DES ARMÉES PERMANENTES
(Dans les chapitres V et VI de ce livre, Âmelgard se montre complètement opposé au système des armées permanentes, qu'il considère comme étant tout à fait favorables aux despotes (tyrannis) et aux mauvais rois qui, s'appuyant sur elles, négligent la justice, se croient dispensés de s'occuper du bonheur de leurs sujets, se livrent à toutes leurs fantaisies, s'endorment dans la débauche et Ja mollesse. Les nombreuses armée»
sont, en outre, d'après lui, trèa-onéreuaea aut peuples^ soit h eause des lourds impôts qu'il faut lever pour les entretenir^ soit à cause des logements, soit enfin à cause de leurs exigences de toutes sortes. Dans le chapitre VI, Amelgard indique, comme il suit, le système qo*n aurait préféré:)
« Sed ubi t«inla nattrraHs miliita R^i, rcgnoqne in prortiplu seinper adest, et adhuc facile absquc magno regni ôriére paralior, aiqiie expedilior effîci possit , nec allquo mîntis qttam conductilia militia , si semel aiit bis, vel eiiam pluriès quolibet ahno, per balivias et senescâlias, in armis et eqwis seseostendére coram certis commissariis cogentur, non potest rectè et jnridicè deffendi, quin tanta milîtia facile ad omnla cavenda pericula, sive de foris et ab cxteris, sive ab intraneis émefgant, meritô sufflcere possit etdebeat.n
fextrait E. — E<ib. 1\, cap. XX¥1.
(Dans les chapitres précédents, Amelgard a raconté la prise de Kouen, de Hoiiftèor, Hàirflëiir, Bayeut, Gaén, etc. Le chapitré HWÎ est iMitulé:]
De recuperatione Faieriœ, Dampnifroniis, Cœsarisburgi et per hœc complemento recuperationis totius Normanniœ.
(( ... Cum autem ad tantos sumptus gravissiniasque impensas solita, regnicolis imponi ingentia tributorum onera minime suffîcerenl, pecuniaeque Regalis fisci deficerent, prope fuit Rex in magno discrimine ne interrupta operis consiimmatio sineretur et ad annum sequenterodifferretur Quod ^ï ita ftï\èÈe% factitattim, verisiMiiîtei' tidn îftiôdo Normatiniai, sed etiam vicinis fegîonibus maxinio obvenisset detrimento. Sed, ex Dei providentiâ, opportune tantae necessitftti subventUm est*.
« Erat tùm in mînislerlo hegiae damu», vir quidam Talde indusiriosus et providu», Jacobns Cordis notninatus, ciris Bituriensis, ex plebeio gcnere, sed profecto grandi et aci4 ingenio, plurimaque hujus sœciili prndcnlia càlleni^, Argen" tarius Regios is erat, et maximis quai^diù exercweral, èxe^ ccbaique coniinuô negotiationibus, multùm per omnia opibusditatus et illustratus. Primiis enim omnium Francorum sui sévi galleas instruxit et armavit, quœ exportantes pannos laneos et alia arlificiata ex Regno per Aflricae et Orientis littora, usque ad Alexandriam Egypli navigarent, et inde varios pannos de serico et de omni etiam aromalum génère intrà Rhodanum reveherenl, quae non modo per Galliam, sed per Gatholoniam et provincias vicinas posteà funderentur earum usibus profecturse^ Nam per antecum id longo aavo iieri fuisset insolitum, non nisi aliarum gentium ministerio, ut Yenetorum seu ^ Januensium aut Barcinomensium res hujusmodi in Gallia habebantur. Hac itaque navalis negotiaUonis industria, maximis opibus idem Jacobus Cordis auctus fuerat et insignitus. Gui rei magnifica il la domus quam in sua civitate breviter construxit luculentissime astipulatur : qua) profectô tam magnifiea^et tantis ornamentis décora ta existit, ut vix in tota Gallia, nec modo secundi gradus nobilitatis, sed nec Régis pro sua magnitudine et capacitate ornatior ac magnificentior facile posset inveniri. Gum igitur tantis abundaret opibuset divttiis, esset que regii honoris, ac totiusRegni reipublicde utilitatis zelantissimus, in tanta reipublicde necessitate non déficit, sed pluribus ex magnalibus qui, largitione regiâ, opibus erant refectissimi, inopiam simulantibus, et falsas ac (ri volas excusaliones aiferetttibus, magnum àuri pondo ultrô rd{r! mutua-
* Céiidis.
