyi. Art. 10 brzmiał, jak następuje: y>S. M. V Empereur des Français^ Roi d'Italie entretiendra tant qu'il le jugera convenable et pourra seul entretenir un résident à Varsoviev. 1).

Stanowisko rezydenta francuskiego w Warszawie nie było bliżej określone prawnie, a rola jego wypływała z układu stosunków faktycznych. Księstwo warszawskie, najściślej związane z cesarstwem francuskiem, przez osobę monarchy także część konfederacyi reńskiej, której sfera działania przenosiła się w ten sposób na tyły Prus i Austryi, a granica sięgała Rosyi, było najdalej na wschód wysuniętą placówką imperium napoleońskiego. Stąd dla Francyi wynikała konieczność posiadania specyalnego obserwatora w Warszawie obok normalnego przedstawiciela na dworze drezdeńskim,

*) Minuty konwencyi drezdeńskiej A. E. France Mémoires 1875 f. 97— lOS Clercq Recueil des traités de la France 1864, II, 225-7. Handelsman Studya historyczne 1911, 167 i n.

INSTRUKCYE I DEPKSZB

stąd — dla zachowania właściwej proporcyi — w czasach pokoju nizki w hierarchii dyplomatycznej tytuł przedstawiciela Francyi w Warszawie i wysokie jego uposażenie materyalne ^), stąd formalne podporządkowanie osoby rezydenta warszawskiego ministrowi drezdeńskiemu (widoczne zwłaszcza w czasie bytności dworu drezdeńskiego w Warszawie) i faktyczna jego niezależność od Drezna.

Ograniczający wpływ na rolę rezydenta wywierać musiał fakt, że nie był on jedynym przedstawicielem Francyi w Warszawie, że obok niego a przed nim znajdował się tam w godności najwyższej o sile faktycznej prawie nieograniczonej zwierzchnik korpusu okupacyjnego, marszałek Davout. Z ramienia Francyi naczelnik wszystkich sił wojskowych na terenie Księstwa ograniczał wprawdzie bezpośredni wpływ swój do spraw wojskowych, siłą rzeczy jednak wciągany w sprawy wewnętrzne nowego państwa przestrzegał zazwyczaj zasady działania pośredniego w wydawaniu rozkazów i używał stałego pośrednictwa rezydenta-). Pośrednik pomiędzy naczelnikiem korpusu okupacyjnego a władzami warszawskiemi, pomiędzy naczelnikami sił francuskich, rezydujących w krajach ościennych, i intendentem wielkiej armii a rządem krajowym, z urzędu opiekun interesów donataryuszów cesarskich, obdarzonych wielkiemi dobrami w Księstwie, naturalny obrońca Francuzów, przebywających na terenie warszawskim i ich cywilny zwierzchnik, był rezydent a) narzędziem bezpośredniego wpływu Francyi na sprawy warszawskie i b) źródłem jej o Polsce informacyi.

Nowo mianowany rezydent (prócz Vincenta, który pozostawał przy rządzie warszawskim tylko w charakterze tymczasowym) otrzymywał od ministra związków zewnętrznych ogólną instrukcyę piśmienną, w której minister ujmował w ogólnej charakterystyce stan Księstwa i zasadnicze wytyczne postępowania, wynikające z każdorazowej sytuacyl politycznej.

•) Vincent pobiera? 30 tys. franków pensyi, dekret Napoleona 23 oct. 1807 A, N. AF IV. pi. 1932 n» 7. Serra — 60 tys. franków, dekret 31 oct. 1807 A. N. AF IV. pi. 1938 n* 3, tymczasem np. Bignonjako minister pełnomocny w Cassol miat tylko 30 tys. franków pensyi, dekret 22 dec. 1803 A. N, AF IV. pi. 632 n» 19. Do tego dochodziły jeszcze wydatki nadzwyczajne.

