‹ Inventaire des matériaux rassemblés par les Bénédictins au xviiie siècleChapitre 3 sur 3 · PRIVILÈGES OCTROYÉS À L'ORDRE TEUTONIQUE · texte numérisé non relu

PRIVILÈGES OCTROYÉS À L'ORDRE TEUTONIQUE

^ïïl

^cw

Jiiu <Lcrr->^vXA- ^^\*.CUr\]C

Je publie ici, sous ce titre », d'abord une bulle de Nicolas IV accordant aux Teuloniques l'exemption du droit de gîte qu'aurait pu exercer contre eux le légat apostolique Nicolas de Hanapes , patriarche de Jérusalem. Seb. Paoli « avait publié une pièce de teneur semblable, délivrée à la même date aux Hospitaliers; il avait entre les mains un document original , tandis que j'ai dû me contenter , pour les Teutoniques, d'une copie exécutée sur l'un des registres de Nicolas IV pour le compte du gouvernement de Malte, et conservée aujourd'hui aux archives de cette ile.

A cette pièce, d'un intérêt tout-à-falt secondaire» j'en joins^ six autres qui ne constituent qu'un seul et même privilège, mais d'une importance capitale. On n'a encore étudié que fort sommairement en Allemagne les biens que l'Ordre Teutonique avait hors de la Terre Sainte ou des pays germaniques 5. Les six actes que je publie nous apprennent qu'au moins jusqu'en 1401, et très-probablement aussi plus tard, les Teutoniques ne possédèrent rien en Angleterre. Soit que les monarques anglais trouvassent suffisante l'extension prise dans leurs états par les deux autres ordres militaires, soit que les Teutoniques eux-mêmes n'aient pas cherché à s'établir au-delà de la Manche, toujours est-il qu'ils durent se contenter — en attendant

I Je dois la communication du premier de ces documents à M. J. Delaville le Roulx qui m'a également indiqué le troisième et le septième. Tous les autres m'om été envoyés par notre confrère, M. Edmond Bishop.

a Codice diplom., I, aSo, bulle n** i6, — Potthast, Regesta^ 33423>

5 M. d'Arbois de JubaJnville, dans un petit mé-

moire intitulé ; L'ordre Teutoniquê e» Frtmet (Paris, 1871, in-8**), a donné quelques détails sur là possessions françaises de l'ordre, et les possessions flamandes et hollandaises ont été l'objet de quelques dissertations locales. Mais aucun travail spécial n'a été encore consacré aux possessions Scandinaves et grecques. Les TahuUe de Streblke sont tout-A-fait insuffisantes sous ce rapport.

2 Privilèges octr. aux Teutoniqnes. (4^7)

des donations plus solides, qui leur éuient sans cesse promises, mais ne leur furent jamais octroyées — d'une rente annuelle de quarante marcs , rente , en somme assez misérable, puisqu'elle ne dj&passait point celle que, dés 1176 (25 janvier), Hexuri II avait accordée à Tordre de S. Lazare 4.

Cest cette rente, concédée en 1235, par Henri III, très-certainement à l'occasion du mariage d'Isabelle d'Angleterre, sœur du roi, avec Frédéric II s, puis momentanément retirée par lui ^, mais rétablie ensuite par Edouard I , <^e confirment , sous quatre règnes et jusqu'au XV* siècle, les documents qu'on va lire.

On remarquera la mention faite en 1359 d'un hôpital hiérosolymitain , où les sujets anglais auraient été alors accueillis par les Teutoniques; je pense que cette mention n'est qu'une simple formule de chancellerie; car, à cette époque, les chevaliers Allemands n'avaient plus depuis longtemps d'hospice en Terre Sainte.

1290 (4 octobre). Orvieto.

Nicolas IV exempte VOrdre Teutoniqtu du droit de gîte à Végard de Nicolas de Hanapes, patriarche de Jérusalem^ ligat du pape.

[Romtt Vatic, RegaU NieoUi IV^ âan. UI, tom. II, qi. 460. — Malte, Archivés, Div. VU, vol. 11)0].

Nicolaus, episcopus, servus servoruta Dei, dilecto filio inagistro, et fratribus Hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum lerosolimitani , salutera, et apostolicam benedictionem.

