SUR JEANNE D'ARC
OPINIO JOHANNIS BOCHARDI
ABRINCENSIS EPISCOPI.
(Voir chapitre III, p. i:i9.)
Qiuiin citra paucos (lies, propier nonnull;! meae Abrincensis ecclesiae agenda, ad liane Parisienseni civilatem venissem; ex parte reverendissinii et reverendi in Christo paliiMii et domiiiorniii liemensis archiepiscopi el l'aiisiensis episcopi, sininl et lionorabilis et religiosi viri magistri lïrelial. ordinis Kralnnn predicaloriini, sacrae thcoiogiae professons liaerelicaeque pravitalis per regniim i'^ranciae inqnisitoris. sanclœ Sedis apostulicae comniissarionnn et. qiioad ea de quiijiis liic h.iljendtis est sermo, specialiter deputalorum ; luit mihi injunctiini ut, super quodam processu alias, sunl fere X\V anni, Kothoniagi, per reverendnm in Christo palrem et doniinuin lune Belvacenseni episcopuiu, in niateria cujiisdani siiigularis alque admirandae t'œininœ, qiue .lolianna Puella comniuni nuncupalioiie vocabalin-, facto el concluso; (|uanlum ad ejiisdeni processus confirmationem seu infirniationem, pariter et de in eodeni conlenlis eideni Puellœ objectis, ego vellem, per moduni opinionis. qiiid in ea re sentireni scribere. In qua cerle maleria, quae, grandis adniodum diflkilis el valde ardua mihi prima facie visa est, nullal>nus praesumerem, maxime in tam brevi decursu, ulciimque opinari, nisi praefatorum dominorum commissariorum milii pro sinf^niari praeceplo interveiiirel auctoritas. Certa itaque protestalione pnemissa de nibil asserendo quod sauge doctrinte videalur aiit essepossit contrarium, videtur mihi tolum luijusce rei pondus in duo principaliter versari. Quorum priinum quod tanqiiam niateriale est, concernit ea quae prœfalte l'uellie per suos adversarios el judices fuerunl objecta ; secunduni vero forniam sive ordiuem processus usque in senlentiam diflinitivam et ejiisdem Puellie condemuationem considérât, ht circa baec duo, non per inodum codicilli, sicuti audivi nonnuHos solemnes prœlaîos et dortores solemniler et ardue alque ad rem multum pertinenter scripsisse; verum qu;e breviori decursu summaiie solum et levi quadam opinione, quantum ex summario quodam exlraclo descripto si]])er bac inateria, doniini Pauli l'ontaiii, in curia llomana advocali consistorialis solemnissimi, valui matcriam banc simul el processum considerare, mea lalis qualis, sub protestalione piœmissa simul et cujusiibet securius sapientis correctione, versabilur o|)inio.
Circa priniura igilur quam plurima praefatae Puellae videnlur im-
positn, intcr qiiae videntur esse majora quod dicebat mnltas et fre- (|iicntes spiriliuiin, videlicel beati Michaelis et beatarmii Kalheriiia; et Margarelae visiones et revelatioues et consolalioncs habiiisse, quibiis StT|)c levcrenliani oxliibuit.
Quod aliqiia fiitura conliiigentia se scire cerlitiidinalitor pr.Tdixit. Qiiod a paicntibus absqiie licenlia recessit. Ouod bellis l)abituni virik'in cl arma gerens etiaiii tonsa criiies se iminiscuit. Ouod niilitaiilis Ecck'sia' judicio super his quiP sibi impunebaulur se ipsam subinittere noiuit. Kl quod posUpiain soicmni abjuratione liujusiiiodi spiriluuiu appariliones el revelaliones sinuil et virilein liabitum diniiseral alque eisdeni publiée renunciaverat, ilerum resumpsil el eisdem adbesil.
Unde quod liujusniodi visiones scu appariliones liabueril qnanivis lioniinibus occultum sit, cuni luec sinl sécréta Dei inisleria, non tamen est inipossibile neque a lide calholica alienum. Apparel enim Dominus lis qui lideni liabent. Sapientiœ I et Joannis iX de diligenti Dcum .-cribilur : « Ad euni veniemus et mansioneni apud eum faciemus, » Cnde el appariliones et spirilus proplietiœ tani in Velere et Novo Teslaniento et viris el niulieribus neduni bonis, scd eliani niaiis quani pluries contigisse manifeste déclarai tolius sacrae Scriplurse decursus.
Supposito ergo qucd ipsi Puellae hujusmodi appariliones et revelaliones fuerunt faclœ, sicut salis vcrisiniile est, atlentis dictis et faclis per eam, an a bonis vel niaiis spiritibus provenerint sequitur conjecl[ur]anduin.
Quod equidem ex duobus maxime videlur perquirendum videlicet ex fine jiropter queni et ex viia el moribus et obilu ipsius Puellae.
