QU^O
Charte de la fondation de la chapelle de Saint-Martin à Gerson en 1311, extraite du cartulaire de Saint-Remy.
CARTA DE FUNDATIONE ET AMORTIZATIONE CUJUSDAM CAPELLE IN VILLA DE GERSUNNO (1317).
Universis présentes litteras insperturis Officiales Remenses in Domino salutem. Cum Petrus iliotus de Roma et Emmelota ejus uxor de Gersonno sepius ac sepissime frequentare cupienles apud rapeliam sancti Marlirii de Gersonno, in qua capella nulla per aiiiium nisi l>is et forte minus etadlmr de gralia celebrantnr et celehrari eonsueverunt sacramenta ecclesiastica, proponerent et intenderent, ut dicebant, ob devotionem quam iiabebant et habueranl apud dictara capellam, de bonis suis subvenire cjuam plurimis ad opuscujusdam capeilanie [>erpetue in eadem capella fundande, et ut conslitueretur in dicta capeilania deserviendam sic quidam perpetuus capellanus qui in dicta capella singulis septim mis perpoluo celebrare divina ter saltem in qualibet soptimana teneatur vcl celebrari lacère competenter, et .ut mediante redditu in dicta capeilania perpétua deservienda assignato seu assignando luminare competens, ornamenta, missaie, calicem et alia necessaria in missarum celebrationibus lampademqueunamsingulis noctibus ardentem in dicta capella, deliberare et administrare seu deliberari et administrari facere suis propriis sumptibus et expensis teneatur dictus capeilaims, eliamad tinemquod prima prcsentatio dicte capeilanie ad ipsos conjuges pertinerct, licet dicta capella sub presentatione religiosi viri abbatis monasterii sancti Remigii remensis sit fundata et deiade ad dictum dominum abbatem monasterii sancti Remigii remensis perpetuo remaneret et pertineret presentatio capeilanie; et bec predicta religioso viro domino Rogero, permissionc divina monasterii sancti Remigii Remensis abbati, ostensa, declarata et exposita secundum spem et voluntatem conjugum predictorum et prout superius declaratur, fuissent ut idem dominus abbas, antequam (li.li conjuges se a posscssione bonorum suorum amoverent propter promissa in premissis faciendis, se consentiret et faceret consentire conventnm suum, cum dicta capella in terra, juris-
dictione, presentatione, districti et potestate dictorum abbatis et conventus omnino sit constructa, et dictam capellaniam admortizarent perpetuam, in quantum ad eos potest et débet pertinere, ipsorum religiosorum suique prioratus de Regiteste ac parrochialis ecclesie de Barbi et aliorum quorumcumque juribus undique salvis; Noverint universi qnod coram Colino de Gersonno, clerico fideli curie Remensis, notario juralo ad hoc leputato et vocalo, propter hoc personaliler constituti, anno Domini millesimo trecentesimo decimo septimo, feria quinla anie feslum apostolorum Philippi et Jacobi, predictus dominus abbas monasterii sancti Remigii Remensis totusque conventus ejusdem monasterii in pleno capilulo suo congregati, attendenles bonam voluntatem dictorum conjugum, et quod bono modo nituntur premissa facere, ob hoc dictam capellaniam perpetuam in dicta capella fundari ctinslitui voluei-iinl et in premissis peragendis omnibus et singulis auclorilalem suam interposuerunt pariter et assensum, et dictam caj^ellaniam in quantum adipsos pertinere potest et débet sub modo et forma inferius declaralis et non alias admortizaverunt, proniiflontes buna lide ijuod contra bec seu eorum aliqua non veaient in futurum ncr vcnirc prociirabunt ([uibuscumque rationibussive causis. Et poslnudum liiis sic aclis et anno predicto, feria quarla ante Penthecosten,coi'ani prediclo lideli clerico ad hoc deputalo, missj et vocito, |)ropter hoc personaliter constitua, |)renominali conjuges, ob omnes causas superius declaralas nec non pro Deo et in puramac perpetuam