Le 24 juin 1497 est tombé un samedi
uista, y a una isla grade que '[ esta par de la dha tierra *, le pusieron nombre sant Ioan, por auer sido descubierta el mismo dia la gente délia andan uestidos depieles de animales, usan en sus guerras arcos, y fléchas, lanças, y dardos, y unas porras de palo, y hondas. Es tierra muy steril, ay en ella muchos orsos plancos, y cieruos muy grades como cauallos y otras muchas animales y semeiantemëte ay pescado infinito, sollos, salmôes, lenguados, muy grandes de uara enlargo y otras muchas diuersidades de pescados, y la mayor multitud dellos se dizen baccalaos, y asi mismo ay enla dha tierra Halcones prietos como cueruos Aguillas, Perdices, Pardillas, y otras muchas aues de diuersas maneras. [|
N° 8- Terram hanc olim nobis clausam, aperuit Ioannes Cabotus Venetus, necnô Sebastianus Cabotus eius filius, anno ab orbe redem = j pto 1494. die uero 24. Iulij (sic), hora 5. sub diluculo, qua terra primù uisam appellarût, & Insula quanda magna ei" opposita, Insulâ diui Io | annis nominarût, quippe quae solenni die festo diui Ioannis aperta fuit. Huius terrç incole pellibus animaliû induûlur, arcû in bello, sa = Il gittis, hastis spiculis, clauis ligneis, & fundis utûtur: sterilis incultaq? tellus fuit, leonibus, ursis albis, proceris'cp ceruis, piscibus innume | ris lupis
1. « Esta par de la dicha tierra», parait vouloir dire que cette grande île se trouvait sur une ligne parallèle à ladite terre, tandis que les mots de la légende latine « ei opposita » ou « Et adverso sita », selon l'édition de 1547, disent qu'elle se trouvait en face.
scilicet, salmonibus, & ingëtibus soleis unius ulne lôgitudine, alijs'cç diuersis pisciû generibus abûdat, horû aût maxima copia [ est, 9 uulgus* Bacallios appellat, ad hec insunt accipitres nigri coruorû " similes, aquilae, perdices'qp fusco colore aliae'qî djuersae uolucres. I
Il est utile de rapprocher de cette version latine, celle que donne Hakluyt, d'après l'exemplaire de la carte de Cabot vu par lui en 1599 (et même en 1582), dans la galerie particulière du roi d'Angleterre à Westminster.
« Anno Domini 1497, Cabotus Venetus, et illius filius eam terram fecerunt perviam, quam nullus priùs adiré ausus fuit, die 24 Junii, circiter horam quintam bene manè.
Hanc autem appellavit Terram primùm visam, credo quod ex mari in eam partem primùm oculos injecerat.
Namque ex adverso sita est insula, eam appellavit insulam Divi Joannis, hac opinor ratione, quod aperta fuit eo die qui est sacer Diuo Joanni Baptistae : Hujus incobe pelles animalium exuviasque ferarum pro indumentis habent, easque tanti faciunt, quanti nos vestes preciosissimas. Cùm bellum gerunt, utuntur arcu, sagittis, hastis, speculis, clavis ligneis et fundis. Tellus sterilis est, neque ullos fructus affert, ex quo fit, ut ursis albo colore, et cervis inusitatee apud nos magnitudinis referta sit : piscibus abundat iisque sane magnis, quales sunt lupi marini et quos salmones vulgus appellat; soleœ aùtem reperiuntur tam longue, ut ulnae mensuram excédant. Imprimis autem magna est copia eorum piscium, quos vulgari sermone vocant Bacallaos. Gignuntur in ea insula accipitres ita nigri, ut corvorum similitudinem mirum in modum exprimant, perdices autem et aquike sunt / nigri coloris. » /
Lettre de Lorenzo Pasqualigo, adressée* a ses frères.
