‹ Jerome Savonarole: d'après les documents originaux et avec des piècesChapitre 167 sur 195 · LETTRE DE SAVOIVAROLE A ALEXANDRE VI · texte numérisé non relu

LETTRE DE SAVOIVAROLE A ALEXANDRE VI

11 adresse au pontife des compliments de condoléance, au sujet de la mort de Jean Borgia, duc de Candie, son fils*

( BIbl. de Saint-Mare à Ventae , nu. )

Beatissime Pater, post pedum oscula beatonim. Fides innumeris fulta miracuiis et praeclarissimorum divinis operibus, praeconiis, rationibusque et doctrinis et sanguine infinitorum martyrum perpétue roborata, sola et unica est cordis humani vera tranquillitas et consolatio. Dum enim sensum rationemque transcendit, et divinae potentiœ ac bonitati innititur, ad insivibilia animum transférons, facit ut non in hoc mundo simus, nobisque animi magnitudinem impartitur. Qua non solum patienter ad versa omnia tolleramus, sed etiam in tribulationibus gloriamur, scriptum quippe est : Non contristabit justum quidquid et acciderit; justus autem est qui in fide vivit, Domino attestante , qui ait : Justin meus in fide sua vivet. Beatus ergo qui ad hanc fidçi gratfam vocatur a Domino, sine qua nemo pacem habere potest, dicenle Isaia : Non est p(KD impiis, dicit Dominus Deus meus, Bespondeat itaque SanctilasTua, Bealissime Patcr^ quara repente Irislilia

vertatur in gaudium : dulcis est enim Dominus , qui nostra peccata sua bonitate in immcnsum transcendit. Omnis alia consolatio et levis et fallax est, quia tempus brève est, et ad perpetuum transmigramus, Fides sola laetitiam affert de terra longinqua. Quod audivi et oculis meis vidi ac contrectavi haec loquor, pro quo persecutione libenter patior ut Christum liicrifaciam et pœnas perpétuas evadàm , sciens quia horrendum est incidere in manu Dei viventis. Adjuyet ergo Béatitude Tua opus fidei pro quo jugiter laboro usque ad vincula ,' nec impiis aures prsebeat , et dabit ei Dominum oleum gaudii pro spiritu mœroris. Quae enim praedixi vera sunt. Quis autem resistit Deo. et pacem habuit? Haec , Beatissime Pater, tibi (sapienti pauca), duce charitate, humiliter scribo , cupiens Tuam Beatitudinem vere et non fallaciter in Domino consolari, quia.cum exarserit in brevi ira ejus, beati omnes qui confidunt in eo. Deus aùtem totius consolationis , qui eduxit de mortuis pastorem magnum ovium in sanguine testamenti œterni Dominum nostrum Jesum Christum , consoletur te in omni tribulatione tua. Vale,

Florentiœ , vu kal. jul. mccccxcvii.

LETTRE DE HESSE& BOHENICO BONSI AVX SIX DE BALIE.

Il annonce aux premiers magistrats de la république l'intention où est Alexandre VI de jeter l'interdit sur la ville de Florence , si elle ne défend pas à Savonarole de prêcher.

( Lettete Ined. e docum., Recaeil da P. Marchese , Doe. xfi iO. )

Domiiûs Decem, die 7 niartii 4497 (vieux style : lisez 1498).

Haranno avuto Vostre Signorie le mie de' 27 del passato, primo, due e sei del présente ; et a quanto accade facto risposta. Di poi hiersera al tardi hebbi due di Vostre Signorie de' di 3 , con una lettera de nostri excelsi Signori al papa , et con una copia d'epsa. Stamane, per exeguire quanto mi commectono le Signorie Vostre ,