elemosinani, dederunt, contulerunt. cesserunt et concesserunt ac se dédisse conlulisse, cessisse et concessisse bene et légitime recognovcrunt, el «piilibet eorum in solidum, ad opus fundationis dicte ca|»ellanie jK'rjielue, donalione irrevocabili facta inler vivos^et sine spe revocandi. ('uicun(|ue capcllano instituto seu instituendo de cetero in dicta capeilania tnm ab ipsis conjugibus quam a domino abbale monasterii sanc;i Ptcmigii Remensis, bona hereditagia infrascripla, (juc dicti conjuges dicebaiit se habere in villa et territorio de Gersonno et loris inferius declaralis : sciliccl, quandam domuin cum ejus appenditiis et perlincntiis, sitam in villa de Gersonno, inter domum Jobannis dicti Citîot ex una parle et domum Maressonne, lilie Renaudi et ejus filio ex altéra parte, (luitam et liberam ab omni jugo et onere servitutis, excplis <juatuor denariis parisiensibus cum una gallina ad festnm beati Remigii in capile Octobris, una focassia (1) valoris trium denariorum parisiensium, una gallina et uno denario desupra dictam focassiam ad festum Nativitalis Domini, et una alia gallina ad Pentbecosten, solvendis singulis annis priori de Regiteste prout consuetum est in villa do Gersonno; /fo/Kiuandam jjctiam terre arabilis continentem ut dicilur, quinquequartellos, sitam juxta boscum inter tcrram Pelri dicti Herode ex una parte et tcnam Gilbini liberorum quondam ex altéra, cum onere terragiorum sancti Martini ; Item
quandam alhim petiam terre conlinentem quatuor jornaliasitam in loco qui dicitur intcr dans vaudas, iuter lerram Poncardi Majoris de Barbi ex unu parte et masuras ex altéra, que petia terre débet terragium priori de Regiteste, exceptis tribus quartel lis terre cura dimidio dicte petie qui suntquittiabomni jugo et onere servitutis, excepto uno obolo parisiensi solvcîidû singulis annisapud Gersonnum diclo priori in festo beatillemigii in capile octobris ; Item quandam aliam petiam terre continentem très (|u.irteHos. sitam in loco (lui dicilur a la Soreingne inter terram Jobaunis dicti Matricularii (2) de Darbi ex una parle et terrani fille liueli ex altéra, quitam et liberain ab omni jugo et onere servitutis, excepta tertia parte dit'te terre, que tertia pars versus viam débet terragium et rcNiduuin dicte petie terre singulis annis est obligaluni diclo piiori in una pepigena i3) solvcnda prout consuetum est ; Jlem quandam aliani peli:'ni terre conlinentem sex (lu.atellos sitam in loco (jui dicilur m nclonchinnp (V). inler lerram Marie fille lienaudi dicli de Puteo ex una parle cl lournerias 0} ex altéra, cum onere unius oboli parisieasis solvendi singulis annis diclo priori apud Gersonnum in f sto beali Ilemigii in cnpite Octobris; /fon quandam aliam petiam terre conlinentem quinquequarlellos cum dimidio, sitam in loco predicto inler lerram tilie Gilbini ex una parle et terram Rose de Nanlbolio ex allera, cum oncie unius deuarii parisiensis singulis annis diclo priori debili ad diem feslum beati Remigii ; Item quandam aliam peliam lerre continentem très quartellos sitam in diclo loco en Retoïic/iainp, inter terram l»onlie lilie Majoris de Darbi ex una parte et lournerias ex allera, cum onere terragiorum prioris ; Item quandam aliam peliam terre conlinentem Ires (piarlellos sitam in diclo loco inter terram Uobincti dicti Uadioltc ex una parte et lournerias ex altéra, cum onere unius denarii debiti dicto priori ad feslum beali Remigii, ut est diclum; Item quandam aliam petiam terre continentem duo jornalia, sitam in loco <|ui dicilur en Ilazemont, inler lerram Constanlii dicti Muilot ex una parle et terram dictorum conjuguai ex altéra, cum onere terragiorum prioris ; Item quandam aliam petiam terre conlinentem tria jornalia sitam in loco