1497. « L'è venuto sto nostro Venetiano che ando con uno naviglio
2X août ^ e ^risto a trovar Ixole nove, e dice haver trovato lige 700 lon-
______ tam de qui Terraferma el paexe del Gram Cam. andato per la
costa lige 300, e che e desmontato e non a visto persona aiguna, ma a portato qui al re certi lazi ch'era tesi per prender salvadexine, e uno ago da far rede e a trovato certi albori tagiati, si che per questo iudicha che ze persone. Vene in nave per dubito et e stato mexi tre sul viazo e questo e ccrto, e al tornar . aldreto a visto do ixole ma non ha voluto desender per non perder tempo che la vituaria li mancava. Sto re ne ha buto grande piacer e dise che le aque e stanche e non hano corso corne qui. El re le ha promesso a tempo novo navil X e armati come lui vorà ed ali dato tutti i presonieri da traditori in fuora che vadano con lui come lui a rechiesto c ali dato danari fazi bona ziera fino a quel tempo e con so moier venitiana e con so fioli a Bristo. El quai se chiama Zuam Talbot e * chiamasi el gran armirante e vienli fato grande honor e va vestito de seda e sti Inglexi li vano driedo a mo pazi e pur ne volese tanti quanti navrebe con lui e etiam molti de nostri furfanti. Sto inventor de queste cose a impiantato suli terreni a trovato una gran -Jcon una bandiera de Ingeltera e una de San Marco per essere lui Venetiano, si che el nostro confalone se steso molto in quà. Londra, 2} Agosïo 1497. »
(Marin Sanuto, Diarii, sous la date du n octobre 1497, 1. 1, fol 374, v°. M S. de la Marciana 1 .)
1. Im,»rimé pour la première fois par M. RawJon Brown, RagguagliP. I. p. 99 i et, cn anglais, dans ses Cakndars, t. I, p. 262, n° 752.
DÉPÊCHE DE RAIMONDO DI SONCINO AU DUC DE MlLAN.
«... Oltre a ciô alcuni mesi dopo S. Maestà mandô un Ve- 1497. neziano che è un distinto marinajo, e che aveva molta capacità 2 a août, nelle scoperte di nuove isole, ed è ritornato salvo, ed ha scoperto ==5=== due isole fertili molto grandi, avendo de! pari scoperto le sette città quattrocento leghe dair Inghilterra dalla parte verso occidente. Questi tosto esternô a S. M. l'intenzione dimandarlo con quindici venti bastimenti... Londra, 24 Agosto 1497. »
(Archives desSforza, Milan 1 .)
L'original, paraît-il, n'a pu être retrouvé dans les archives milanaises. Nous croyons donc utile de reproduire la copie que M. Kingston a eu l'obligeance de prendre sur le texte envoyé par M. Rawdon Brown au Public Record Office :
« Item la Magesta de Re sono mesi passate havia mandato uno Veneciano el quel e molto bono marinare et a bona scientia de trovare insuie nove, e ritornato a salvamento et a ritrovato due insuie nove grandissime et fructiffere et etiam trovato le septe citade lontane da Tinsula de Ingliterra legc 400 per lo camino de ponente : la Maesta de Re questo primo bono tempo gli vole mandare XV in XX navili. »
1. Publié en anglais par M. Rawdon Brown, Calciidar, t. III, p. 260, no 750, et en italien par M. Bullo, hc. cit.
Deuxième dépêche de Raimondo di Soncino au duc de Milan.
« Illustrissimo et excellentissimo signor mio.