Pridem venerabili fratri nostro Nicolao, patriarchae lerosolimitano, apostolicae sedis legato, per nostras gratiose duximus litteras concedendum, ut, in terris suae legationi subiectis, procurationes sibi débitas exigere valeat in pecunia numerata. Cum autem praefatus patriarcha nolit a vobis pro evitando scandalo procurationes exigere supradictas, nos, ad quietum et prosperum statum vestrum benigntus intendentes, ad praestationem procûrationum ipsarum nolumus vos tenere.

Datum apud Urbemveterem , quarto nouas octobris , pontificatus nostri anno tertio.

4 Kymer, Fmdérû, éd. Roc. Off., I, 40; cette Chrom.m^.t éd. Luard, III, JiS-ji^); or notre dorente fut confinnée par Richard I , le 10 oct. 1 1S9 aatioa est datée précstément de WeMvinster, 24 avril (Id., Jkidt 1, 49). If j$. — Le 6 }uia 125*. Henri UI négociait avec

5 « Eodem anno (1255) mcnae februario vénérant Ica Teutoni^uce et les deux autres ordres militaires

• afnidWestnHmasterionduohospitalariiThetttonico- pour la nolisation de vaisseaux destinés à la croi-

• rum ... a Fretherico, Ronunorum imperatore, ad sade qa*il projetait (Rymer, Fœdera, III* éd., I, 167}. » regem Anglorum missi, ferentes literas ipsiua aura 6 Voir U pièce n^" UI : on ne sait, ni é queUc date » bollatas, in quibus poetulavit Hysabellam, sororem ni pour quelle cause eut lieu cette annulation : elle

• régis, siU nMtriaonio copnlandam •. (Mattb. Paris, n*a pu être retrouvée an Record Office.

Archiva de VOricnt Itin^ I. s?

(418) Privilèges octr. aux Teutoniques.

1235, 24 avriL Westminster.

Henri III^ roi d*'Angkterre, octroie à Hermann de Sal:^a^ grand-mattre de l'Ordre Teutonique et aux frères de Vordre^ une rente annuelle de quarante marcs, en attendant qu'il puisse les doter convenablement en terres.

[ Londres^ Recdrd Office, Cart : 19 Henr. III, m. 1 1 ]. *

Rex salutem.

Sciatis nos intuitu Dei et pro salute anime nostre et animarum antecessorum et heredum nostrorum, concessisse et hac carta nostra confirmasse, pro nobis et heredibus nostris, dilectis nobis in Christo firatri Hermanno Magistro Hospitalis Sancte Marie Theutonicorum in Jérusalem, et fratribus eiusdem Hospitalis, quod ipsi et successores, eorum magistri et fratres eiusdem Hospitalis in perpetuum percipiant singulis annis ad scaccarium nostrum Pasche quadraginta marcas de dono nostro, donec nos vel heredes * eisdem fratri Hermanno et fratribus vel successoribus suis providerimus in aliqua cena terra competenti in Ânglia. Quare volumus .... pro nobis et heredibus nostris, quod predicti frater Hermannus et fratres et successores sui in perpetuum, magistri et fratres Hospitalis predicti, habeant et percipiant singulis annis ad scaccarium nostrum Pasche predictas quadraginta marcas de dono nostro, donec nos vel heredes nostri eisdem fratri Hermanno et fratribus vel successoribus suis providerimus in aliqua certa terra competenti in Anglia, sicut predictum est.

Hiis testibus venerabilibus patribus R[icardo], Dunelmensi, J[ocE- LiNo], Bathoniensi, W[altero], Karleolensi, et W[illelmo], Exoniensi episcopis; R[icardo], comité Pictaviensi et Cornubiensi, H[oBERTo] de BuRGO, comité Kakcie, PmLiPPO de Albiniaco, Ra- DULPHO, filio NicoLAi, GoDEFRiDO de Craucumbe, Amaur[ico] de Sancto Amando, Johanne, filio Phi[uppi], Galfrido de Cauz, Henrico de Capella, et aliis.

Datum per manum venerabilis patris R[adulphi], Cicestrensis episcopi, cancellarij nostri, apud Westmonasterium, xxîiij^^die aprilis.

{Suy, nctiri nunque.

4 Privilèges octr. aux Teutoniques. ii^S)

1279, 15 novembre. Westminster.

' Edouard /, roi iT Angleterre, confirme la donation précédente.

[ Londres, Record Office, Cart : 7 Edw. I, m. a ].

