VN CONCILE CONTRE LE PAPK

La traduction italienne a été publiée dans les Mi!icellanée$ do Baluze, éd. Mansi, t. I, p. 5B3.

(Bibl. de Saint-Mar« à Veniie, nu.)

Serenissime imperator, immensae largitatis pater et totius fons et origo bonitatis Deus , singularem perpetuamque erga humanum genus providentiamatque clementiam declarans , per Amos prophetam suum promisit non facturum se Verbum , nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas. Cum ergo novissimc judicium et misericordiam in terra facere decreverit, scilicet abominationem in templo suo regnantem per flagella vindicare , ipsiusque Ecclesiam extirpatis ministris pessimis pristinse dignitali restaurare ; infidèles vero pia restauratione ad se convertere : idque mihi licet inutili revelare dignatus sit; non destiti octo jam annis in corde Italiae, uti fama late pervulgata est, et ad pœnitentiam peccatores vocare instantemque desuper iram nuntiare. Hinc multis praeconiis validissimisque argumentis fidem Domini nostri Jesu Christi extoUere , et ad veram religionem ac pietatem acriter vitia insectando mortales excitare : verum pravis odiosa nimis veritas multos offendit Qt multos contra me concitavit. Qui in malis gloriantes justos usquequa persequuntur, ne scellorum suorum exprobratione confundantur. Sed Dominus irridebit et subsanabit eos. Appropinquante igitur uUionis tempore,.nunc me secretiora quaedam vobis regibus et principibus reipublicas christianse aperire jubet, ut sciatis quanto in discrimine propter tollerantiam et culpam necnon discordias vestras navicula Pétri jnodo

versetur. Quam ob causam in virga furoris sui et reges ad

quos praecipue remedium pertinebat, charissimis eorum pignoribus peremptis. NuUum etenim sub cœlo gravius quam divinœ majestatis ipsiusque profanari cultus crimen excogitari potest, quod

a74 APPENDICE.

dissimulari et impune pertransiri ab iis qui cbviare possunt et debent , nihil aliud est quam liberam peccandi licentiam^ et nequitiae fontem siibministrare , uti modo in Ecclesia Dei conspicitur, in qua a vertice usque ad plantas pedum nulla superest sanitas. Sed omnium scellerum abominationes , vobis tacentibus et pestilentia in cathedra Pétri posita venerantibus, impudentissime vagantur, Idcirco adversus Dominus propter intollerabilem faetorem jamdudum nullum in Eeclesia pastorem esse perraisit. Testor enim vobis in Verbo Domini hune Alexandrum VI minime esse pontificem, nec ad pontificatum admitti posse. Nam ultra exsecrabile simonidB scelus, qua sacrilegam iflitram emptione subripuit, et quotidio confereudo sacra bénéficia licitatoribus exponit , manifestaque vitia obmittam ; hoc primum assero et c^rtissime afBrmo ipsum non esse chrlslianum , qui nullum prorsus putans Deum esse omne iniidelitatis et impietatis culmen excedit. Alia insuper occulta vitia universo exsecranda orbi , loco et tempore suc aperiam, si Dominus inspiravit. Quapropter ex parte omnipotentis Dei , a quo , Serenissime Cœsar, istius imperii culmen accepisti , te moneo et obtestor inter alios christianœ reipublicae defensores, omni cunctatione et terrena dissensione postposita solemne concilium idoneo et libero loco fieri procuretis ut tali exitiali animarum detrimento ac periclitanti naviculae Pétri impigre succurratur, alioquin gravissimam culpam Deique indignationem non evitabis. Haec eadem , jubente Deo , christiano régi Francorum sacrisque regibus Hispaniae, Britanniae insulas atque Pannoniae per litteras nota feci, ut pro communi sainte omnes in hoc concorditer excitentur. Ego vero quibuscumque nexibus me obstringes, irrevocabiliter promitto me non tam probationes certissimas in pra^sentia sacrosanti concilii allaturum , sed omnipotentem Dominum pariter evidentissimis miraculis ostensurum, Cujus rei sicuti inviolabilem ab eo promissionem accepimus, ita et magna fiducia non nostram sed Dei gjoriam quaerentes experimentum pollicemuf. [E sebbene Dio rare volte usa questi rairacoli . non è perô mancato mai ne' biso^ gni , essendo apparecchiato sempre ne' bisogni ad aiutare quelli che in verità gli domanderanno ajuto *.] Tu ergo, Serenissime ïm-