qui dicilur A la bonne VauzoUe, iuter terram Uobini lilii Amandi ex una parte et terram llenrici dicli Paiimio' de Bretoncoiirl (Gj, armigeri, ex allera cum onere terragiorum prioris ; Item, quandam aliam petiam terre conlinentem unum journale, sitam in loco qui dicilur A la bonne Vauzcllc inler lerram Oudardi de Anssoncia (7) ex una parle et terram lili« Jobannis dicti IlaqucU ex altéra, cum onere terragiorum prioris; /fem quandam aliam petiam terre continentem sex quartellos, sitam in loco qui dicilur In valle, inter terram Symonneti ex una parte et lerram \\ ieti ex altéra, cum onere terragiorum prioris ; Item quandam aliam petiam terre conlinentem quindecim quartellos cum dimidio, sitam in loco qui dicilur In valle, inter ter-
ram predicti Symonneli ex una |»arlc et terram Jobannis Permenlarii (8) exaltera, cuminere terragiorum prioris; Item quandam aliam peliam terre conlinentem unum jornale, sitam in loco qui dicilur A la Roinsc inter terram l'belisie ex una parte et lournerias ex allera, cum onere terrai,Morum prioris ; Item quandam aliam peliam terre continentem ununi jornale, siî;un in loro qui dicilur A la Roinse inter terram dicte Phelisieexuna pariect terram liberornm Pvaimmoidi qnondam exaltera, cum onere terragiorum prioris; /<cj/» quandam aliam peliam terre continentem «luin-iue (luarleilos, silim in dicto loco inter terram liberornm Riimmondi ([iiondam ex una parte et lerram liberornm llenrici qnondam ox altéra, cum onere terragiorum prioris; Ilem quandam aliam peliam terre contincnlMU novem (inartellos, sitam in loco qui dicetur A<1 oiam de bosco inler dictam viam ex una parte et lournerias ex altéra ad terngium prioris; Item quandam aliam petiam terre continentam unum jornale, silani in loco qui dicilur En ïicveynssarl (9), inter lerram Jobannis de Vevvin ex una parte et terram liberornm Rcnaudi quondan» de Pnleo ex altéra, ad terragium prioris- Item cpiandam aliam peliam terre continentem unum jornale, sitam in loco qui dicilur En Coivellc., inler lerram Jobannis Majoris ex una parte et lerram llaiinardi ex aller), cum onere sex scutellarum frumenli et sex scutellarum avene sin-nlis annis in die Animarum .olvendarum diclo priori apud Gersonnum; /?cm quandam aliam petiam terre continentem unum iornale, sitam in loco qui d.cilur En Correllrs inter terram Marie dicte de Vallo ex una parte et terram liberornm Jobannis quondam dicli Ilniw^t ex allera, cum onere (luodecim scutellarum bla.li medialim frnmenti et med.alim avene reddendarum dicto priori singulis annis apud Regiteste, in festo beali Remi-ii in capite octobris, in prioralu de Regilcsle ; Item quandam aliam petiam terre conlinentem duos quartellos, sitam juxia stagnum seu vivarium prioris el ju.la terram Jobannis dicti l>icavct,cum miere nnius oboli debiti singulis annis apud Gersonnum dido pnon in es.o beali Remigii in capile octobris; Ucm (inandam aliam peliam terre conlinentem unum jornale, sitam in loro qui dicilur Ma^rs^èrc inter terram llaimardi ex una parte el terram Jobannis Majoris de Gersonno ex altéra, cum onere duorum .luarlellorum el unius scutelle bladi medialim frumenli el medialim avene reddendorum d.cio priori in diclo prioralu singulis annis in festo bealorum «ymonis et Judo apostolorum ; Item <iuandam aliam peliam terre continentem unum jirnale, sitam in loco .,ui dicilur Juxla vinm Ç-^'^^''-'^"' " . terram Colini iilii Ogeri ex una parte el lerram liberornm Bo n.ui quondam ex altéra, ad lerragiuni prioris; Item (p.andam aliam petiam terre conlinenlum tria journalia et sex virgas terre sitam in loco qu. l lui Eus AUC/.C. (10), inter terram Golini f.lii Jobannis Clerici quondam ex una parte et prala dicta de Avi<jnl (II) ex altéra ad terra-
it'.