Rex archiepiscopis etc

^ Cum celebris memorie dominus H[enrîcus] , quondam rex Anglie, pater noster, anno regni sui decimo nono, intuitu Dei et pro sainte anime sue et animarum antecessorum et heredum suorum, concessisset pro se et heredibus suis, dilectis nobis in Christo, magistro Hospitalis Sancte Marie Tbeutonicorum in lerusalem et fratribus eiusdem Hospitalis, quod ipsi et successores eorum , magistri et fratres eiusdem Hospitalis inperpetuum , perciperent singulis annis ad scaccarium suum Pasche quadraginta marcas de dono suo, donec ipse vel heredes sui eisdem^ magistro et fratribus, vel successoribus suis, providissent in aliqua certa terra competenti in Ânglia, sicut in carta predicti patris nbstri, quam iidem magister et fratres nobis inde restituerunt, plenius continebatur; — nos, licet idem pater noster postmodum ex certa causa dictum redditum quadraginta marcarum annuarum adnullavit, volentes tamen dictam concessionem patris nostri continuari in futurum, et eiusdem magistro et fratribus graciam facere specialem, pro sainte anime dicti patris nostri, et nostre, ac animarum antecessorum et heredum nostrorum, concessimus et hac carta nostra confirmavimus, pro nobis et heredibus nostris, eisdem magistro et fratribus et successoribus suis predictis, quadraginta marcas singulis annis ad scaccarium nostrum Pasche pcrcipiendas , donec nos vel heredes nostri , eisdem magistro et fratribus vel successoribus suis providerimus in aliqua certa terra, redditu, vel ecclesiastico beneficio competenti in Ànglia. Quare volumus et firmiter precipimus^ pro nobis et heredibus nostris, quod predicti magister et fratres et eorum successores imperpetuum percipiant et habeant quadraginta marcas singulis annis ad scaccarium nostrum Pasche, donec nos vel heredes nostri, eisdem magistro et fratribus, vel successoribus suis, providerimus in aliqua certa terra redditu vel ecclesiastico beneficio competenti in Anglia, sicut predictum est.

Hiis testibus: venerabili pâtre R[oberto], Bathoniensi et Welensi episcopo, cancellario nostro; Otone de Grandisono: Iohanne de Vescy: Hugone, filio Otonis; Thoma de Weland; Waltero de

(420) Privilèges octr, aux Teutoniques. 5

Helum; Iohanne de Lovetot; Roberto, filio Iohannis; Iohannb de Cobeham; Ricardo de Bosco et aliis.

Datum per manum nostram apud Westmonasterium , quintodecimo die novembris.

1286, 28 avril. Westminster.

Edouard I ordotme de payer aux chevaliers Teutoniques une annuité échue de leur rente de quarante marcs.

[Londra, Record Office, Libérale Roli., 14 Edw. I, m. a] i.

Rex ..... saluteiD.

Liberate de thesauro nostro dilectis nobis in Christo magistro et fratribus Hospitalis Béate Marie Theutonicorum in Iherusalem, quadraginta marcàs de termino Pasche anno regni nostri quarto decimo, de illis quadraginta marcis annuis quas dominus H[enricus] rex, pater noster, per cartam suam eis coucessit, ad scaccarium suum percipiendas, quousque eisdem magistro et fratribus per predictum patrem nostrum, vel heredes suos, ia aliqua certa terra Ânglie provisum fuerit cornpetenter.

Teste Rege, apud Westmonasterium, xxviij die aprilis.

Per magistrum W. de Luda.

1359, I juin. Westminster.

Edouard III renouvelle la donation d'Henri ///, annulée ensuite par ce prince, puis rétablie par Edouard L

[ LonâreSt Record Office, CArt. 35 Edw. UI, p. I, m. i ].

Edwardus, Dei gracia rex Anglie et Francie et dominus Hibernie, omnibus ad quos présentes littere pervenerint, salutem !

Sciatis quod, cum celebrîs memorie dominus H[enricus], dudum rex Anglie, proavus noster, anno regni sui decimo nono, intuitu Dei et pro salute anime sue et animarum antecessorum et heredum suorum, concessisset, pro se et heredibus suis, magistro Hospitalis Sancte Marie

X Cette pièce a été traduite en anglais par Fr. Devoo (/*«« roUt of thê Exchtqutr [Lond., 1837, 4"], d. 98).