WSTĘP XI

Otrzymywał nadto instrukcye ustne, od ministra i od samego cesarza 1). Kwestye szczegółowe, będące rozwinięciem zasad instrukcyi ogólnej, bądź też wynikające z rozwoju wypadków w Księstwie, bądź wreszcie wypływające z niedokończonych czynności poprzednicłi przedstawicieli Francyi w Warszawie, y.iiajdowały swój wyraz w instrukcyach szczegółowa y eh 2). Obok nich ministeryum przesyłało w miarę potrzeby «yrkularze, które dotyczyły organizacyi rezydentury i sposobów postępowania rezydentów, albo też przedstawiały wybitniejsze momenty ogólnej polityki cesarza^).

W korespondencyi tej minister przeważnie nie formułuje własnych poglądów, jest tylko wyrazicielem myśli Napoleona. Niektóre z instrukcyi są przez samego cesarza dyktowane*), inne prawie dosłownem przełożeniem listów Napoleona do ministra-), inne wreszcie lekką ich parafrazą®). Tylko w bardzo nielicznych wypadkach nie sposób ustalić ich pochodzenia, €hoć i tu przypuszczać wolno, że minister w instrukcyi formułował ustnie od cesarza odebrany rozkaz.

Oprócz właściwych instrukcyi minister pisywał niejednokrotnie listy. Listy te noszą charakter urzędowy, dotyczą spraw bieżących, interesów służbowych; wyjątkowo posiadają charakter półurzędowy, prywatny. Listy prywatne, poruszające sprawy służbowe, czynią to w formie przyjacielskiej, nie oficyalnej i nie zostały przechowane w ministeryum (korespondencya Bassany z Bignonem.) ^).

Sam całkowicie zależny od monarchy minister domagał się od rezydenta ścisłego wykonywania rozkazów, i zamknięcia się w granicach, przez instrukcye przewidzianych. Tak było do

1) T. I, no BO, 179; II, u» 388, 650.

') Nie podaję ich spisu, por. Sommaire.

») T. I, n» 42, 76, 82, 151, 219; II, no 4O8, 554.

*) Nie mamy na to dowodów, ale sądząc po stylu i treści można za takowe uważać T. I, n» 67, 91, 184, 293; II, 388, 390, 405, 426, 630.

«) T. I, n» 153, 307, 308; II, n» 327, 334, 366.

') Listy oficyalne T. I, 49 nota 1, n<» 29, 44, 105 i in.; II, n« 374, Listy prywatne do Bignona 27. I. 1812 Ernouf Maret, dtic de Bassano 1884, 337; 31 stycznia 1813 ib. 504.

chwili utworzenia ambasady w Warszawie: ambasador, i jego następca, działający w warunkach nadzwyczajnych otrzymali szersze pełnomocnictwa i prawo działania w zależności od wypadków. Ich instrukcye dotyczyły tylko zasadniczych linii polityki napoleońskiej w latach 1812 — 3 i liczyły się z ich inicyatywą prywatną.

Położenie Warszawy pomiędzy Rosyą, Prusami a Austryą sprawiało, że rezydent warszawski zająć musiał w systemie dyplomatycznym cesarstwa miejsce wyjątkowe. Pozbawiony samodzielności w zakresie twórczym, jako obserwator, jako głowa tajnego biura informacyjnego o Polsce i jej sąsiadach — tu tkwiła racya jego bytu — otrzymał szeroką swobodę: jego korespondencya staje się jednem z główniejszych jego zadań, w myśl instrukcyi pierwszej Vincenta jest jedynem jego przeznaczeniem, jest nadto zajęciem, całkowicie zależnem od własnej jego indywidualności.

Rezydent był prawie zupełnie nieskrępowany pod względem formalnym. Ministeryum sprawę formalną porusza tylko wyjątkowo. Instrukcya 13 lipca 1807 r. nakazuje Vincentowi oprócz listów posyłać codziennie biuletyny w dwóch egzemplarzach do ministeryum stosunków zagranicznych i do sekretaryatu stanu. — Champagny 23 października 1810 nakazuje Serze numerować depesze i, o ile możności, ograniczać się w każdej do jednego przedmiotu lub przedmiotów pokrewnych. — Instrukcya dla Bignona głosi: «Rezydent będzie się starał pisywać codziennie kuryery i dołączać do swych depesz biuletyny, jedne zawierające anegdoty i szczegóły, które nie będą mogły wejść do depesz, inne poświęcone wiadomościom i aktom administracyi, któreby zasługiwały na ogłoszenie» ').