-^ 24ii -
gînm prions scilicet ad vicesimam gerham ; Item quandam aliam peliam terre c jntinenlem duos quartellos, sitam in loco qui dicitur En laprèe (12), inler terram liberorum IlennVi ex una parte et terram liberorum Raulini dicti Magni ex altéra, ad terragium prions ; Item quandam petiam noelle (13) continentem sex quartellos sitam in loco qui dicitur En la prée, inter noellam liberorum Colineti Hachette ex una parte et terram liberorum Garote ex altéra, cum onere unius pepigene débite singulis annis dicto priori ad festum beati Remigii in capite Octobris et unius oboli Turonensis debiti singulis annis oleo ad sanctum Pascha (14) ; Item quandam petiam prati sitam in loco qui dicitur Aviony. inter i»ratum liberorum Raimmondi ex una parte et pratum Jacardi lilii Ilieberti ex altéra, cum onerc unius oboli debiti singulis annis dicto priori apud Gersonnum in festo Nalivitatis beati Johannis Baptiste; Item quandam masuram (15) sitam in loco qui dkilUT Inter duns naudns (16) inter pratum Ponceti dicti Hachette ex una parte et masuram Johannis Permentarii ex altéra, cum onere unius denarii parisiensis debiti singulis annis dicto priori ad festum beati Remigii in vindemiis apud Gersonnum ; tenenda, possidenda et habenda omnia et singula bona, hereditagia supradicta a capellanis dicte capellanie tanijuam sua, nomine et ratione dicte capellanie in perpeluum pleno jure, a die obitus ultimi decedenlis conjugum predictorum, ad usus et consuetudines sub quibus teneri debent et consueverant ab antiquo : scilicet, sub censibus et redditibus in quibus sunt dicta bona annuatim obliijata, ut dictum est ; Constituerunt etiam quoscumque capellanos dicte capellanie, nomine et ratione predictis, in rem suam quantum ad premissa pertinel procuratores, omne jusetomnem actionem quodet quam babebant et habere poterant et debebant quoquomodo in omnibus et singulis bonis supradictis in dictos capellanos nominibus quibus supra tot-aliler transferentes ex nunc, salvo hoc quo«l in dictis bonis omnibus et singulis retinent et retinuerunt dirti conjugos et quilibet eorum in solidum usumfructum suum quamdiu ipsi et quilibet eorum vixerint et vitam habebunt in corporibus suis naturalem, adhibitis tamen in hiis conditionibus et conventionibus infrasrriptis, videlicel quod hiidcm conjuges volunt et promiserunt quilibet eorum in solidum fide data deliberare et administrare seu deliberari et administrari facere sumptibus suis propriis, primo capellano (juem de jure suo sibi retento in dicta capellania apposuerint seu insliluerint, omnia et singula bene et sufficienter sicut ipsismet conjugibus vite necessaria et alia que 0|»ortima fuerint in dicta capellania deservicnda, quamdiu ipsi conjuges et quilibet i|>sorum vitam habebunt in suis cor|»oribus naturalem. Et si contingeret primum capellanum ante dictos conjuges seu eorum superstitem decedere et dominus abbas predictus alium capellanum in dicta capellania institueret, presentaret seu apponeret prout posset,
•,■«".*■ -rr
