XXXI. Item omnes in magna comestione comedant in aulà et
theologi similiter in parva, casu necessitatis tantummodo praecluso. Et hanc necessitatem declaramus in tribus casibus videliceL
1° In infirmitatls arliculo, infirmisenim nullam legem ponimus. Sed volumus eos piè et misericordiier perlractari, iià quod possint in camerâ comedere, socios et alios ad se vocare qui eis faciant solatium et juvamen.
XX XII. 2° Hem in minutione in qua minutus cum uno Tel duobus sociis in camerâ poteril comedere per 1res dies.
3A Item in hospitibus si sint taies quod pro ipsis aula debeat praetermitti ; de quibus sic duximus ordinandum, videlicet quod nullus propter famulum aut per son a m uno socio communi domus minorera, dimiltat aulam, nec propter aequales nisi sint tôt quot ipsis non possit societas tune recipere competenter, si autem aliqua vel aliquae venerabiles personae supervenerint, de quibus domus vel persona adducens possint bonorem vel commodum reportare, duci poterunt ad cameram comesturi. Et poterit socius adducens eos, con vocare aliquem vel aliquos sociorum ad de fer end u m eisdem, et habebunt socii de domo in omnibus casibus praediclis secundum taxationem dispensa toris et coadjutorum suorum potus et cibi débitas portiones et residuum quod ultra habebit, persolvat.
XXXIII. Item quicumque adducere proposuerit plures hospites ad prandium vel ad cœnam, hoc dispensatori vel clerico domus signiûcet antequam cibaria praeparentur. Alias nihil habebit pro hospilibus, nisi abundanter cibus remaneat post completum servitium sociorum ac famulorum,
XXXIV. Item recipientes hospites in cameris tempestivè sibi de omnibus provideant, ne per ipsos in officio famulorum communitalis servitium perturbetur. *
XXXV. Item pro hospitibus omnia solvant ità quod communitas non laedatur.
XXXV I. item eorum fragmenta pro beneficiariis clerico domus reddantur.
XXXVII. Item nullus hospes ultra septem dies maneat in domo absque licentia provisoris.
XXXVIII. Item nullus adducat saepè socios ad potandum super communitatem sociorum, et si hoc fecerit secundum arbilrium dispensa loris persolvat.
XXXI X. Item nullus adducat extraneos ad spéciales congregationes sociorum pro suis necessitatibus ordinandis.
XL. item nullus deponat immunditiam infrà domorum continentiam, nisi in locis ad talia deputatis.
XLI. Item nullus comedat in villa, nisi cum personis et in locis honestis.
XLII. Item soli jacenles in villa et praecipuè illi qui jacebunt in domo solvant bursam cum excessibus, non obs tante, quod saepius, vel per totam hebdomadam comederint extra domum, ut a frequentia talium comeslionum arceantur, sed si quis in parte septiman» extra villam fuerit, solvet pro rata pro qua fuit in villa velut hespes.
XLIII. Item pro omni horft prandii, vel cœnae clericus domus pulsabit ad campanam parato cibo, et tune dispensa tor débet ventre ad dispensandnm et iste cujus interest ad mensam benedicendam sub pœnâ triom denariorum ; et lune stalim facta benedictione ad mensam procédant, nec ille cujus interest légère vel Tu autem dicere propter super venien tes tardius dicere. Tu autem dimittat, ne unius, vel plurium expectatio fiât pluribus onerosa.
XLIV. Item qui pulsata campana in domo fuerit et ad mensam non venerit, nihil habeat nisi panem, exceplis tribus casibus ante dictis; si autem extra fuerit et venerit cito post inlroitum ad mensam comedat cum aliis. Vel non habeat nisi panem, si vero post médium comestionis venerit, sufficientem portionem sibi tribuat dispensator; si vero post inceptionem gratiarum, nihil habebit nisi panem hora parvi prandii et die jejunabili. Sed in die non jejunabili pro magno prandio panem habeat atque vinum. Sin cito venerit et non coniederit, volumus nihilominus quod rationabilis circà hoc excusatio admittatur, quae in sequentibus casibus explicatur, puta si veniat de lectionibus vel disputationibus suae facuhatis, sermonibus vei ordinibus celebratis, vel de extra villam causa necessitatis non ludi, vel de societatis negotiis pertractandis.
XLV. Item quod à festo Omnium Sanctorum die jejunabili usque ad quadragesimam non comedatur in aulâ, donec omnes lectiones et collatio, si fuerit, terminentur.
XLV1. Item quod à Paschate usque ad Pentecosten pro diebus scholasticis ordo convivii parvi de mane ad vesperam non mutetur.
XLV1I. Item nultus in villa jaceat extra domum snb pœnâ medietalis bursœ nisi de licentiâ prioris, vel post faclum, coram ipso sufficienter se excuset ; praecipuè nullus ad hoc a&suescat sub pœnâ privationis, cxterùm si post inhibitionem id commiserit, idem e.vpellatur. Item statuimus de tardé venientibus vel nimis manè à domo recedentibus modo indebito et suspecto.