188 PliXKS .ÎISTIFICATIYES.
turuin se obtulit, exhibuitquc pecuniam qiue ad summam circa centum millia scutorum auri ascendere ferebatur ', in tam sanctum, per necessarium que opus converlendum. Cujus subveniionis auxilio prsedicta oppida Faleria^deindè casirum Dompnifrontis et novissimi Csesaris burgi obscssa fuerunt...»
Extrait F. — liib. \, cap. XXII.
De moribus et conditionilnis Caroli Eegis.
« Fuit autem ipse Carolux Rex statura mediocri cl bona facie, satis venusta, œquis humeris, sed cruribus ac tibiis justo exillor atque subtilior. Cum togatus esset, satis elcganti specie apparebat, sed cum curta veste induerelur, quod faciebat frequentius, panno viridis utcns coloris, eum exilitas crurium et tibiarum, cum utriusque poplitis tumore et versus se invicem quadam velut inflexione deformem, utcumque ostentabant. Cibi ac potus satis tcmperans fuit, quod eidcm ad valeludinis bonœ conservationem plurimum conferebat. Raro quippe infirmatus est, eo quod dietam sibi communem à medicis indictam satis studiose observaret. Lasciviis, non modo in prima etate, verum etiam jam senex salis et supra qnam fas honestumque fuisset, deditus fuit, in bujusmodi ministrantibus sibi qui circa se adorant assentatoribus, ut tali minislerio ejus sibi gratiam ac favores ampliores conciliarent. Unde tempore treugarum * quae inter ipsum et Anglicos cucurrerunt, habuit in delitiis unam precipuam satis formosam mulierculam quam vulgo pulchram
^ Voir Jean Cliarlier, année 1450, dans Godefroy.
' Celle époque correspond à celle de 1444, date a laquelle Agnès Sorel fui placée à la cour comme dame d'honneur de la reine Marie d'Anjou. Mais sa liaison avec le roi élail cerlaine-
piÈa: >** I. 189
Agnetem appellabant. Nec cam quippe solam, nec ipsa eum solum, scd cum ipsa etiam satis copiosum gregem muliercularum omni vanitatisgenerideditarum. Qui peliicum grex^ proh dolor ! sumptuosus nimis, atque oncrosus regno tune pauperi existebat. Nam quoquoipse Rexpergeret, illô etiam, cum apparatu luxuque regali, gregem illum advehi opportebat. Ad quarum vanitates paseendas infinita quodam modo pecunia expendebatur, et longé amplior quam status Régine consumeret. Quso, licet nihilominus tantum studii, gratidB ac favoris eisdem impartir! non ignoraret , easdem que frequentius simul cum ea, in eodem Castro seu palatio sciret hospitari, tamen patientiam prestare sibi opus erat, ita ut nec mu tire propterea ausum haberet, nec vero sibi duntaxat inde querelas facere periculum erat ] sed et cum alicui bono et honesto homini aliquis canum palatinorum invidiam conflarc vellet, atque in eum regiam indignationem excitare, illud sibi pro crimine capitali impingebatur, quod de pulchra Agnete locutus fuisset '.