6 Privilèges octr. aux Teutoniques. (421)

Teutonicorum in lerusalem et fratribus eiusdem Hosphalis, quod ipsi et successores sui , magister et fratres eiusdem Hospitalis , imperpetuum perciperent, singulis annis, ad scaccarium suum Pasche, quadra* ginta marcas de dono suo, donec ipse vel heredes sui eisdem magistro et fratribus et successoribus suis, providissent in aliqua certa terra compétent! in Anglia. Ac postmodum, licet dictus proavus noster ex certa causa dictum redditum quadraginta marcarum annuarum adnuUasset, clare tamen memorie dominus Edwardus , quondam rex Anglie, avus noster, voiens dictam concessionem ipsius proavinostriextunccontinuari, et eisdem magistro et fratribus graciam facere specialem, pro salute anime sue et eiusdem proavi nostri et animarum antecessorum et heredum suorum, per cartam suam concesserit , pro se et heredibus suis, eisdem magistro et fratribus et successoribus suis predictis, quadraginta marcas, singulis annis ad scaccarium suum Pasche percipiendas, donec idem avus noster vel heredes sui, eisdem magistro et fratribus vel successoribus suis, providissent in aliqua certa terra, redditu, vel ecclesiastico beneiicio competenti in Anglia, prout per inspeccionem rotulorum cancellarie ipsius avi nostri nobis constat. Nos, ob affectionem gratam, quam ad gloriosam Virginem Mariam, in cuius honore dictum Hospitale, ut fertur, fundatur, optinemus, ac bonitatem et recreationem , quas prefati magistri et fratres nostratibus, per dictum Hospitale transeuntibus, sepius gratanter et benivole, ut plene concepimus, ostenderunt, concessiones predictas acceptantes, volumus et concedimus pro nobis et heredibus nostris, quod prefati magister et fratres, et eorum successores, ex nunc habeant et percipiant singulis annis ad scaccarium nostrum Pasche, quadraginta marcas, quousque ipsis ad valorem quadraginta marcarum annuarum in terra, redditu, vel beneficio ecclesiastico, in loco competenti, duxerimus providendum.

In cuius rei testimonium has litteras nostras iieri fecimus patentes. Teste me ipso, apud Westmonasterium, primo die iunij, anno regni nostri Anglie tricesimo tercio, regni vero nostri Francie vicesimo.

1389, 27 juin. Westminster.

Richard II confirme la donation précédente.

[ Londra, Record Office, Pat., 13 Rie. II, p. I, m. 35].

Rex omnibus ad quos .... salutem.

Constat nobis per inspeccionem rotulorum cancellarie domini E[dwardi] nuper régis Anglie, avi nostri, quod idem avus noster has litteras suas patentes fieri fecit in hec verba:

(422) Privilèges octr. aux Teutoniques. 7

« Edwardus .... Sciatis quod . . . . ' ».

Nos autem concessionem et confirmacionem ipsius avi nostri predictas, iuxta efFectucn irrotulamenti prédictif ad requisicîonem dilecti nobis in Christo Cunradi Czolner de Rotensteyn *, magistri generalis Hospitalis prédictif tenore presencium approbamus, ratificamus et confirmamus.

In cuius rei testimonium bas litteras nostras fieri fecimus patentes. Teste meipso, apud Westmonasterium , xxvij die ianij, anno regni nostri tercio decimo.

140 1, 18 nov. • Westminster.

Henri IV confirme tous les actes précédents.

[Londres, Record Office, Pat., 3 Henr. IV, p. I, m. 28 ].

Rex omnibus ad quos .... salutem.

Inspeximus litteras patentes confirmacionis domini R[icardi], nuper régis Ânglie, secundi post conquestum, factas in bec verba: «c Ricardus Constat nobis .... » '.

Nos autem acceptacionem , voluntatem et concessionem ipsius E[dwardi], avi nostri, ac confirmacionem dicti R[icardi] nuper régis, predictas, ratas habentes et gratas, eas pro nobis et heredibus nostris, quantum in nobis est , ad requîsicionem Conradi lunynghen \ nunc magistri generalis Hospitalis predicti, tenore presencium approbamus, ratificamus et confirmamus , prout littere predicte racionabiliter testantur.

In cuius rei ... . Teste Rege apud Westmonasterium, xviij die novembris. Per ipsum regem.

I Ici est insérée in extenso la pièce précédente. i Ici ett insérée la pièce précédente,

a Conrad Z5llner de Rotenstein (i38a'i39o). 2 Conrad de Jungingen (i3i94-i407).

Page 1