XLV1I1. Item exhorlandi sunt socii per présidentes praedictos, ut vadant bini et bini per villam; ne de eis mala suspicio oriatur.
XLIX. Item quod non portent vestes notabiles, vel sotulares decisos vel laqueatos, sed honestum habeant habitum et decentem.
L. Item quod semel ad minus in hebdomada in utraque domo disputetur de quaestione ad domum et socios pertinente.
LI. Item quiiibet jurabit libros do mus sicut suos fideliler custodire, nec extra domum alicui commodare.
LIL Item quod nullus mit ta t extra domum vasa societatis sine licentiâ conservantis.
LUI. Item in deliberationibus societatis nullus dicat aliquid nisi à prsesidente in congregatione primitùs requisitus. Et tune dicat pacificè, et tune nullus verbum suum interrumpat.
LIV. Item nullus socius de novo ad domum veniens introltum faciat nec in camerâ, nec in aulâ, nec vinum det ultra unam chopinam pro quolibet socio de pretio mediocri. Si quis tamen vellet
liberaliter infrà viginti solldos dare pro scyphls argenteis ad usum societatis domui acqui rendis, hoc cum patientfâ toleramus.
LV. Item accedentes ac recedentes ad domura et à domo vinam minime propinabunt.
LVL Item taxam prsedictam emendarum pro artistis, intelligimus, volumus super theologos duplicari cum majoris discretionis esse debeant, eorum culpa secundum hoc est ampli us punienda.
LVII. Item in omnibus pœnîs prsedictis ad pœnam privât ion is comminatis provisor et prior poterunt priva tionem exsequi, vel secundum eorum prudentiam commutare, ac etiam mitigare, sed pro uno mitigatio locum non habeat, nisi semel ; et omnia praedicta pro utrâque domo intelligimus observanda.
fjVHI. Verum pro theoiogia sic duximus observandum, quod quilibet Bibliam cum Sententiis h a beat si pote rit bono modo.
LIX. Item quod sic à princlpfo proficere sltideat quod infrà septimum annum inclusive habilem se reddat ad praedicandum per villam et legendum minores cursus suos et Sententias an no decimo conséquente^ aliàs expellatur, nisi causa légitima excusetur quae sufficiat provisori et priori domus.
LX, Item district! ùsinhibemus, ne propter hoc aliquis incantèse ingérât ad legendum, nec unquàm aliquis de domo légat aut praedicet, donec per eosclem prooisorem et priorem cum consilio duorum vel trium seniorum de domo ad hoc habilis judicetur.
LXL Item statuimus, quod alii socii de domo, lectoribus de eâdem domo déférant diligenter propter collegii honestatem, et in eorum defectibus quos perceperint ipsos amicabiliter advertere faciant et procurent, idem quae circà Predicatorem per Priorem vol u mus observari; permittimus autem quod hujusmodi lectores in principio et fine iectura? suae, si velint, dent societati potum amicabilem ; ilà lamen quod ultra chopinam vini pro quolibet socio non ascendat
LX1I. Gaeterum pro anistis statuimus, quod quilibet librum de quo audierit, sibi a principio ordinarii procuret et illum principall domus ostendat.
LXIU. Item quod quilibet sic studeat, quod intrà quinquennium à Priore theologorum et principal! artistarum dignus licentia judicetur.
LXIV. Item quod pro determinationibus eorum, licentiis vel principiis non adducant ad domnm turbam, nec faciant potationes, vel convivia, nisi modica si voluerint, et sécréta cum licentia Provisoris.
LXV. Item nec aliqui de domo vadant de nocte ad choream vel processionem nationis.
iiXVI. Item volumus, quod nullus eorumdem inferius vel superius intret examen sine licentia Provisoris, ne per ejus repulsam alii scandalum patiantur.
LXV II. Idem volumus in theologis in eorum presentationibus observari.
LXVIII. Insuper in domo erunt officiâtes alii a prœdictis, scilicet Provisor, prior, procuralores et princi palis.
LXIX. Eligetur vero provisor inposterum per hune modum. Theologi octo praedicti de quatuor praedicti* diœcesibus bursas de bonis dicta? domus recipientes, infrà quindecim dies, excepto vacation u m tempore, a tempore notitiae morlis noslrae seu a tempore mortis vel amotionis magistri dictae domus virum, idoneum, diacretum et venerabilem, duntaxat de Normaniâ oriundum eligant in magistrum et Ipsum présentent approbandum cancellarlo Parisiens! qui pro tempore fuerit et antiquiori magislro saeculari in theologiâ regenti de natione Normanorum, si qufs sit, alioquin alii antiquiori magislro saeculari in theologiâ regenti cujuscumque nationis fuerit, ac rectori universitatis, qui pro tempore erit, qui si in approbatione praesentati discordes fuerint, stetur majori parti eorumdem. Si vero in eligendo magistrum vota sua in duos vel plures diviserint, ille praeficiatur in magistrum quem major pars omnium dictorum duxerit eligendum, dum tamen idoneus reperiatur ab iis vel à majori parte eorum quibus fuerit praesentatus ; si vero plures sint electi liabéntes aequalem numerum eligenlium, a ut nullus reperiatur qui habeal majorem partem omnium iheologorum, tune ille accipiatur in magistrum de Normaniâ, quem dicli approbalores aut major pars eorum magis idoneum reputabunt. Si vero praedicti très approbatores simul interesse in pra?missis non possint vel non velint, duo ipsorum si concordes fuerint, alioquin ille cum quo episcopus Pariensis, ad quem recurrendum erit, aut pro quolibet absente, vel se absentante, qui pro tempore erit, per se vel per alium concordabit praemissa exeqtiatur. De tempore vero vacationnm, si tune electionem evenire contingeret, usque ad festum beau' Dionysii eligere différant, et tune infrà octo dies eligant prout superius est expressum.