ment plus ancienne : on s'accorde k reconnaître que Cliarlolle de Valois, la première des quatre enfants d'Agnès Sorel et de Charles VII, naquit vers i 434 (Note de M. Vallet de Viriville. — Recherches historiques sur Agnès Sorel. Bibliothèque de l'École des Charles, 3® série, 1. 1, mars-avril. M. Vallet de Viriville a publié dans ce travail le préseul extrait de Thomas Basiu, relatif à Charles VU.) * Dans ses Annales rerum Flandricarum (Anvers, 1561, p. 323 et suiv.), Jacques Meyer cite des passages assez nombreux de Thomas Basiû, qu'il appelle tantôt Thomas Lexovius (Thomas de Lisieux), tantôt Fauteur anonyme; mais il ne cite pas textuellement. Voici, par exemple, la manière dont l'annaliste flamand, craignant sans doute de reproduire les expressions de canum palatinorum comme un peu trop fortes, a arrangé et modifié ce passage de Thomas Basin : » Capitale prope erat de pulchra Agneta aliquid « loqui, Cam homo quivis malus invidiam alteri apud regem con- « flare vellet, accusaretque eum dixisse malavel risisse Agnetem, « capitalis Régis erat inimicus, ^
a Ipsa autern, cum filiam unam^autduas a Koge, ut {ama oral, pcparisfiet, et ia dora juvenlutis assôt, dissenterico morbo prope monast«rium Gemetcnse in villa abbatis (^n&^ dem aoonastôrii qusp Mesnillumappollatur^ vita^n ûaivit. Fuit autem in eod^m monasterio sepulta, magnifico desuper regali sumptu extructo moaumeoto. Cui etiam monaslerioidem hex dédit, pro fundatione perpetui obi tus pro eadam^ villam, qu» Annevilla vocatur ex opposito moaasterii, ad aliam ripam Seean^ cum pertineotiis ejusdem terr«B. »
Extrait Ci. — t.iT. V, cap. XX.1II.
Qualiter Jacobus Cardis, argentarius régis dictas^ capiMs
et per regem condemnatusfuerit,
« Et quoniain quod veneno (Agnès Sorel) extiacta fuisset, suspectus, demulis procurantibus, Jacobus Gordis, argentarius régis habitus est licet, re verâ, de hoc à pluribus crederetur immunis. Consummata recuperatione Normanniâe ad quain consilia âtqiie opes ejusdem argeoiarii, quemadmodam supra retulimus, piurîniùm vaïuerant, ob dicti veneficii suspicionem, reus postulatus, in carcerem missus est, ac diù detentus, ac servatus in castro de liusignen Pictaviae. Ad quein locum, pro ipsius prooessuetcondemnatione, rex magnum consistorium convocavit, quod nonnulli solum seu leclum, vel thorum justici^ vulgo dici volunt. In quo submissiâ delatoribus qui eundeai argentarium accu«aFent, quod in suis gttleis aitna ac mercedes prohibitas ad infidèles delulisset ; simul eliamrepetundurum reu3 posUilabatur et quod nonnullas pecunias in patria Occitana ubi administraUoiiem largam habuerat illi-
PifecE ^ i. 491
cite ac Airtim provincialibm exioraisset. Ob qu» et nownulia alia, quee confeciu ab aBniulift poilus quam ?era à plu* rîmiscredebantur, tacito venefiGÎoprœdicto, condemnatoriam sententiani reportavit. Cum autem difi in dicta Castro fuisset asservatus, tandem, cornipta cuttodia, fugA evasit, et di^ersas in diversis regni partibus ecelesias ingrewus, con«equende immunitatis causa, tandem cujusdam conveniut frairum minorum in Bellquadro, supra ripas Bhodani, satis diù accola fuit, et inibi vinctus ferreis compedibus custoditus. Sed cum quendam sibi fidelissimum servi torem habuisset, et ipsum Bituricen«em Guillelmum Varie nomlnatum, idem servitor noctu adventans cum unâ aut duabus mioparonibus quas galeas subtiles seu cursorias vulgô appellant, eum JacobumCordis, suisadjutus satellitibus, deconventudictorum fratrum extraxit et in mioparonem deportatum vjnclis absolvit et suae restituit libertati. Qui postea^àsummo pon* tifice NicûlaOy quibuasdam galeis prœpositus quas contra infidèles armaverat, cum, strenuum se aliquanto tempore in hujusmodi navaii prsebuisset exercitio, mors indè contracta eum ad feliciorem vitam ex hac inslabili luce evocavit. Yirum quippe sine litteris, valde ingenio callentem, et in mundanis artibus oculatum valde et industrium. Quis autem aliquando aestimare potuisset ut Carolus rex cui tam fideliter ac sodulo ministraverat, et ad cujus tantam familiaritatem, atque, ut a cunctis dBstimabatur, amicitiam accesserat,ut in eqm postea tam durus et severus esse potuisset. Sed, procul dubio, quidquid in eum obtenderetur çriminis, undè, confecto colore justitiae, ejus damnatio peteretur. Solum tamen illud in eum Régis acerbitatem accenderat, quod a nequissimis delatoribus dictam pulchram Agnetem toxico appetiisse suggestum regiis auribus affectumque fuerat. De quo inde et omnibus aliis sibi objectis criminibus, cum ab vitse hujus corporalis