1. tes mots placés entre crochets manquent dans le texte latin.

perator, mandatum Dei tui damno ne conlempseris , sed halteo Jesu Christi accinctus quod dignitatis et ofiicii ac pietatis tuae in Deum est viriliter exsequere ; ut expugnalis prius Christi hostibus, quibus nihil perniciosius est , facile de externis postmodum victoriam coiisequaris , quam pro benemeritig in manu amplissima Deus reponet. Ac postremo adducam jam nihil ad majestatem et amplitudinem tuam convenientius , nihil gloriosius, nihil sanctius acce* dere posse , etsi universum orbem Christi imperio adjeceris, quam cum ab enormi injuria Domini Dei tui honorem cunctis rébus praBferendum, ejusque sanctuarium a fœdissima pollutione vindicaveris. Cui Dominus noster Jésus Christus spiritualem gratiam perpetuamque felicitatem donare dignetur. Yale.

XIIÎ.

letthb pe savonarole au roi de piance sde le même sujet

QUE LA rBÉCÉDENTB,

« ■ (Bibl. de Baint-Maro à Yeniie , nti.)

Rcx , in aeternum vive. Quantam tibi omnipotens Deus promerendi et bene gerendi occasionem et facultatem praestiterit, Rex christianorum potentissime , non ignoras. Proinde si ingratitudinis labe , quae sola pietatis et misericordiae fontem eisiccat non evitaberis, tanto gravions noxae in die judicii reus eris. Quis enim fidelis servus et prudens Domini sui honorem contemnat et per pretiosam illius suppellectilem diripi et dilapidari, etsi obsistere possit, impune patiatur? Tu igitur cum Christianissimus voceris, quem Dominus ministrum elegit, cui vires et gladium ancipitem (ledit; cui tôt bénéficia contulit, pluraque insuper se collaturum . ostendit, si in praeceptis ejus ambulaveris, ipsiusque Domini Dei tui honorem religionemque profanari haud turpiter consenties. Consensit enim qui improbis ubi potest non resistit.... An nescis quanto in discrimine , opttulante licentia , versetur Ecclesia? Correctoris veritatem adeo perosi sunt ut qui palam impudenter faciunt non modo non reprehendi , sed laudari et extoUi velint. Qui

autem viilnus tangit aspldis morsum intentât, quale quotidie, ctsi nullus , virus contra me habiturum experior. Audi ei^o quod Dominus modo per me propalari jubet rem nimis gravem , nimis pretiosam , scilicet sine rectore et pontifice jamdiu ipsam Ecclesiam esse. Cum hic sextus Alexander nequaqtiam sit pontifex nec esse queat , non tam ob simoniacam sacrilegamque electionem ob ea quae palam extant ipsius flagitia , quam cum christianus non sit , nec uUam fidei formam habeat, a qua mortalîum omnium pessimus prorsus abhorretur. Ea enim quœ stuporem et horrorem cunctis incutiant loco et tempore proferam opportune. Quapropter ex parte omnipotentis Dei te moneo et obtestor ut solemne concilium libero et tuto loco statim fieri procures , ne tanto animarum periculo sine pastore labatur Ecclesia. Alioquin tibi ceterisque ad quos attinet gravissime imputabitur. Et ne ex arbitrio ista dicta put^ntur, polliceor et obliger non tam me rationibus efficacissimîs in conspectu totius sacrosancti concilii praxiicta probaturum ; sed et supernaturalibus signis Deum eamdem rem confirmaturum. Sic enim ipse certe promisit; quod pariter ex ipsius Domini voluntate régi Romanorum sacrisque regibus Hispanias , Angliae et Pannonia) , sicut et in primis Tuse Majestati significavi : ut singuli pro sua in te pietate et pro regia dignitate ceteris terrèni imperii contentionibus posthabitis, ad instaurationem nulantis et periclitanlis Ecclesiœ unanimiter excitentur quod tibi potissimum ad hoc vocato, munus et exprimitur.... et ex majorum tuorum imitatione incumbit. Et cum negligentius rem hactenus egisti , a Domino salubriter correptus es. Cave autem ne gravius quid incurras si vocem ejus non audieria. Ipse enim est qui mortificat et qui vivificat , qui deducit ad inferos et reducit. Acceptior quippe hujus exempli holibatio Deo fuerit , quam omnes barbaras nationes christiano imperio subjugare ; nam radice infecta nihil salvari potest. Ex intimis primum vitalibus vipereum virus extirpetur, et pristinus vigor in omnes corporis partes diffunditur. Tune convertendos fidei maumethanos facile superabis;^ et per te crucis vexillum magnifiée exaltabitur.Exurge itaque ad paratam tibi Domini victoriam gloriamque perennem, nec diutius iramorare. Spes tecum erit et confringet vectes ferreos, et aperiet coram te januas, et portée non claudenlur,