Rezydent posiadał zatem kilka form korespondencyi. Zwykłą najczęstszą formą są depesze (przez Vincenta zwane biuletynami), numerowane (z wyjątkiem kilku miesięcy urzędowania Serry), w których rezydent opisywał w formie krytycznej historyę wypadków codziennych, dzieje stosunków francusko-polskich. postępowanie rządu warszawskiego, w których przedstawiał dane o państwach sąsiednich, panującym w nich nastroju, ruchach i sile wojsk. Obok depesz istnieją

WSTĘP XIII

listy oficyalne, w których rezydent porusza jedną szczegółową kwestyę, np. urządzenia poczt w Gdańsku, układów z komisarzami polskimi o konwencyę co do wydzielenia dóbr, nadanycłi przez cesarza. Listy te nie były numerowane, stanowiły nadzwyczajną korespondencyę, wysyłane były niejednokrotnie wraz z właściwemi depeszami.

Niekiedy sprawa wymagała dokładniejszego omówienia, wymagała tego sytuacya lub wyraźny rozkaz rządu francuskiego. W takim razie rezydent nie ograniczał się do listu, wypracowywał obszerniejszy me mory ał, np. o stanie finansów, o ogólnym stanie Księstwa, o sprawie uzbrojenia fortec i zaprowiantowaniu kraju, o działaniach stronnictw politycznych. Oprócz tego, rezydenci niejednokrotnie uciekali się do listów prywatnych, dotyczących spraw ich prywatnego życia, ich karyery politycznej, będących wyrazem ich poglądów na pewne kwestye życia prywatnego.

Pisywane przez rezydentów własnoręcznie, lub częściej przez którego z urzędników ambasady wysyłane były nie regularnie w miarę potrzeby i wymagających tego okoliczności, zawierały nadto, jako części dodatkowe materyały, redagowane nie zawsze przez rezydenta. Były to załączniki (kopie lub tłumaczenia aktów publicznych, artykułów z dzienników, nawet listów prywatnych, raporty władz krajowych lub agentów rezydentury) oraz właściwe biuletyny, dostarczane przez władze krajowe (ministeryum policyi i spraw wewnętrznych), lub też w formie sprawozdania układane na podstawie odebranych tą drogą informacyi. Różnica pomiędzy biuletynami a właściwemi depeszami polegała także na tem, że w biuletynie minister przedstawiał sprawę bez krytycznego oświetlenia, w depeszy zaś zawsze wyrażał swój pogląd na daną kwestyę.

Wartość korespondencyi zależała nie tylko od dobrych i pewnych źródeł informacyi, ale także od umiejętności dokonania wyboru, od własnych poglądów i osobistego stosunku rezydenta do poszczególnych kwestyi, słowem od jego charakteru, jego osobistych sympatyi, jego zdolności umysłowych.

Syn bankiera lyońskiego, który zginął podczas rewolucyi, w latach dziecinnych emigrant, wychowany przez stryja księdza, posiadacz dużej fortuny, młody, ambitny, zdolny, energiczny,