192 PIÈCES Jl^STIFICATIVES.
extremum devenissei, se coram multis sacramento magno expurgasse ferebatur, et Régi aique dclatoribus suis veniatn dédisse et a summo Deo imprecatus ut omnia in se nequiter admissa condonare veliet. Talem exitum ssepe invenisse qui regum ac principum familiarités acquirere studuerunt, et se dum talia essent assecuti fœlices existimabant, in omni fere regno et geute, frequentissime compertum est, taliumque exemplorum et veteres annales et recentiores historise. »
Extrait H. — Eiib. V, cap. XXIV.
Qualiter Carolus Rex erga Dei Ecclesiam se habuit,
<( Ecclesiam Dei et decorem domus ejus atque honorem, idem Carolus multùm dilexit. Undè cum schisma inter Eugenium pontiQcem et Concilium générale quod ipse apud Basileam urbem Germanise congregaverat, obortum fuisset, eoquodipsum Concilium, eodem Eugenio pontifîce deposito, Amedeum Sabaudisc Dueem, qui per aliquot ante annos vitam duxerat eremiticam, in summum pontifîcem sublimarat et Felicem nominarat. Ex quo periculoso schismate magnum discrimen Ecclesiae Dei imminere posse veri similiter timebatur. Âd illum extingucndum tanquam cathoiicus et christianissimus princeps piurimùm laborabat, et tandem post crebras et multas legationes quas abhujusmodi causam variis miserai vicibus, oplalo politus, ad cedendum prœfato ponlificio eundem Amedeum seu Felicem inflexit. Ex quo ipsum perniciosum schisma taliter sopitum, extinctumque fuit, Nicolao quinto post Eugenium Roma subrogato, unico et indubitato pontiflce Ecclesiae romanse rémanente...»
LETTRE DE NICOLAS DE CLÉMANGES, ARCHIDIACRE DE BAYEUX, SUR . LES RAVAGES CAUSÉS EN FRANCE PAR LES GENS DE GUERRE DANS LA PREMIÈRE PARTIE DU QUINZIÈME SIÈCLE.
Ad Johannem de Gersonio cancellarium Ecclesiœ parisiensis, de rapinis et cœteris horribilibus armatorum maie finis quibus omnia impune licent^ et de militaris disciplinœ necessaria in regno Franciœ reformatione • (Epislola LIXj.
« Tempus hoc (quod présent! cursu jam volvilur) turbulen-r tissimum apellas, nec (ut midi quidem videtur) injuria, si il la debito librentur examine, quse in eo fîeri ccrninms, non ut pestes praetereamus, assiduo pêne incursu urbes incolis, agros colonis, domos totis familiis vacuantes, et non modo genus humanum, sed feras ac pecora campi consumentes, ut sterilitates annorum taceamus, modo fruiTientum, modo vinum, modo oleum, modo universos fructus abnegantes, ut illuviones aquarum solito amplius exundantes omittamus, quae non modo a radicibus arbores eruunt, sata vastant, pontes vastant, sed à solo ac fundamentis sedes concutiunt, villas suffodiunt, et (sicut Poeta loquitur)
Cum âtabulis armenta trahunt,
ut haee inquam pertranseamus, quibus, contra nos, ob nostra
* Nicolai de Clemangiis Calalaunensis archidiaconi Bdiocensis, opéra omnia. i vol. in-4<», Lyon, 1613. Il" parlie, p. 160 — Nicolas de CieroaDges est mort vers 1453 , et Jean Gerson en 1429. Celle leltre a dû ôlre écrite de 1422 à 1429, époque où la licence des troupes fut portée k son comble.