et quocumque ieris , ipse anteibit , et humiliabis gloriosos terrae. AUoquin auferetur a te vocatio tua et dabitur genti fàcienti voluntatem ejus. Ipse autem in cujus manu est cor régis, inluif^inet oculos tuos ut videas et sequaris viam quœ per justitiam , fidem et pietatem ducitad vitam et beatitudinem sempiternam. Vale féliciter in Domino.

LETTBE DE SAVONAROLE Ali ROI ET A LA REINE d'eSPACNE, SUR LE MÊME SUJET QVE LES DEUX PRÉCÉDENTES.

La traduction italienne a été publiée dans les Miscellanées de Baluze, éd. Mansi, t. I, p. 583 et suiv.

( Bibl. de Saint-Marc & Veniie . nu. )

Serenissimi conjuges , audivi sœpe praeclara opéra et gesta vestra in profligandis expurgandisque infidelibus necnon eliminandis Qiristi hoslibus et perniciosis fidei subversoribus. Quapropter ob zelum domus Dei mirifice laetatus sum cum nihil magis quam christianse religionis decus defensionem propagationemque , uti regiam decet majestatem, sub limitibus vestris cordi esse perspexerim. Verum si quantum vos in Ecclesia Dei exterius aedificatis , alii sint qui multo magis intrinsecus demoliantur et vastent ; nihil in ea stabile, nihil solidum construi poterit; quum quidem labefacto fundamento supra gesta omnia gravi lapsu corruant necesse sit. Cum ergo omnipotens Deus inter alios serves suos inutili mihi revelare dignatus sit, se Ecclesiam suam per flagella renovare vello; octo jam annis in medio Italiae pœnitentiam vociferando haec nuntiavi. Veritati vero parcens multa discrimina pertuli, quae quotidie invalescentia ob amorem Christi insuavia« sunt. Quicumque enim in Christo vivere volunt persecutionem patientur ut reminiscantur et quœrantur ad ipsum liniversi fines terrse, cujus vasta tolius Africae pars sese vobis offert. Nunc itaque Dominus me altius intonare palamque facere jubet quanto in discrimine propter peccata hominum, regum et principum christianorum incuriam et toile-