1 49 y. « Forsi che tra tante occupatione de V. Ex. non li sarà molesto
18 décembre. i nte ndere corne questa Maestà haguadagnato una parte de Asia
_______ senza colpo de spada. In questo regno è uno populare Venetiano
chiamato messer Zoanne Caboto de gentile ingenio, peritissimo delà navigatione, el quale visto che li serenissimi Re prima de Portugallo poi de Spagna hanno occupato isole incognite, deliberô fare uno simile acquisto per dicta Maestà. Ed impetrato privilegj regij , che lutile dominio de quanto el trovasse fossi suo, purchè lo diretto se réserva alla Corona, cum uno piccolo naviglio e XVIII persone se pose ala fortuna, et partitosi da Bristo porto occidentale de questo regno et passato Ibernia più occidentale, e poi alzatosi verso el septentrione, comenciô ad navigare aie parte orientale, lassandosi (fra qualche giorni) la tramontana ad mano drita, et havendo assai errato, infine capitoe in terra ferma, dove posto la bandera regia, et tojto la possessione per questa Alteza, et preso certi segnali, se ne retornato. Al ditto messer Zoanne, como alienigena et povero,"non saria creduto, se licompagni chi sono quasi tutti inglesi, et da Bristo non testificassero ciô che lui dice essere vero. Esso messer Zoanne ha la descriptione del mondo in una carta, et anche in una sphera solida che lui ha fatto et demostra dove è capitato, et andando verso el levante ha passato assai el paese del Tanais. Et dicono che la è terra optima et temperata, et estimanno che vi nasca el brasilio et le sete, et affermanno che quello mare è coperto de pessi li quali se prendenno non solo cum la rete, ma cum le ciste, essendoli alligato uno saxo ad ciô che la cista se impozi in laqua, et questo io lho oldito narrare al dicto messer Zoanne.
<c Et ditti Inglesi suoi compagni dicono che portaranno tanti pessi che questo regno non havera più bisogno de Islanda, del quale paese vene una '. grandissima mercantia de pessi che si chiamanno stochfissi • Ma messer Zoanne ha posto Tanimo ad màgiorcosa perche pensa, da quello loco occupato andarsene sempre a Riva Riva più verso el Levante, tanto chel sia al opposito de una Isola da lui chiamata Cipango, posta in la regione equinoctiale, dove crede che nascano tutte le speciarie del mundo et anche le gioie, et dice che altre volte esso è stato alla Meccha, dove per caravane de luntani paesi sono portate le speciarie, et domandati quelli che leportanno, dove nascono ditte speciarie, respondenno che non sanno, ma che venghono cum questa mercantia da luntani paesi ad casa sua altre caravane, le quale ancora dicono che ad loro sono portate da altre remote regioni. Et fa questo argumento che se li orientali affermanno ali meridionaji che queste cose venghono lontano da loro, et cosi da mano in mano, presupposta la rotundità délia terra, è necessario che li ultimi le tolliano al^ septentrione verso Toccidente. Et dicello per modo che non me costando più como costa, ancora io lo credo. Et che è maggior cosa, questa maestà che è savia et non prodiga, ancora lei li presta qualche fede, perché do poi chel è tornato, li dà asai bona provisione corne esso Messer Zoanne me dice. Et a tempo novo se dice che la Maestà prefata armarà alcuni navilij, et ultra li darà tutti li malfatori et andarano in quello paese ad fare una colonia, mediante la quale sperano de fare in Londres magior fondaco de speciarie che sia in Alexandria. Et li principali dell l impresa sono de Bristo, grandi marinari li quali hora che sanno dove andare, dicono che là non è navigatione de più che XV giorni, ne hanno mai fortuna corne abbandonano Ibernia. Ho ancora parlato cum uno Borgognone compagno di mess. Zoanne chi afferma tutto, et vole tornarci perche lo armirante (che già messer Zoanne cosi se intitula) li ha donato una Isola ; et ne ha donato una altra ad un suo barbero da castione Genovese, et intrambi se reputanno Conti, ne monsignor
Larmirante se estima manco de principe. Credo ancora andarano cum questo passaggio alcun poveri frati Italianili quali tutti hanno promissionc de Vescovati. Et per essere io fatto amico de Larmirante, quando volessi andarvi, haverei uno Archivescovato, ma ho pensato chel siapiù securacosali beneficij quali V. Ex. me ha reservati, et pfcrhô supplico che quando vacassero in mia absentia la me faccia dare la possessione, ordenando fra questo megio derve bisogna, che non me siano tolti da altri, li quali per essere presenti possono essere piû diligenti di me, el quale sono redutto in questo paese ad mangiare ogni pasto de X o XII vivande, et stare tre hore ad tavola per volta ogni giorno due volte per amore de* Vostra Excellentia. A la quale humilmente me recomando. Londoniœ XVIII Decem. 1497.