intoleranda facinora, Elomcnln o! orbis ipsc piignare videntur, quae tam felix el copiosa polest esse eloquenlia, quœ armonim conciissionnes, pauperumque agrestium per illa compressionnes, salis possit rompecli, paiica de immense cumulo allentabo his scripUs, non pro rei magniliidine, sed pro mei tenuitale eloquii , perslringere. Accepimus a majoribus arma, pro palriae sainte, pro populi Ecclesiœque lutamento sumi oporlere, tuneque juste ac licenler bella geri, quando his ex causis gerunlur. Ad hoc siquidem in Republica instiluta militia est, ut hœc per eam defendatur, defensaque tranquillam agant in pace et quietara vilara. Itane, qusoso, hodierni nostri agunt exercilus quos passim vagos ac avolantes per medios cernimus campos discurrere? Quomodo ipsi haec conservent instiluta, res ipsa loquitur, imo veru belhim patrise nefarium inferunt, et quasi ad eam delendam arma capere jussi essent, summo illam certant studio profligare, pêne omnia hoslilia in illam exercenles. Nam quantum ad praedas altinet ac rapinas, non aliter quam in terra hostili, cuncta quae murorum ambitu non sunt caepta, diripiunt, maxime autem terram Dei et pauperculos, Ecclesiseque agricolas (quibus polissimum tucndis invigilare debueranl) persequuntur.
« Prima eorum questio est quae adjura Ecclesiarumpersonasque Ecclesiasticas loca pertineant ^ quo compcrlo, mox ca pelunt, quo autem illa impetu percusserint atque spolient, quis explicet? Luporum sane illi morem servant : sicut enim iupi si forte caulas introierint, omnia (nisi impediantur) strangulant, ila hi non solum maclanl qiiod suae sit voracitati suffectum, sed quod cohorli posset sufficere, quatuor vilissimi enecant furciferi, non pullum, non gallinam, non gallum gallinaceum,quem oculis assequi possunt, in tota cui insederint relinqunt villa. Quantam vero stragem faciant,
ha^dorum, vitulorum alque agnelloruin, aliorHmque tenerorum ac saginatorum pecorum» horribilQest intueri : lanista^ ac macellarios istuc advenisse crederes, lanla illic carnifl'-
cina conspicitur, Bene mtem ac féliciter cum miserriiTiis
agei^etur agrorum cuUoribns, si his $altern contenti essent, qviae pênes eo9 inveniunt, sed iUos ad pisces e*x urbe depor^ tandûs, ad aromaticas species atque ad vina peregrina, ad caliga^ insuper atque ocreas, minis et verberibuis urgent, qui non sati^ habent unde calceos sibiUberisquecoTnpareiUt Nihiloquippe in tuguriis rusticprun) minores qu^runt lauti**tias, cibprunique copiai, quani in regia es3ent aula habituri-
a Sed on^îttamus pmnia ista, quse ad cyclopeam illorum e\^ saturandam ingluvienoi spectant , suum \nmm effeminatum in epulis ac poruH?, suam ingurgitaiionen) , suas assiduas comnies^atipnes, quas castrensis continentiae antiquo exeni^ plo faciunt, relinquamus, et de rapinarum incredibiti horrore pauea e^plicemus,
a Utprimuminpagum aliquem campçstren),n)oreturbjnis ac propellaB intraverint, primum eorum est studium Ipca omnia ocuUa, nequid ibi reconditum sit, penetrare, clausa^ que nisi presto adsit, qui eontinuo aperiat, effringere. Arca«, scrinia, cistas, cubicula, lectos, caveas, angulos atque recessus gcrutantur, et siquid ibi quod suos oculos, vel pretio, vel specie alUciat, invenerint, id compilatum est- Non modp autem viriles toUunt vestes, sed feminea etiam non verentur indpmenta atque ornamenta asportare. Cum vero tenipM3 emigrandi, n^ovendorumque castrorum institerit, tum vero nibi) in domioiliis omnino relinquetur, quod non pecunia redinii neçes^e si t, non vinum, avena, triticum, non equi aut ulla armeitta, non vasa escaria aut coquinaria, quse si non epfuna vpt^oredimantur, omnia dilapidabuntur, frumentadispergentur, dplia conquai^sabunt, peçora abigentqr, alibique
venundabuntur, aut in domini conspectu ingiiiabuntur; lebetcs, ollœ, patellse, cacabi, contra saxa et parietcs collidentur.