rantiam Ëcclesia versetur : ad quos maxime pertinebat dissipatores et vastatore^ vineœ Domini Sabaoth atque ipsos vinitores totius mali auctores minime ferre , cum omnibus de excolenda et custodienda Domini haereditate mandatum sit , neque alii propter r^es tanto errori obviare possent. Quod quia hactenus neglexislis , potissima causa fuit ut indignatio Domini praesertim in filios vestros, sicut in primogenitos olim Egypti deferbuerit. Neque enim levé peccatum putandum est lesae mjjestatis divinae crimen leniter pertransire. Inclementer enim facit qui propter impunitàtem negligentiamve peccandi licentiam prœbet ; praesertim si in Romana Sede regnet abugio : ubi pro religione , sanctimonia et pietate , superbia , avaritia et omne flagitiorum ac impietatis genus alta cervice et aperta fronte dominantur. HaBC igitur abominatus Dominus jamdiu fluctuantem Ecclesiam pontifice et rectore destitutam reliquit. Quod nunc tandem propalare necessum est. Scitote enim hune Alexandrum VI minime pontificem esse , qui nec potest , non modo ob simoniacam sacrilegamque pontificatus usurpationem et manifesta ejus scelera ; sed propter sécréta facinora a nobis loco et tempère proferenda, quae universus mirabitur et obsecrabitur orbis. Ex quibus hoc primum Deo jubente aperio et certissime affîrmo ipsum non esse christianum , neque ullam prorsus fidem vel informem habere. Quapropter omnipotentis Dei mandatum vobis nuntio et tester futurum in gravamen animarum nostrarum , nisi credideritis ut omnibus aliis posthabitis curis , necnon dissentionibus solemne concilium idoneo et Ubero loco fieri maturetis , ne tam exitiale reipublicae christianae detrimentum diutius toUeretur. Ego vero offero et promitto non solum argumentis certissimis coram sacrosancto concilie prœdicta me probaturum, sed et Dominus ea supernaturalibus signis miraculisque ostensurum. Quum ita indubitanter ab eo accepimus quod si per incuriam et inconsiderationem hactenus in hoc defecistis, existimo enim vos religiosissimos esse , nunc postquam resciveritis tanto vigilantius et instantius rem tam honestam , tam piam , tam necessariam cum aliis regibus christianis procurate ; quibus, eadem jubente , denuo significavi S. Serenissimo Imperatori , Christianissimo régi Francorum, sacrisque regibus Brittaniae insulee, Pannoniae, tanqiiam

inter christianos primariis. Porro plus laudis et meriti undiqûe reportabitis , intestinam pestem curando, quam Barbaros omnes foris expugnando. Quos insuper in manus vestras Dominus tradet, et super ante natos reges vestros felicitatem gloriamque cumula bitis in cœlo et in universa terra : vestrique nominis decus nulla unquam posteritas conticescet. Dominus autem Jésus Christus vos tam religiosos perrarosque conjuges dirigat , foveat , conservet. In ipso demum qui est vestra salus féliciter valete.

A la suite de cette lettre , on trouve dans le manuscrit quelques pages en blanc , qui attendaient sans doute les lettres écrites par Skvonarole au roi de la Grande-Bretagne et au roi de Hongrie.

CKTIAITS DE QUELQUES I.ETTBEA INÉBITES BE LlÊONABD STBOZZI.

( Areh» délie Ri/^rm, — Gavtegcio Modieeo sTsati II priaeipato , filia 69.)

\o F» 16. — LÉONAnO STBOZZI A MESS. FRANCESCO FORTUNATI PIEVANO DI CASOINA, AMI DES MÉDIGIS.

Padre Piovano , avendovi ultimamente mandate alcune cose di Fra Hieronymo , e massime la prima predica , essendosi stampata la seconda di Santa Reparata di domenica passata , non dico quella del giovedi dinanzi in S. Marco , che non fu predica pubblica , ma sermone , vêla mando sotto questa ; mettetela con l'altre. A Roma s'è cominciato a sentire il suo nuovo predicare, e fannone gran caso , e dubito di più serrata guerra , che comincieranno a venire ad arme corte , e il nostro ambasciatore che si trova là ne comincia a aver paura , tanto più presto si chiarirà chi dubita se questa ô opéra di Dio o del diavolo.

24 febbrajo 1498 (1497, vieux style).

%o F" 18. — DU MÊME AU MÊME.

La cosa quando raffredda , quando riscalda , e le Signorie fattone due volte pratica , conclusono di lasciare deliberarlo a Frati

medesimi; solamente se avessi cura alli scandali, facendosi la pr»va. Ora questi di S. Domenico ci sono molto caldi e fatto fare efiicacissime orazioni. Intendo esser dato il guanto per domani, e questa sera si délibérera il luogo dentro o fuori délia terra. Vedremo che fia , e Dio aiuti la verità e Topera sua. lo per me noi posso credere.

5 aprile 1498 (1497, viepx style).