Eccelentiae Vestrae
Humilissimus Servus.
Raimundus. »
(Arch. d'Etat, Milan. Potence Estere, Inghilterra 1497, àcctmbS)
1. Publié dans YAnnuwrio scient ifico, Milan, i866> p. 700. Nous empruntons notre texte à YIntomo de M. Desimoni, qui a publié le sien d'après une copie collatioanje sur l'original par M. le surintendant des archives d'État à Milan.
Secondes Lettres-Patentes accordées a Jean Cabot.
« Mémorandum quod tertio diejebruarii anno regni régis Henrici 1498. septimi xiij ista billa deliberata fuit domino Cancelîario Angliœ * février. apud Westmonasterium exequenda. = ___ =
To the kynge
Pleas it your Highnesse, of your moste noble and habundaunt grâce, to graunte to John Kabotto, Veneciane, your gracious lettres patents in due forme to be made, accordyng to the ténor hereafter ensuyng, and he shal continually praye to god for the preseruacion of your moste noble and roiale astate longe to endure.
H (en) R (tcus) Rex.
To ail men to whom thies presentis shall come send greting ; knowe ye that we of our grâce especiall and for dyvers causis us moving we hâve given and graunten and by thies presentis yeve and graunte to our well beloved John Kabotto Venician sufficiente auctorite and power that he by hym his deputie or deputies sufficient may take at his pleasure vj Englisshe shippes in any poorte or portes or other place within this our reaime of Ingland or obeisaunce to that and if the said shippes be of the bourdeyn of CC tonnes or under with their apparaill requisite and necessarie for the safeconductoftheseid shippes, andtheym convey and lede to the Londe and Des of late founde by the seid John in oure name and by oure commaundemente, payng for theym and every of theym as and if we should in or for our owen cause paye and noon otherwise.
And that the seid John by hym his deputie or deputies sufficiente maye take and receyve into the seid shippes and every of theym ail suche maisters maryners pages and our subjects, as of theyr owen free wille woll goo and passe with hym in the same shippes to the seid Londe or Iles withoute any impedymente lett or perturbance of any of our officeis or ministres or subjectes whatsoevir they be by theym to the seid subjectes or any of theym passing with the seid John in the seid shippes to the seid Londe or Iles to be doon or suffer to be doon or attempted. Yeving in commaundementtoalland every our officers ministres and subjectes seying or herying thies our lettres patents, withoute anye ferther commaundement by us to theym or any of théym to be geven, to perfourme and socour the seid John, his deputie and ail our seid subjectes to passynge with him according to the ténor of thies our lettres patentis. Any statute, acte or ordenaunce to the contrarye made or to be made in any wise notwithstanding. »
(Public Record Office. Chancery signti bill, sub anno lyHcnri VU, n° 6 1 .)
DÉPÊCHE DE RUY GONZALES DE PUEBLA AUX RoïS-CaTHOLIQJJES.
« El Rey de Inglaterra embio cinco naos armadas con otro ge-
noves como Colon a buscar la Isla de Brasil y las vicinidades,
fueron provey dos por un afio. Dicen que seran venidos para al
1498. e ^ Septiembre. Vista la derrota que llevan allô que lo que buscan
juillet? es *° ( l ue Vuestras Altezas poseen. El Rey me ha fabiado algu-
1. Découvert et publié par Biddle (Meinoir 0) Sébast. Cabot, 183 1, p. 7^-77)« Nous adoptons le texte revu sur l'original par Miss L. Toulmine Smith, et inséré dans ÏIntorno de M. Desimoni, p. $6.
nas veces sobrello espéra haver muy gran interesse. Creo que no hay de aqui alla CCCC léguas. »
(Public Record Office, à Londres 1 .)
Dépêche de Pedro de Ayala aux Rois-Catholiqjljes.