Ser Àlexandro et io , ci transferimo a palazp , et havendo trovato per via il cardinale di Perugia, et conferitali cosl a parole il conlenuto délia risposta a' brevi délia Santità del papa, dicendo prima la sua Reverendissinïa Signoria parergli che mal si possa per questo satisfare a quelle ricerca nostro Signore, ci confortô fussimo col papa et li dessimo la lettera et li exponessimo la nostra commissione. Cosi facemo; et essendo intromessi nella chamera del pappagallo, dove era Sua Santità, con la quale era il vescbovo di Parma, oratore di Milano; dopo pocho spatio di tempo , nel quale decto oratore communichô certe lettere alla Sua Beatitudine, quella ci chiamè, et alla presentia dello oratore predecto ci domandô, che risposta havevamo al brève suo. Rispondemoli seconde la commissione vostra , et presentamoli la lettera de' nostri excelsi Signori. La quale fe leggere da decto oratore; et di poi ci dixe , maravigtiarsi assai di taie risposta , insinp a dire çhe li pareva una trista lettera , e che per essa non poteva comprehendere nostro buono animo in verso Sua Santità; subiungendo, che non si poteva dire lui essere maie informato, quanto a quelle che contre alla Santità Sua et la Sede Apostolica haveva predicato Fra Girolamo ne' di precedenti , conciossiacosa che di questo ne apparivono scripti in forma et mandati di costi, ne' quali haveva lecto , come Fra Girolamo spregiava la censura contre a di lui dalla Apostolica Sede promulghata, chiamandolo ferre rocto; et che piutosto voleva andare allô inferno, che chiedere l' abeolutione ; et che li rimproverava la morte del figliuolo. Et che di questo non «i poteva dire la Sua Santità esserne maie informata; et a questo diceva ne per la lettera de' vostri excelsi Signori , ne per quello si narrava per parte vostra, justificarsi o potersi justificare Fra Girolamo havere bene decto et predicato , et voi cosi tollerarlo , et in effecto conchiuse , per questa lettera de' Signori non vedersi costl essersi facto segnio alcuno di stimare Sua Santità et parte alcuna di quello che pe' brevi vi haveva ricercho; ponderando ancora per la lettera predecta non si peter dire che e Signori havessino facto cosa alcuna di quello che la Sua Santità aspectava che volentieri et presto havessino exeguito; et maxime del fare ritardare le prediche, montre perseverava la excommunica. Et

benchè nel principio délia lettera délia Signoria si dicha Fra Girolamo , corne s' ebbe notitia del brève , si parti di Santa Liperata et ritornossi a S. Marcho ; nondimeno non apparisce che tal parti ta fusse per comandamento o volontà de' Signori. Insuper agiunse, che perô non appariva che lui in San Marcho non predicasse, et la Signoria pure doveva sapere (corne dice il brève) , che la volontà di Nostro Signore expressa in decti brevi era , che in nessuno modo predicassi ; et che ancora non appariva per decte lettere che cosl più tempo havessi a perseverare di non vènire a S. Liperata : immo per decte lettere appariva expressamente la Signoria non essere disposta a provedere et operare secondo il tenore de' brevi. Il che dbce non havrebbe mai creduto, et non» dimeno benchè li paressi ragionevolmente al présente potar porre lo interdetto contre alla città , con danno gravissimo del pubblico et d'ogni privato ; tamen voleva di nuovo significarvi , che se altrimenti voi non provedessi , overo che Fra Girolamo havessi pre» dicato poi si parti di S. Liperata , a ogni modo verrebbe alla intera positioïie dello interdecto; usando intorno acciô parole gravi e severe mostrandoci (come ancora tocchiamo con mano), per relatione di molti amici , che cosl seguirà senza riguardo alcuuo. Noi ci ingegniammo quanto potemo mitighare la Sua Beatitudine, prer gandola volessi andare in questa cosa adagio, dicendoli délie qualité et conditioni buone di Fra Girolamo : et intorno acciô havemo tempo et commodità assai. In che si fece moite repliche ; et lui finalmente subiunse, chel del predicare buona doctrina non lo dannava; ma bene biasimava che essendo scomunicato et non volendo domandare absolutione , cosl in évidente dispregio suo et délia Sede Apostolica et in malo exemple d'altri , lui fusse lasciato predicare contre ancora la expressa volontà di Sua Santità. Et facevasi beffe d'ogni ragione si alleghassi a mostrare non valere la excommunica. Perô hora non veggiamo essersi potuto optenere se non una brève dilatione al procedere contre alla città allô interdecto; ma non dubitiamo quelle dovere seguire, quando non si seghua, secondo che di sopra ho riferito. Et il veschovo di Parma , il quale dopo noi rimase col papa alquanto tempo , cosl ci riferl con giuramento , dicendo vedere venire un gravissimo maie