Acliones enim liumanic polissimuni bonilalem vel maliliam liabent ex fine a quo depcndrnt, ila ut .--ccundum maximani ihopicam cujus finis bonus esl, ipsum quo([ue bonum est : sic el de malo.
Boni eliam spirilus ad bonam vilam honeslosque rnores inducunl, alque ad linem usque catboiicum perducunl.
i'ra'fala aulem l'uella, ut nedum ex ejus dictis et asserlionibus verum longe cerlius ex ipsius faclis el operibus claruil et manifeste cunclis apparuil ad liunc finem sj)eciaiiler et intentionem deslinata est ; et venil ui ab hoc Francorum ebrislianissimo regno in exlrenia fere calamilale per Anglicos ipsum injuslissime tune usurpantes conslilulo ipsos Anglicos juste et ralionabililer expellerel, siniul et clnisiianis^imum dominum noslrum n-gem Ka[rolum] modernum, quasi lune a suo regno dejectuni et })ropulsuni, et reslituerel, el ad sacram unclioncni paiiter el regiœ eorona^ susceplioneni perducerel, quod siquideni qualiter perleceril rei probavit eventus.
Haec onniia bona et honesla sunl neduni ex génère, verum eliam ex circunislanliis aciuum et operalionum ipsius Puellae. qu;e ipsos Anglicos glatis anle cujuscunique insullus seu belli aggressuni, mi-cricordiler procedens, dulciler monuil el sununavil ul in nomine Domini cuni bona pace recédèrent et quod injusle occupabanl et usurpabanl juste rclinquerenl; nonien et auxilium Dei indefesse,
pie eî dévote implorans, sacranieDta confcs.'-.ianis et sacrosanctae Eucliarisîiac freqin'nler snsci])ieiis, iiUe^rilatcin pure virgjiiiiatis inler toi et talis coudilioiiis viros sola ^;implex el juvenis l'iiella illibaie cnslodiens, qiiosciiiiiqiie coniiptos moves, excessus seu perversos illicilosque acliis in aliis ut l)lasplu'inias, jurameiita, violeiitias, lioniicidia, fiuta et caetera hiijusniodi. qtianluni plus polerat cohibens, iu noniine Doniini seniper refroiiabat.
Ex quibus et Unis ad queni specialiler vcnit bonilas et suoruni vil3e et morum clara honestas possunt apprebendi.
De ejus auteiii obitu, nil aliud nisi Dco révélante potost certiludinaliter coçinnsci, nisi (|uod in ejus exlreniis senqier de l)cne iii niclius conliiiuaus Jliesuni. beaiani Mariam, sanctos el sanelas assidue, niultis JKtniiunni niillibiis ciare audienliijus, acclanians, sancte et catboiice visa est inter flammas pressuras spirituni Domino reddidisse.
Ex liis videlur sequi et niea opinione posse concludi ipsani Puellam ad jani prœtactos fines fuisse a miséricorde et justo Deo missam.
Qiiod eli.un ex ejus rei circa qnam conditione satis considerari potest. Ipsi enim AngHci in iilis diebus temeraria praesnmptuositale inlolerabiH(pie superl)ia sui)le\ali non salis pensantes quoniam neque in forlitudine sua roborabitur vir : « In eo, aiebat regius Prophela, sperajjo et f,dadius meus non salvabil me, » quoniam ut in Macbabeoruni tertio capitulo scribitur : « Non in niullitudine exercitus vicloria belli, sed deCœlo fortiludo est, » juste merucrunt ut de eornni summa atque fasiigiosa superbia Deus ipse qui infirma mundi eiigens ut foi lia quaeque confundal, quantum superbis resistit, liumilibus dat graliam et qui ipsi rerum nalurœ eas leges instituit ut contraria conirariis curentur, eos per viclricem bumiiilatem potenlissime deiiceret.
Quae autem major potuil contra tantam siq)erbiam reperiri bumililas, quam in siniplicissima tridecim circitcr ;innorum virgine Pueila, in campum absque mulla liominum frequentia, inter oves et pecora mulla, atque de post fêtantes a Deo vocala : certe nulla sicut neque contra summani Luciferi superbiam quam in sacratissima virgine Maria major vaiuit liumililas inveniri.
Sequitur ex diclis, ut videlur, clare posse concludi bujusmodi spiriîus eidem Puellie apparentes bonos fuisse et a Deo, qui ad opéra pietalis el misericordiœ, sicut est populi et patriae a maiis liberalio, non utilur mah's angelis, sed bonorum ministerio fuisse specialiler missos.