X\y INSTKUKCYK I DEPESZE

Stefan Vincent (1781 — 1809) od niedawna audytor przy Radzie stanu powołany był naprzód na stanowisko intendenta w departamencie poznańskim, później w warszawskim, mianowany komisarzem przy rządzie tymczasowym warszawskim i w tym charakterze, jako pierwszy rezydent tymczasowy, pozostawiony po utworzeniu Księstwa warszawskiego^). Nieuprięte narzędzie w rękach intendenta w. armii rozpoczyna walkę z prezesem kamery poznańskiej, późniejszym dyrektorem wewnętrznym i tymczasowo skarbu Stan. Brezą, walkę, która zamienia się wkrótce w jawną nienawiść. Nienawiść do dyrektora przechodzi w niechęć do całego rządu warszawskiego, czyni z Vincenta naturalnego powiernika tych wszystkich, którzy ze względów zasadniczych, czy tez skutkiem niezaspokojonej ambicyi żywili wrogie względem rządu warszawskiego uczucia, zbiera koło niego radykałów i malkontentów. Obdarzony zdolnością zaskarbiania sobie zwierzchników zdobywa zaufanie podejrzliwego marsz. Davout, wraz z nim twoi'zy silny rząd faktyczny, przeciwstawiający się słabemu rządowi warszawskiemu, zmusza komisyę do ustępstw, do uległości, wraz z marszałkiem staje się echem nieprzyjaznych rządowi warszawskiemu głosów, odbiciem poglądów dwu Zajączków, Szaniawskiego i ich przyjaciół «jakobinów», poglądów, którym daje wyraz w korespondencyi ze swem ministeryum. Zbyt ostry ton w stosunkach z Radą ministrów staje się przyczyną odwołania Vincenta z Warszawy, lecz nie ściąga nań niełaski. j

Nieoficyalny rezydent nie był dotąd uwierzytelniony, opuszczając stanowisko, w Warszawie zostawia Bourgoinga, który towarzyszył księciu warszawskiemu w jego pierwszej podróży do nowej stolicy.

Wychowany jeszcze za czasów przedrewolucyjnych, w długoletniej służbie dyplomatycznej gruntownie zaznajomiony ze stosunkami europejskimi, zwłaszcza niemieckimi, dawny minister Francyi w Kopenhadze (1800) i Sztockholmie (1801), a od r. 1807 w Dreźnie, gdzie był bardzo dobrze widziany u dworu, człowiek dobry, prosty i rozumny, wesoły i odważny, o uspo- •obieniu równem, łatwem i uprzejmem, o wykształceniu dużem»

') Handelsinan Dyplomaci napoleońscy w Waratawie 1914.

WSTĘP XV

ze znajomością ludzi łączący sąd niezależny, choć nie zawsze krytyczny, Jan Franciszek Bourgoing (1750 — 1811) był szczerze życzliwy Polsce i używał dużego zaufania u Polaków wszystkich odcieni. Po wyjeździe Vincenta, choć bez specyalnej instrukcyi swego rządu, zwraca szczególną baczność na sprawy polskie, a jako człowiek sumienny stara się zdobyć jak najszersze koło znajomych, z najróżniejszych źródeł czerpać wiadomości o stosunkach, panujących w Księstwie, o jego potrzebach i troskach i o wszystkiem donosić Champagnemu ^).

Bourgoing sprawuje dodatkowe zastępcze czynności rezydenta warszawskiego, do chwili przybycia nowego, właściwie pierwszego oficyalnie uwierzytelnionego przy rządzie warszawskim przedstawiciela Francyi — Jana Karola Serry (1760—1813).

Potomek jednej z najstarszych rodzin genueńskich, wychowanek jezuitów i Theresianum, uczony obrońca kościoła od zakusów józefinizmu, poeta łacińsko-grecko-hebrajski, bankier bez powodzenia, przeciwny rządom możnowładczym przywódca rewolucyi liguryjskiej, banita, później ambasador liguryjski w Paryżu i Madrycie, po r. 1805 zmuszony do bezczynności, zdobywający uwagę cesarza protekcyą Talleyranda, poparciem pani Brignole, i własnemi pismami łacińskie m i »De bello germanicoa i »Z)e hello sarmałicoa^ człowiek zamknięty w sobie, w towarzyskich stosunkach niezgrabny, i pokrywający tę niezręczność pozorami chłodu, w gruncie rzeczy namiętny, w sądach swych niesprawiedliwy, silny i uparty, bez dowodów narzucający zdanie swoje, a nadewszystko ambitny i żądny władzy, takim był nowy rezydent, mianowany 31 paźdz. 1807. — W przewidywaniu wpływu Davouta na Serrę, Bourgoing zaznajomił go z Brezą ministrem sekretarzem stanu w Dreźnie. Starania Bourgoinga pozostały bez skutku. Opóźnienie w przesłaniu do Warszawy zawiadomienia o nominacyi Serra odczuł jako uchybienie swej godności, poczuł niechęć i nieufność do Brezy, widząc w nim winowajcę uchybienia, rozszerzył nieprzyjazne uczucia swoje na sprzymierzeńca Brezy w Warszawie, min. sprawiedliwości Łubieńskiego, poddał się całkowicie uprzedzeniom marszałka, zbliżył do jakobinów, których znał jeszcze z czasów włoskich. W otoczeniu swem znaj-