etiam dicti conjuges cl quilibet eorum in solidum (luamdiu viveront, ipsi capellano a dicto domino abbate in dicta capellania apposito vel instituto seu preseulato, deliberarent et adminislrarent, deliborare et administrare tenerenlur, et promiserunt fide data necessaria sua sicut supra, si placeret eidem capellano, si veroeidem capellano non placeret quod dicti conjuges ministrarent vel ex parte ipsorum conjugum seu eorum superstilis ministrarentur ipsi capellano necessaria sua, dicti conjuges et quilibet eorum in solidum redderent et solvcrcnl, reddore et solvere promiserunt fide data dicto capellano quolibet an no deccm libras parisienses pro suis necessariis eidem ministrandis et |»ost decessum su[)erslilis conjugum prediclorum omnia et sin^'ula bona supradicta ad dictam capellaniam et capellanum eusdem qui pro t(Miipore fuerit perpetuo remanebunl et oninino perlinebunt; volucrunt etiam et consenserunt in ipsa su[U'adi(;ta donalioiie conjngts supradicii quod primus capellanus et omncs ejus succossorcs, antcfjuaiii possessionem bononimad dictam capellaniam peitincnlium babeanl, domino abbati sancti Remigii (jui pro temi>oriî luorit, laciant jnramiMitmn quod bona temporalia dicte capelic lideliler conservabunl. Promittentes dicti conjuges et quilibet eorum in solid;iiii fide data quod contra donationem cessionem et collaiioncm prcdirlas et premissa vel aliqua premissonim, per se vel per alium seu alios non venient, nec venire procurabuntin futurum ((uibuscuiiquc ralionihus sive causis. sed premissa omnia et singula prout supcrius expriinunlur cl proul langunl ipsos conjuges et quemlibet eorum, firmiler Icnehunt, tolaiilcr adimplebunt et inviolabiliter obscrvaliunt in iiiluruni, lirmiter tenero', totaliter adimplere et inviolabiliter ohservare promiserunt sub modo et forma superius et inferius dcclaralis, se et (picmlibet eorum in solidum nec non omnia bonasuamo!)ilia et immobilia i»rescnliaet futura ubicumiue existentia quoad hoc et proptcr hoc spclialiter obligantes : et in hiis omnibus et singulis et ([uantum pertinet ad pre.iiissa, dicti conjuges et (juilibet eorum in solidum renuntiaverunl spet'aliU'r et expresse sub dicta fide sui exceplioni prcmissorum omnium et singulorum bene et légitime, ul dictum est, non faetorum ; omni exceptioni doli mali, fraudis. lesionis, circonvenlionis el dereptionis cujuscunque, omni usui, consuelndini et statuto cujusiibet civitatis, castri, fori, opidi, ville, patrie et loci, omni juris et logis auxilio canonici et civilis. omni privilegio rnieis indulto et in posterum indulgcndo (17), omni jùri et consuetudini dieenli generalem rcnun-, liationem non valere et omnibus aliis exceptionibus, defTensionibus et allegationibus quibuscumciuc t:im juris (piam facii, jter quas premissa vel aliqua preniissoruni impediri possent seu etiam adnullari, volenlcs quod tanlum valeal hujnsmodi renunliatio generalis ac si esset spelialis et expressa in omni casu in quo re(|uintur et de quo necesse esset in istis presenlibus litteris spetialem et