« Bien creo, Vuestras Altezas an oido, como el rey de Yngla- 1498. terra ha fecho armada para descubrir ciertas islas y tierra firme 2 - juillet, que le han certificado hallaron ciertos que de Bristol armaronafio == == ^ =s= passado para lo mismo. Yo he visto la carta que ha fecho el inventador que es otro genoves como Colon que ha estado en Sevilla y en Lisbona procurando haver quien le ayudasse a esta invencion. Los de Bristol, ha siete afios que cada afio an armado dos, très, cuatro caravelas para ir a buscar la isla del Brasil y las siete ciudades con la fantasia deste Ginovçs. El rey determino de enbiar porque el afio passado le truxo certenidad que havian hallado tierra. Del armada que hizo que fueron cinco naos fueron avitallados por un afio. Ha venido nueva, la una en que iva un otro Fai (sic pro Fray ?) Buil aporto en Irlanda con gran tormento rotto el navio.
«El ginoves tiro su camino. Yo, vista la derrota que lie van y la cantitad del camino hallo que es lo que han hallado o buscan lo que Vuestras Altezas poseen, porque es al cabo que a Vuestras Altezas capo por la convencion con Portugal. Sperase seran venidos para el Setiembre.. Hago lo saber a Vuestras Altezas. El Rey de Ynglaterra me ha fablado algunas vezes sobre ello. Spero aver muy gran interesse. Creo no ay quatro cientos léguas. Lo le dixe,
1. Cet extrait, pris sur les copies rapportées de Simancas par Bergenrôth, nous a été obligeamment envoyé du Public Record Office par M. Kingston. Nous ne connaissons pas la date de cette dépêche, mais elle a dû être adressée en même temps que la suivante.
creya eran las halladas por Vuestras Altezas, y aun le dia la una razon, no lo querria. Porquc creo, Vuestras Altezas ya tendran aviso de todo lo y asymismo al carta o mapa mundi que este ha fecho, yo no la enbio agora, que aqui la ay, y a mi ver bien falsa por dar a entender, no son de las islas dichas. »
(Simancas, Estado, Tratado con Inglaterra . Legajo 2 i .)
Extrait de la Chronique de Fabyan concernant le troisième voyage (présumé) de sébastien cabot, selon stow.
18. Henr. VII « Thys yeare, were brought vnto the kyng A^D. 1302 ! . three men taken in the new founde Ilands, by Sébastian Gabato, before named in Anno 1468 (j/r), thèse men were clothed in Beastes skinries, and eate raw Flesh, but spake such a language as no man could vnderstand them, of the which three men, two of them were seene in the Kings Court at Westminster two yeares after; clothed, like Englishmen, and could not bee discerned from Englishmen. »
(Stow, Chronichj Lond., 1580, p. 875 2 .)
. 1 . Notre texte provient des copies déposées au Public Record Office par feu Bergenroth, qui a publié cette dépêche en anglais dans ses Càtendars^ t. I, p. 176-177, n° 210.
2. Dans Tédition de 160$, la dernière publiée du vivant de Stow, il y a en marge : « Rob. Fabian An. reg. 18. » citation qu'on retrouve dans les éditions préparées par Edmond Howes (Annales) en 1605 et 163 1. Nous n'avons pas trouvé celle de 1600 mentionnée par Lowndes.
Emargement de Cabot pour une carte marine.
« Paid Sébastian Cabot. Making of a carde of Gascoigne and 1 5 12. Guyon, 20 s. » ma ^
(J. S. Brewer, Cakndar domîsïic and foreign. Henry VIII. =s====s = London, 1864, in-8, t. II, Part II, p. 1456.)
XVb
Lettre de Ferdinand d'Aragon concernant Cabot.
« R. à Milor de Uliby Cdpitan R. de Yngl". I Ç 12
He sabido que viene en vtrâ compania Sébastian Caboto In- ,
. 1 3 septembre, gles, e porque yo quiero saber del cosas de ntro servicio, le *
enbiareis a do estoi. — —
Logroûo, 13 Set e 512.
Conch [illo].
Obpo. [de Palencia]. »
(MS, de labibliot. de l'Académie d'Histoire à Madrid, collection Muûoz, t. XC, fol. 109 verso.)