*) T. I, 40 n. 1. Handelsraan Studya historyczne 1911, 247 i n.

lYI INSTRUKCYE I DEPESZE

dując atmosferę przyjazn4 dla nurtujących go uczuć, Serra rozpoczyna w Warszawie walkę z całem ministeryum, a przedewszystkiem z najbardziej pokrewnym sobie pod względem typu umysłowego i moralnego min. Łubieńskim, popiera malkontentów, którymi się otacza, dyskredytuje rząd, zwalcza go w imię haseł świeckiego i dla wszystkich równego, rzekomo zagrożonego prawa, używając wpływu marszałka w Warszawie, apelując do pośrednictwa Bourgoinga w Dreźnie, a zwłaszcza niechętnie i z nienawiścią opisując stosunki warszawskie w korespondencyi z Paryżem. — Kulminacyjnym momentem walki był rok 1809, czas wojny z Austryą: otoczony sztabem jakobinów Serra narzuca rządowi organizacyę rewolucyjną, poczem nie szczędząc mu zarzutów w swej korespondencyi udaje się do Berlina i Lipska, kiedy rząd tułając się z miejsca na miejsce znajduje przytułek na pograniczu rosyjskiem, w Tykocinie. Walka nabiera ostrego charakteru: obie strony apelują do cesarza, obie nie przestają zapełniać korespondencyi swej zarzutami wzajemnymi.

Z końcem r, 1809 następuje jednak stopniowa zmiana. Może pod wpływem otrzymanych instrukcyi, trochę pod działaniem otaczającej go atmosfery warszawskiej Serra zmienia się. Zaczyna ulegać urokowi Warszawy, zżywa się z towarzystwem polskiem, uczy szanować Polskę. Stosunek jego do nas ulega zupełnemu przełomowi w r. 1810: w przyjaźni z kilku rodzinami i z literatami warszawskimi, członek Towarzystwa przyjaciół nauk, lubiany przez szeroki ogół ludności, nie zmieniając się względem niektórych członków rządu (Łubieńskiego zwłaszcza) Serra staje się obecnie obrońcą i rzecznikiem interesów warszawskich w korespondencyi swej z ministrem.

Kiedy Serra spokojnie wykonywa zwykłe swe czynności, w polityce napoleońskiej szykuje się zmiana, jeszcze nie widoczna na powierzchni, lecz już wyczuwalna w zdwojonej energii, z jaką cesarz prowadzi teraz pracę wywiadowczą na terenie rosyjskim, w zwiększonych wymaganiach, jakie obecnie stawia przedstawicielom swoim w tej dziedzinie. Serra nie umie si^ do nich zastosować, nie zadawalnia cesarza, musi więc ustąpić. Niespodziewanie otrzymuje nominacyę na ministra w Stutgarcie (26 grudnia 1810), na jego miejsce Napoleon przeznacza człowieka zupełnie innego pokroju.