« Vidiinus,etS8epevidimus,quasiinpatrla victa praedaequc post victoriam exposita, plerosque ad praedam venire, cum curribus, qui usque adeo uni versa corrodebant, ut ne lucernam quidem vel salinum in villa aut doino aliqua relinquerent. Visi sunt ante nnum mensem exactum, qui sub tempore ui egressus, gladiis vagina eductis, nudos hospites e lecto, nocte média extrahant, sicque supplices ac trepidos ad SU) suorunique omnium redemptionem, morte intentata, cogebant. Sunt qui scamna, mensas, sedilia lignea, omnia exurant, nisi redimantur, nec modo lignea, sed lanea quoque ipsa ac linea. Sunt qui malronarum lectos discerpere non vereantur, plumamque in ventes spargere; preterea sacrilegia, raptus, adulteria, clandestinas virginum stuprationes, preterea monasleriorum atque Ecclesiarum, sacrorumque locorum spolia, violationes, impias profanationes, libet quoque contumelias, ludibria, irrisiones, violentas injurias quas Dei ob irreverentiam, ministris ejus irrogant 5 preterire libet et pleraque alia gravia non commemorare flagilia, quse si cuncta exequi vellem, modum non esset habitura oratio.
<( Sed quis illud pretereundum tolerandumque arbitretur, quod effreni jam audacia a locis munitioribus, fossaque ac msenibus cinctis non abstinent, imo castella ipsa vi et minis aggrcdiuntur irrumpere? Quid jam ab eorum rapinis et insidiis poterit tutum esse, si oppida et loca firma a quibus etiam hostes arcentur, vi aut dolo ingrediunlur. Ex quibus autem liominum generibus illa conflata sit patrise pernities, paucis accipe. ^
« Rara illic nobilitas est, quamquam sese plerique nobilitate jactent*, armorum sentina illa partim ex servis fugitivis,
hominibusque apostatis, partim ex desidiosis, ignavisque artificibus, sua odio artificia habentibus, et in luxu atque otio suam fovere inertiam quaerenlibus, parlim ex lenonum gregibus, cuni suis pariler scortis, partim vero ex exulibus, et omni génère latronum sceleratorumque hominum collecta est. Itaque pauci jam latrones, angustas itinerum fauces, insidiososque saltuum anfractus obsident^ castra omnes illi sequuntur, ad armaque se contulerunt. Quid mirum, cum latrocinia, quae in tenebris ac latibulis formidolose exercebant, et cum periculo capitis, nunc luce palam absque metu aut periculo exerceanl. Quid enim jam illi limeant, quibus omne quod libitum est, libère pro arbitrio exequi conceditur? Non est qui furori eorum, qui furlis» qui insolentiis, qui nefariis conatibus ausibusque temerariis habenas aliquas imponat. Quamprimum exiit edictum de aiiqua expeditione, convolant passim ex urbibus perditi quique, et audaces homines, maleficiis omnibus assuetti, aleatores, scortatores, cfeterique, qui ex turpi vita, aère alieno laborant. Convolant prcterea ex agris aratores, ex vineis fossores, atque vinicolae, jam per bas clades bonis suis exhausti, sperantesque artibus eisdem quibus ad inopiam fuerant reducti, se rursum, alios spoliando, facile ditari. Concurrunladpoxtremum ex sylvanim insidiis latrunculi quique, et homicidae. Hi omnes per turmas et cohortes se congregant, et non ad bellum hostibus inferendnm, cujus rci prorsusignari existunt, sed ad prsedas et ad spolia accinguntur; nulli parcunt aetati non senibus, non decrepitis, non pupillis, non viduatis, sed his aliisquc similibus personis miserabilibus, bellum exitiale et crudelissimum inferunt. Non regii ulli magislratus ipsis obsistunt, non prsefecti urbium, non praetores castrorum, non capita et potestates regionum. Si quis autem ex pauperibus quos tanta inhumanitate atque impielale affligunt, eis repugnare