expressam fieri mentionem, et qiiod iste présentes liltere in (luolibet foro ecclesiastico et !*eculari fidem et probationem faciant pleniorem usu, statuto ac contr iria consuetudine non ohstantihus : dictaque millier auxiliojuris senatus consuiti Velleyani, exceptioni dotis, reportagii seu donationis sibi facte propter nuptias, renuntiavit; que omnia et singula superiiis enarrata dicti conjuges donaverunt, contulerunt, cessenint et concesserunt. Et dicti religiosi, abbas et conventus sancti Remigii Remensis laudaverunt, approbaverunt et admortizaverunt. salvo in omnibus jure parocbiaiis ecclesie de Darbi, salvis etiam et retentis in possessionibus suprascriptis ac reservatis pro prioratu de Regiteste ad ipsos religiosos pertinente, censibus, terragiis, dccimis et juridiclione omni modo, que omnia ad dictum prioratum in dictis possessionibus nunc pertinent et dignoscuntur pertinere et pertinuisse ab antiquo, aliis etiam consuetudinibus et juribus salvis sicut dicti religiosi ea habuerunt in premissis; et cum primam presentationeni dicte capelianie pencs se relinuerint, ut prefertur, conjuges memorati, iidem conjuges ob dilectionem et affectionem (|uas habebant et babuerant, ut dicebant, erga Johannem, clericum, filium Oudardi quondam carnificis de Gersonno (18), eidem Johanni predictam capellaniam cum juribus ejusdem et cum premissis unanimi conse^su et asscnsu concesserunt, dederunt et contulerunt irrevocabiliter roram notario supradicto et se dédisse, concessisse benc et légitime recognoverunt.et in dicta capellania ipsum Jobannem institui voluerunt capellanum fore perpetuum, salvis juribus predictis et aliis (juibuscunque. In cujus rei testimonium presentibus litteris sigillum curie Remensis duximus apponendum. Datum anno et diebus supradictis.
{{) Fouache, fouace, sorte de pain fait de fleur de farine en forme de galette, cuit sous la cendre, au foyer (focus) . — (2) Le marguillier, marreglicr, marlier, celui qui tient le rôle, matricula, le registre de la paroisse. — (3) Picette, minutae monetse species, moneta Pictavina. (Du Cange). — (4) Lieudit actuel de Retronchamp, section du terroir de Barby. — (5) Les Tournières ou Eptures, terres cultivées dans un autre sens que celles qui y aboutissent. — (6) Dertoncourt, Vge du co«» de Rethel. — (7) Ausso/ice, Vge du c»" de Juniville. — (8) he Parmentier, de paramentarius, qui vestes parât, le tailleur d'habits (Du Cange). — (9) Lieudit actuel de Renichart, terroir de Barby. — (10) Les Auches, lieu-dit actuel du terroir de Rethel. — (11) Les prés Avigny, Viniacum, Vigmj. — {VI) Aujourd'hui lieu-dit La prée de Gerson, terroir de Barby. — (13) Noëlle est à Barby, synonyme de prairie. — (14) Obole tournoise due pour l'huile au saint jour de Pâques, redevance dont le sens nous est inconnu. — (15) Masura pro Mansura, est synonyme de mansio, domus, maison avec ses ëépendances (Du Cange). — (16) Entre deux
naus. On appelle encore naus les sortes de gués où séjournent les eaux débordées de l'xVisne. Ce mol est synonyme de Nour, qui vient du bas-latin Noa et Novium. (Littré, verbo Noue, 1).— (17) Encore formulé, on le voit, au XIV* siècle, le Privilegium crucis était le le privilège accordé aux croisés pour la conservation de leurs biens pendant leur absence. Pierre de Fontaines le motivait ainsi : « Del chevalier croisié..., s'est-il bien en la besoigne de tote crestienté, por quoi totes ses droitures li sont sauves... puisqu'il mut à aler el servise Deu. » Le Conseil de Pierre de Fontaines par J. Marnier, iD-8% 1846, p. 167. Glossaire de Du Cange, au mot Crucis privilegium. — (18) Jean, clerc, fils de Oudard, jadis boucher de Gerson.
{Archives de Reims. Cartulaire A de Saint-Remy, p. 54/).