WSTĘP XVII

Dwukrotnie urzędujący w Warszawie, jako rezydent od ^5. XII. 1810—27. V. 1812, jako minister od 8. I. 1813 do upadku cesarstwa, Ludwik Edward Piotr Bignon (1771 — 1841) był dy- Iplomatą nowej porewolucyjnej, bodaj czy nie napoleońskiej nawet szkoły, był dyplomatą zawodowym. Całe jego życie zamyka jsię w jego słu:^-bie, którą rozpoczął w 1797, jako sekretarz przy poselstwie w Bernie, a w której postępuje bardzo szybko, kolejno sekretarz w Medyolanie i Berlinie, minister w Cassel i Karlsruhe, w międzyczasie administrator krajów podbitych w Berlinie (1806 — 7) i Wiedniu (1809). Energiczny, zawsze czynny, bezwzględnie wierny sługa cesarski, doskonały wykonawca rozkazów, które umie przewidywać, człowiek sumienny a nadewszystko znakomity obserwator, o umyśle trzeźwym i logicznym, choć nie zbyt głębokim, o dużych zdolnościach organizacyjnych tworzy w Warszawie wielkie ognisko wywiadowcze, którego sieci rozchodzą się na całe pogranicze rosyjskie.

Rezultaty pracy swej przedstawia w sposób dwojaki. Na podstawie zebranych wiadomości o Rosyi tworzy «statystykę» zachodnich prowincyi rosyjskich, której każda bodaj pozycya dokładnie jest sprawdzona i skontrolowana, której wyniki pozwolą zbudować przyszłe plany strategiczne. Statystyka przesłana cesarzowi została złożona w ministeryum wojny ^). Tworzy nadto opisy i etaty sił wojskowych rosyjskich, określa ich skład i pozycye, kreśli i opisuje ich ruchy i przeznaczenie.

Bez talentów towarzyskich Bignon stara się jednak zbierać u siebie całe towarzystwo warszawskie, docierać wszędzie, do ludzi wszystkich stronnictw i poglądów, wiedzieć prawdziwie o wszystkiem i wszystkich. Bez uprzedzeń osobistych, raczej pełen życzliwości dla nas, w bardzo obfitej i częstej korespondencyi swojej z ministrem daje szczegółowe, dokładne opisy sytuacyi i zawsze sprawiedliwe, choć nieraz bez pogłębienia psychologicznego zbudowane charakterystyki ludzi. W sądach umiarkowany, prawie objektywny, nie waha się poprawiać poprzednio wygłoszonych zdań, wracając po kilkakroć do tego samego przedmiotu, przedstawia go w świetle nowych danych,

») Arch. wojny w Paryżu Reconnaissance Russie II 1809—1810, III 1811.

Jnstrnkcye i d«pesze rezyd. franc. II

XVIII IN8TRUK0YE I DEPESZE

lub lepszej znajomości kraju, baczny jedynie na to, aby rząd cesarski otrzymał prawdziwy obraz stosunków polskich. Służąc Napoleonowi przywiązuje się jednocześnie do Polski i wszystkie sprawy rozpatruje z tego podwójnego stanowiska, przekonany, zwłaszcza w r. 1813, że interesy Polski i Francyi są najściślej związane ze sobą.