contre al pubblico et al privato , et che ne tremava di paura per le parole che dopo la partita nostra si aspramente haveva usato il papa ; et che lo conosceva di natiira da riuscire una volta a simili effecti. Et perô exortava, che e* si facesse qualche segnio di resislere al predicare qualche tempo , o in qualche modo humiliarsi Fra Girolamo a chiedere V habsolutione; la quale quando seguisse , non dinegherebbe mai a Fra Girolamo poi il predicare. Intendino hora le Signorie Vostre^love si riduce questa cosa; nella quale havete a tenere per ferme , che tucti e cardinali et ogni altro prelato di questa corte , non potrebbono essere piu contrarj alla causa nostra. Et in fra le altre cose , Monsignore di Parma ci dixe , in su questa cosa, contro a di voi essersi levato Piero de' Medici, offerendo al papa partiti; et similmente lo oratore vinitiano per questo mezo in quanta disgratia vuole , vi cercha mectere col ponlefice : oltre a che etiam tucti li altri inimici nostri pigliono di qui occasione di nuocere aile cose nostre.

Non voglio obmectere , che havendo facto il papa di nuovo rileggiere la lettera de' nostri excelsi Signori , Sua Santità et due suoi secretarj si accordarono che la dectatura fusse tucta di Fra Girolamo et suo stile : di che ancora più mostrarono maravigliarsi , benchè noi dicessimo nol credere in alcuno modo.

Sommi suti grati li advisi , et li userô al tempo et dove bisognerà. Di quelle mi persi in casa per essere ancora délia percossa malato, non se' potuto ritrarre più oltre. Intendo ha favore; et perché ie ne parli , da parole in fuori non ne ho altro. Et crediatemi , Magnifia Signori miei , chel al conlinuo qui siamo di manchare di reputalione et gratia , non concordandovi altrimenti con la mente del pontefice, et noi non ci stiame senza grandissime pericolo, per molti adversarii ci sono et di mala ragione; et quando quelle fussino in sul facto , conoscerebbono essere molto maggiorQ non scrivo.

LETTRE l>*ALEXANDRE VI AUX FLORENTINS, POUR SE PLAINDRE DE CE ^ qu'ils n'ont PAS ENVOYÉ SAVONAROLE A ROai.E.

( Bibl. de Saiot-Mare à Venise , ms. )

Nunquam putavimus eo deveniendum esse ut in rébus Hieronymi Savonarolœ adeo insurgeretis ut in disputatione super exsecutionem praeceptorum nostrorum , quasi litem conteslando veniretis. Vestrum enim est quse sunt Cœsaris Caesari, quœ sunt Dei Deo reddere, gubemare vestram rempublicam , temporalem statum diligere. Rerum vero ecclesîasticarum curam nobis , quibus sinceram fidei obedientiam promisislis dimittere , nostris praeceptis oblemperare , et qualiacumque a nobis in rébus ecclesiasticis praeciperentur, omni responsione et excusatione rejecta., effectui mancipare. Ita exigit vestra erga nos et banc Sanctam Sedem consueta debitaque devotio. Ita nos jusserunt antecessorum vestigia, ita postulant quae a nobis hoc tempore consequi desideratis. Jussimus ut aut Fratrem Hieronymum ad nos dirigeretis , aut eum ita induceretis ut hominum commertio careret. Exspectantes ex his alterum habemus vestras litteras fucatis quibusdam , Hieronymo , ut credimus , auctore , rationibus coloratas , quibus opéra multa et sancta et devotionem in eum populi florentini , et periculum in eo cobercendo commemoratis. Nolumus in judicium intrare eum serve nostro , neque rationibus respondere. Vilesceret enim auctoritas nostra, et epistolarum etbrevium multiplicatione in infinitum procederetur. Hoc tam pro gravitate hujus Sanctae Sedis dixerimus , quam pro peremptorio haberi a nobis volumus. Statuimus enim ulterius nilamplius in ista rescribere. De bono opère non lapidamus Hieronymum. Si in populo florentine multa bona operatusest, laetamur, et optamus ut Deo bene juvante sua semina fructus habeant perpétues bonorum hominum in eo credentium et eum imitantium devotionem in Domino commendamus. Neque eos scandalizare , ut vos timetis, ullatenus intendimus. Nostra omnis in hoc versa-