198 PIÈCES JtSTlFlCATlVES.
auBus sit^ usquë adeo vapulabit, ut de vita periclileturé (( Proienus âutem et confestiin atmati sunt^ nec sua illis magno constat armatura. Equcs ex ara tris detrahunt, q\xéè primutn sibi occurerint. Satis autehi est ad armorum spe^ eieiil terroremque popularibus infercndum , si quis eisdetn rubigiiiosam vaginaque seminudatum , aut Veterës^ ferre <xeso5 contectas secum chirolhecas gôstet. Dedique, hic ja-^ culo armatur, ilie arcu, aliuâ pharetra et sagittid. Quld ni bis contetiti arrnis sini, contra nuddâ atqile inermes sine ulla repugnantia pugnaturi? Quse cum lia siflt quis miretur servos hoc tempore tain paucos inveuiri, aul inventos, tam caro cOnduci) cum omnes hanc castrensem pétant prœclaram âc pulcherrimam disciplinam , in qua nec hostem ferire, nec viros adversi timere exercitus, nec castra, vallo et fossa mu-» nire, nec signa aUt ordincs sequi, nec graves militiœ cœtêros labores subire necesse sit. Sed id tantummodo fat^ere, quod Poeta ait :
Comportare juvat praedas et vivei*e rapto.
« Quem felicem pugnae successum, adversus hosteS) quem triumphum potest ille sperare, qui tali furum manipule suam aciem instruxit? Deum nimirum hostem habet, qui talem ducit exercitum Deo odibilem , nec aliquid potest proâperum ex praelii commissionne reportare. Cum magna populis et multa pendant onera, tributorumque cuncta bei^ lorum occasione exiguntur. lllud est omnibus tributis et angariis gravius, liis saltem qui patentes campo? inhabilant, quod ila omnl protectione prsesidioque indefensi, prsedœ âc popuiationi omnium arma fereniium exponuntur^ et nisi Deus sua piissima miseratiorte eis propitielUr^ non video quomodo din possint, in bac tanta vltam agere calamitate. Quod 6i hanc procellam temporum longius trahi contigeril, quod
pietas âvcrtat cœlestis, illos sua domicilia relinquere, suisque migrare sedibus oporlebil. Alioqui famé in illis rerumque omnium confîcicndos inopia, nec facile numerabilis est turba illa, qua^ his impellentibus causis, ex hujus regni limilibus, in aliénas terras et regiones jam profecta est.
« Equidem credere non possum piissimum regemnostrum, clementesque regni proceres, bas clades, basque angustias sui pauperHmi populi, quo nullusest sui Principis amantior, notas babere. Ncque enim tanto tempore illis eum atterri pnssi essent. Imo jamdudum cum illorum qui talia operati stint operariquc non desinunt, severissima coarctione, per oportuna remédia tanto sui regni vulneri subvenisset, subvenlurosque dum id scierint existitno '... »
^ L'archidiacre de Bayeux termine indiquant les moyens h l'aide desquels on aurait pu, suivant lui, remédier au mai. Ces moyens étaient au nombre de quatre :
i° Inlerdiclion générale de lever d^s troupes dans loule l'étendue du territoire, à moins d'un ordre exprès du roi ;
t^ Engagement pris par le roi de payer les divers chefs des troupes employées k son service, à la charge par eux de distribuer chaque mois à leurs hommes ce qui leur revenait, avec obligation d'en rendre bon cnmple;
3° Défense générale de rien enlever par force ou clandestinement, avec injonction aux baillis^ quand des troupes devraient traverser leur territoire, de les faire surveiller pour empêcher le pillage et le punir au besoin ;
4® Enûn, réforme de la discipline militaire, dont toute trace avait complètement disparu.
•iOO PIÈCES JUSTIFICATIVES.