Zupełnie inny charakter posiada korespondencya Dominika de Pradta (1759—1837), ambasadora w Warszawie (27. V. — 16. XII. 1812). Człowiek pełen sprzeczności, z niebywałą na owe < nawet czasy łatwością przerzucający się z obozu do obozu, j członek prawicy w konstytuancie i nie znajdujący dostatecznie radykalnego dla siebie stronnictwa w Izbie r. 1827, publicysta rojalistyczny na emigracyi, teoretyk najazdu koalicyi, później «wielki jałmużnik boga Marsa«, działacz napoleoński w Bajonnie (1808) i jeden z «głównych» aktorów przywrócenia Burbonów we Francyi (1814), z ramienia cesarza arcybiskup mecheliński, • jego narzędzie w walce z Papieżem, przeciwnik kościoła za restauracyi i gorący jego obrońca po r. 1830, największy pochlebca Napoleona, później najzjadliwszy jego oszczerca, l'abbé de Pradt był przedewszystkiem — według wyrażenia Sainte Beuve'a — królem pamflecistów. Z sądem bystrym, lecz powierzchownym, z łatwością do uogólnień łączył nadzwyczajny talent narracyjny i złośliwość niepospolitą. Dominującemi cechami jego charakteru były doskonałe o sobie mniemanie oraz ambicye i draźliwosci literackie wprost chorobliwe. — Do i Warszawy przybył z gotowym o niej sądem, z przekonaniem, że on jeden potrafi zaprowadzić ład, którego brak, i zorganizować rząd niedostateczny. To też odkrył u naś tylko wady i w takim świetle przedstawiał sprawy polskie. — Kiedy jednak oracye pióra arcybiskupiego nie znalazły uznania ' u cesarza, kiedy postępowanie jego zyskało mu naganę Napoleona, kiedy zwłaszcza w Warszawie poznano się na nim i umiejętnie głaszcząc jego ambicye literackie, a pozwalając mu mówić, usypiano go pochlebstwami i narzucano mu własne pomysły i sądy, Pradt zmienia się radykalnie. Staje się odtąd gorącym obrońcą interesów polskich, zasłania je od zbyt daleko idących żądań cesarskich, w korespondencyi zaś swojej jest teraz odgłosem ministeryum warszawskiego, z Matuszewicem na czole, wyrazicielem opinii polityków polskich.

WSTĘP XIX

Wypada powiedzieć słów kilka o chargé d'affaires Feliksie Lajard (1783 — 1858), który urzędował od wyjazdu Pradta do chwili uwierzytelnienia Bignona (w r. 1813). Kolejno sekretarz w Berlinie, Teheranie, Petersburgu i Dreźnie Lajard był człowiekiem sumiennym, a w korespondencyi swej ograniczał się do możliwie dokładnego i szczegółowego przedstawiania wypadków końca r. 1812 i początku 1813. Nie daje ich krytycznego oświetlenia, stara się tylko o możliwą obfitość danych faktyc/nych, czyniąc zadość wymaganiom chwili: był to moment przełomowy, pełen chaotycznych, często sprzecznych ze sobą wiadomości, których wyjaśnienie mogło nastąpić dopiero z czasem, w miarę rozwoju wypadków.

§ 2. Korespondencya ministeryum stosunków zewnętrznycłi / dyplomatami, urzędującymi w Warszawie, znajduje się w arciiiwam ministeryum spraw zagranicznych w Paryżu, prawie wyłącznie w minutach. — Są to bruliony instrukcyi lub listów ministeryalnych, najczęściej dyktowane przez ministra któremuś z sekretarzy, wyjątkowo pisane własnoręcznie przez ministra. Pisane zawsze pismem bardzo pośpiesznem, często prawie nieczytelnem, na papierze ordynarnym, szorstkim, podzielonym na dwie części, formatu ok. 31X19 ctm, noszą w większości wypadków noty i poprawki własnoręczne ministra, jak również noty świadczące o ekspedycyi, oraz o sposobie wykonania (bon à chiffrer, mettre en chiffre). — Oprócz minut właściwych zachowały się w postaci rzadkiej zresztą listów oryginalnych, podpisanych przez ministra, jeżeli ekspedycya była cyfrowana i).

Minuta instrukcyi Talleyranda zachowana w Pologne Correspondance t. 324.

Minuty instrukcyi i listów Champagnego (9. VIII. 1807 — 17. IV. 1811), pisane kilku rękami, wśród których mogliśmy ustalić rękę Lelorgne d'Ideville'a, wyjątkowo Labesnardière'a i samego ministra, mieszczą się w Pologne t. 324, 326, 327. Pologne SuppL t. 17. Saxe t. 77.

Minuty instrukcyi i listów Mareta, pisane kilku rękami, wśród których mogliśmy ustalić tylko ręce Monnier i Benoit, oraz samego ministra, znajdują się w Pologne t. 327 — 335. Minuty listów prywatnych nie znajdują się w archiwum.