tur intentio , ut Hieronymi Savonarolae petulentiam , superbiam , inobedienliam omni severitate ita compescamus , ut ad cor revergus et ad pedes nostros humiliatus , veniam postulet. Quam eu m petierit , scimus enim quod petet , et vobis impellentibus et clementer elargiemur et cor contritum et humiliatum non despiciemus. De bonis operibus eum commendabimus. Quœcumque a nobis , post errorum suorum veram emendationem , petierit auxilia , ut opéra quœ vobiscum cœpit ad perseverantiam et incrementum firmentur et radicentur facillime concedemus , et cùucta quse a nobis ad vestram aedificationem spidtualem et in consolatiûnem devoti 6ui populi florentini petierit , utiqûe se impetrasse Isetabitur. Non sit qui nos interroget quomodo et qualiter, quave ratione excomunicatus et nobis inobedientissimus habendus sit. , Beq[uirunt enim ista judiciariam telam , ut litteras nostrse quas sa^ius in forma brevis in bac causa ultro decrevimus discutiantur. Quapropter absente , et per litteras ex integro fieri nequeunt. Hoc pro constantia habetote in verbo nostro sine ulla excitatione Hie* ronymum nostra auctoritate excomunicatum esse et denunciatum ex eo praesertim capite quod litteris nostris praecepimus ut se et conventum S. Marci ubi moram trahit, uniret congregationi duodecim conventuum ordinis Praîdicatorum quos invicem univirous et ad observantiam reduximus : nam praecepimus sub pœna excomunicationis latae sententiaB. Intimatum est ei brève per dilectum filium Matheum Rausinum, fratrem ordinis Praedicatorum, qui nobis et intimasse et cum Hieronymo hospitatum fuisse retulit. Non paruitHieronymus, imo libellum scripsit in vituperium ejus unionis , ac si auctoritas Sedis Apostolicae nulla in eo intervenisset. Obmittimus quod sub simili pœna ei praecepimus ut ad nos veniret, et aliis item litteris praecepimus ne praedicaret, ubique censura de more apponi jussimus. Verum fretus ipse aura et favore populi florentini omnium credulissimi , neque unioni consensit, neque ad nos venire curavit, neque a praedicatione abstinuit. Per quam iteratam inobedientiam in excomunicationis sententiam se saepius scienter implicavit , et celebrando irregularitatem incurrlt, nostram et hujus Sanctae Sedis auctoritatem verbo , opère et exemple inaudita arrogantia manifeste contem-