Sed quod liujusmodi spiriîus fuerinl bealus Micliaelet beaUeKatlierina et Alarj,'areta satis imo niultum verisiniililer apparel. De I\licbaele quidem arcliangelo : ipse enim est qui populo Israclito olini ducatum priebebat divinas revelationes simul et direciiones exercendo, ut expresse babilur in glossa Judicum W et Dauiclia X. Modo aulem dispersione in il!o populo facta et C.lu-isii Ecclesia l'undata et fide revelata, nondubium quin idem bealissimus arcbangelus Ecclesiae Cbristi et ita loti cbristiauilati praesideat, et maxime
inter caeteras christianitatis partes hiiic Franciae regno, quod propter singiilareni diviiii ciillus cxcelleniiam et praeclanini (idei lumen in eo, absque macula scmpcr praetulgens chrisiianissimum eliam ab aliis regnis est spécial! qiiadam alqiie peculiari honoris excellentia appellatuni. Quod eliam exquodani bene singulari satis verisimiliter potest conjectmari. ^am einiidem archangeliim quandam rupem in medio mari in mea Abrinccnsi diocesi in qiia colerelur sibi quondam elegisse veteres nostrae tradunt bisloriœ, ubi a bealissimo Auberlo, Abrincensi tiincepiscopo, ex speciiili revelationeper eiimdem archaugeluni sibi fiicta in lionore ejusdem arcliangeli percelebris fiindata est eccicsia, quae bactenus dicta est ecclesia beati Micbaeiis in Tumba. Iliclociis, quanivis ex integro toins Normannise ducalus, praeter ipsiini fueril violent! Anglornni potesiatisubjiigatus et omnes circumvicinae regiones sibi guerrarum durante saevitia contrarie, grandes, durissiniaeque obsidiones, macbinse, mirabiles insidiae et proditiones tenlalae, machinala; et applicalse, nunquam tanien potuit saevo dictorum Anglorum domiiiio subjngari, ipsobeatissimo Arcbangelo locuni suum ])eculiari quadam proiectione defendente. Potest ilaque rex chrislianissimus contormiter sicut et de angelo Danielis dicere : « Ecce Alicliael uniis de principibnsprimis venit in adjutorinm meuni. »
De beatis auieni Katberina et Margareta satis verisimile videtur ex eo quod semper asua juventule et quamprimeva cognilione ipsa Puella ad eas singularem habueral devotionem. Uiidc et pro sua consolatione, quia etiani mulieres mulieiicpiam viri suntfamiliariores per easdem beatas viigines sua sécréta nd>teria voluit Deusipsi Puellae ad flnes, pro quibus eaui miserai, pie et misericorditer rcvelare.
Quod aulem habilum virilem et arma gerens, crines etiamtonsa, bellis se immiscuerit, non videtur esse luide juste valeat repreliendi quoniam ex quo a Deo niissa fuit, ut exanledictis nunc praesupponitur, c[ommu]ne videtur ut divina ordinatioue habilus, mores et condiliones iini suœ legationis competenles ipsa tomierit, et maxime cum nil ibidem videaturquod sit maluni ex suo génère et quod non possit absque peccalo proalicujus rei e.vigentia bene fieri. Gerere enim arma et maxime defensiva sibi ad fineni pro quo missa erat conipeiebal et ila et corne lonsuram et habituin virilem longe magis quam mulie[b]rcm. Ouod eliam pro sua virginilate et casta integrilale scrvanda maxime compelebalne nota inler viros juvenis puella, quœ jam ad pubertalem devenerat, ipsos ad libidinem quos magis loto posse inducebat ad virtuleni, concilarel. Unde et Deuieronoinitll, '22, prohibeatur in lege ne mulier habilum viri, seu vir habilum mulicris, sibi assumerel proi)lerea ne ad aclus venereos simul et ad idolatriam facilius prolabereiilur. M ergo casiius nuilier sub viri liabiUi quam sub muliebri lam in se quam in ordine ad alios se liabeal, (piaie eo non magis uletur,
Unde et mullas mulieres reperiiuus hujusmodi virilem habilum gessisse el comas succidisse, sicut fuerunt beala Tecla, Pauli apos-
toli discipula, beata Eiigenia, beatn Natalia beali Adrianl marliris uxor, sancta Pelagia, sancta; eliaiii Marina, Eiifrosina, Audoena et quampUires aliae.
Quod etiam a paientibus illicenciata recessit, non débet sibi divine jiissu monite ad maliim imputavi. Plus enim oporlel Deo qiiani hoiiiliiibiis ol)edire; nam obligatio ad obedienliam Dei oninem aliam obligalionem, etiam atl propiicis parentes, antecedit. Unde et verisimile est qiiod si a pâtre et matre ilcentiani petivisset, vohiissent et nierito causam talis siii recessns cognoscere et fortassis aliqua sécréta qiu'e ni)n valuisset ipsis detegere, ipsam iiUerrogassent. Imo et qiiando toiam su! lecessus causam ipsis aperuisset, ipsam tamquam f.itiiam et insanam, noncredentes eam a Deo fuisse monitam valde duriter increpassent.