nens ut per priores nostras litteras intelligere potuistis. Quinimo insanire non desinena errores suos ad profundum malorum ducens, his diebus etiam in ecclesia cathedrali florentina saepius praedicare ausus est, ac si non solum excomunicatum non esset, sed adeo tanquam angélus missus esset, nihil in sermonibus suis obmittens quae ad vilipendium censurarum nostrarum excogitare potuerit.. Quod praedicaverit sciens se excomunicatum et publice nuntiatum neque vos negatis , neque orator apud nos vester diffi-» tetur. Hoc non sufficit ut horoinis incorrigibilitatem et levitatem vestra populari aura nutritam omnes plane cognoscant, mirentur et damnent. Magis et ad nauseam vel potius ad risum nos inducunt quae ab impressoribus vestris emanarunt : ubi sermones aut vérins subsanationes ejus de verbo ad verbura transcriptœ sunt :" m quibus stupentibus nobis et pluribus ex fratribus nostris sanctœ Ecclesiœ cardinalibus hominis levitatem compatientibus , Deum nostrum omnipotentem Hieronymus rogat se ad infernum post mortem perpetuo iradi , si a nobis unquam solutionem petat ab his censuris quibus eum subjecimus , imo ipse nos suis déliramentis subjecit. Et impressoribus semi plene credidimij^, sed vidiinus litteras proborum virorum, qui sermonibus suis interfuerant, et nostris domesticis ita eum palam dixisse conscribunt, addentes eum dixisse non ligari in cœlis quae nos contra ipsum decernimus in terris. Inviti et eum displicentia haBC credimus pa^ rati certe more Salvatoris nostri omnia audire et tollerare quaB personam nostram concernunt; sed quae honorem et potestatem hujus Sanctae Sedis , cui divina Providentia praesidemus tam acriter ulcérant, nunquam toUerabimus. De Hieronymo qui sensu aliène ducitur vehementer miramur, de vobis autem qui ejus rèi-

publicae gubernacula tenetis nondum miramur et obstupesci-

mus , imo juste conquerimur et ex vestra nimia tollerantia , ne dicamus favore illi praestito, ita turbamur ut quieturi non simus donec honorem Sanctœ hujus Sedis tôt modis a tenui isto vermiculo calore vestro ulceratum opportune consuluerimus. Curare vos omiiino volumus quod in superioribus litteris vobis injunximus , effectum sortiamur, penitus déponentes vestram illam opinionem omni veritate carentem, qua existimare videmini rem

hanc ad aliorum subgestionem nos persequi. Neque enim noslri aut HiôTonymi aemulatores , neque mens ulla erga vos sinistra iics movet, sed solum zelus honoris nostri^ quem in ea pe eo magnificamus quod propter hominem gregis nostri ecclesiastici obedientiam suis majoribus professam ita provocamur ac si a maximo quopiam potente mandato nostro aperta rebellîone repellerent. Sermonibus Hieronymi populum vestrum non privavimus , ipse suis obstinationibus se privatum reddidit vestra audientia satîs , quotiens a vobis publico edicto vetari obtinuerit, ne quis prœter eum evangelizarel populo vestro verbum Dei , volens unicus pro Apollineo quodam Florentinorum oraculo haberi salis. Quot célèbres Evangelii praecones ab urbe vestra expuleritis ut solum Hiero-. nymum adoraretis , nec haberetur qui caeco populo suas fatuitates declararet satis in quolibet conventu florentine? Verbum Dei nunc declamari juvate alios pnedicatores. Permittite ut quilibet efferat in horreo Domini quod potest , ferte patienter ut Hieronymi anathematizati lingua coherceatur, non quidem de perpétue , sed donec post debitam humiliationem os ejus a nobis aperiatur. Consulite re^us vestris , et per interventum simplicis Fratris ne cadat , ut ajunt, musca in lac quod inter nos et vos bonis rationibus sensim coagulât. Sicuti enim in rébus nostram auctoritatem concernentibus obedientes eritis ; ita erimus et nos proni et inclinati ad ea quae gratiositatem et commoda hujus vestraB reipublicae concernent. Valete , nihil nobis super his per litteras sed operibus tantum respondentes : alioquin reiteratam inobedientiam vestram amplius non ferendam uîturi , totam civitatem Florentiae ecclesiastico interdicto incunctanter subjiciemus tamdiu duraturo quamdiu vestro isti monstruoso idolo favorem praestabitis.

Cette lettre ne porte point de date ; mais elle est écrite en réponse à celle de la seigneurie en date du 4 mars 4 498 \ voyez Lett. ified., Rec. March., p. 93, et Quétif, t. H, p. 422), et se rapporte parfaitement à celle de Bonsi qui précède immédiatement dans ce recueil.

LETTRE D^ SAV01VA.II0LE A L'EMPEREUB , POUR l'eNGAGEE A ASSEMBLEE

Page 1