Non mirum eliam si quaedam futura contingentia praenunciaveril. suppo>ito, ut praemissum est, quod ab eo ministerio beatorum spiriluum iuerit docta et directa cujus aeterno conspicui omnia sunt praesentia.
Quod vero accusatur non vohiissese ipsam submittere judicio Ecclesiae militantis, si bene ejus factum et ea qute ipsa dixit atti ndantur, non videtur mihi esse propierea sil)i aliquid improperandum, nam omnia illa super qaibus sollicitalur ut judicio Ecclesiae militantis se submittat, ipsa, ut as^erit, ex Deo babet per revelationem et ita illa certissime cognoscit et lenct quae aliis sunt occulta et forlassis non credibilia : unde in talibusnun débet qids cogi pr;ecise ad denegandum seu dillitendnm, alias iniquum et inju^tum videretur esse taie praeceptum. Nam lalia quas ox divina revelalione cum lanta certitudiiie procedunt liberlatem inducunt. secundum illud Secundaad Corintluos III, " Ubi spiritus Domiui, ibi liberias » et ad Galatas V, « Si spiritu ducimini non eslis snb lege. » Hœc enim lex spirilus Domiui tamquam suj)eri(>r eximit ab omiii alia lege. A'eque etiam adbuc omiiino recusavit ipsa tHiolla judicium Ecclesi;e militantis. imo sf ipsam cum suis omnibus dictis et factis submiNÎi judicio Concilii generalis et sancise Sedis apostoJicae.
Quantum autem ad boc quoddicilnr post abjuralionem, etc. virilem babilum resump^isse et suis spiritibus iterum adhesisse, ipsa salis videtur respondisse, videlicet quod numquam intellexerat se illis suis apparitionibus renuntiasse. Sibi enim lecta est quœdain scedula papirea quam longa carceris afllictione et meiu ac timoré mortis maxime aggravala non inlellexit et quam, si inteliexisset, nunquam in œterniun consensisset. Et ita ad veritatem non p{»iuii pro|)terca. ut videtur, juste judicari relapsa. Ilabilum eliam virilcm resumpsit et quia liniebat Heum oU'enilerc, t\m eum sibi instiuierat si al)^(pie ejus oïdinatione ipsum dimilleret, et eiiaiii necessiiale, ut IVrlur, coacla, quia mulie[i)]res vestes sibi absliilerunt viriles juxia eam repjuendo. El ita mea leniii et minus consulta opinione et salvo >emper judicio meliori niliil in ejus diciis aut faclis rt'peritur unde potuerit sic judicari relap>a, scliismatica et liaeretica aut unde ad lidei Judicium juste adduci debueri!. Et baec quoad priuium.
Tandem vero qiinad forniam processus seii procedeiidi modum, qnanlum siil) tam brevi dcciirsii valiii comprelicndere ex qua pliiriluis viderelur ([iii processiii el fini? insiulariiiit in modo i)ro(:edendi et jiidicaiuli defecisse. Quae, quia magis ad dominos jiirislas spectant, sid) arcta brevilate perpauca perstiiiii>am.
Primo itaqiie fori et judicis incompetentia ipsiim processiim paritcr et senleiitiam exinde secutam corruere et nnllos esse demonstrant. Ipse enim jiidex fertur fuisse parte [inimicorum], domini nos- Iri régis et ipsius Puellœ formalissimus inimicus; a quo etiam ipsa IViella ad dominum nostrum l'apam et ad générale Conciiium ante senlentiam appeilavit. Item coassistenles sii)i omnes capilales ipsiiis l'uellaî inimicos ad\ocasse et illos quos videbat plane veriSatem diccnles sicut fuerimt graves viri et solemncs doctores magislri Jo. Loliier et N. Bessy. gravissime increpans cum maximo eoriim terrore et pavore, a castio Rolliomagensi dicitur expulisse.
Item propter carcerum indisposilionem et cusiodum incompetentiam, propter etiam timorem et assidue incussum sibi terrorem, propter quœstionum sibi diflicilimarum et arduarnm sibi faclam interrogationem et maxime propter falsam et calomniosam arliculorum deliberare sou consnlere et raliones dare tamParisius quam alibi debenlium transmissorum formationiMii. Et ex liis siqr.idem praecipne videtur prœfatus processus dici debere merito invalidus et censeriel pcr consequens senlentia ex eosubsecuia pro nuUa reputari.
Et baec sunt quae siib praemissa correctione et protestationc et submissione de priEsenti materia per modum opinionis soliun et probabililer mibi Johanni, episcopo Abrincensi, sunt visa coiijecluranda.
Sic scriplum : J. Abrincensis episcopus.