LXX. Item ordinamus, quod praedicti très approbatores dlctum magistrum valeant amovere, quoties provision! dictae domus praedictus videbltur aut remissus aut inutilis.
LXXI. Item slatuimus, quod si dicti sludentes in theologiâ infrà tempos eis taxatum magistrum non eligerint, potes las eligendi illâ vice ad approbatores devolvatur, qui de Normaniâ duntaxat eligant, ut superius est expressum.
LXXil. Item volumus quod nullus praedictorum theologorum iu praedicta eleclione expectetur, sed pro quolibet absente unus alius theologus, si in domo de diœcesi absent is inventus fuerit, vel alius senior artistarum die eadem diœcesi assumât ur, et erit ejusdem officium provisoris scbolares praedictos recipere, cor ri gère, et quando apparebit ralionabile, in subsidium pauperum aliquid de bu r si s convertere ditiorum. Causas dictorum scholarium et negotiorum utriusque domus coram quibuscumque judicibus per se vel per deputatos ab ipso hdeliter gerere et in caeteris necessitatibns eorumdem sollicité vigilare. Et tenebit idem provisor electos, vel approbatus officium donec cessent, vel decesserit, vel rationabiliter
deponatur, vel alibi quàm Parisius causa mors contrahende duxerit se transferre. Undè circà haec statuimus, quod quacumque ex causa extra Parisius ultra dimidium annum continué fuerit, officium ejus vacet, et ad electionem alterius ProvisorJs secundùm formam jàm expressam procéda tur.
LXXUI. De prioris vero electione sic statuimus, ut unus de dictis theoiogis ejusdem domûs, vel de commorantibus cum iisdem per dictum magistrum et theologos ipsius domus, aut majorem partem ipsorum in ejusdem domûs Priorem in feslo Sancti Lues annis singulis assumatur et magisiro prœsentetur; et si conlingeret eum cedere infrà annum, vei decedere, alius loco ipsius pro residuo temporis infrà quinque dies eligatur, qui de missis, praedicationibus, jejuniis, disputationibus, lectionibus, et collationibus inter ipsos theologos et a r lis ta» faciendis, festis Sanctorum, servitiis morluorum et consimilibus ordinet et disponat. Ad ipsum quoque spectabit socios in mensa de honestâ viiâ exhorlari, necessaria sociorum in mensâ, vel alias cum vide rit opportunum, proponere : hoc proviso quod congregationes non faciat post vinum, délibéra tiones sociorum exequi per se, vel per illos quorum intererit; socios delinquentes cum provisore corrigere, pœnas commissas à theoiogis exigere et levare et in diebus solemnibus in emendationem victus convertere sociorum.
LXX1V. Item qnftlibet die veneris summam bursarum bursalium sociorum et qualibet die dominicâ procuratorum misias et receptos in papyro scribere, et in fine anni suum script um contra scriptum procuratorum ad computum domus afferre.
LXXV. Item qualibet hebdomada domum artistarum visitare et in unâ disputa tione ipsorum praesentialiter interesse. Et in manu islorum duorum provisoris et prioris promit tet quilibet de ulrâque domo obedientiam in licitis et hooestis à suo receptionis principio exhibere, et habebit dictus Prior in qualibet hebdomada ultra alios viginli denarios pro reverenliâ status sui.
LXXVl. Procuralores etiam majores eligentur infrà quatuor dies postquàm novus Prior erit créants, et duo niagni Procurât ores unus de theoiogis et alter de arlistis per magistrum et commun!tatem theologorum assumantur, qui assumpli jurabunt coràm magistro et priore ac theoiogis dicta; domus, quod fr tic tus, redit us, obventiones et omnia alia quae ad eorum spectant officium, custodient diligenter et fideliter dispensabunt et praetermitlent inulilia, et utilia pro viribus procurabunt ac fi déliter bis in anno videlicet in mense aprilis et octobris immédiate sequenli, scilicet Procura tor theologorum in magistri et Prioris ac theologorum dictas domûs prœsentià, et procura tor artistarum in magistri prioris et sex amiquiorum artistarum praesentiâ computabunt. Et quod computa sic facta domus una cum statu dictae domus dictas magister praedictis approbatoribus summariè «eu in grosso tenebitur reportare, et poterunt isti si benè se habuerint, conlinuari in fine anni sui et cum praedictis ad eos spectabit quod capellae vestimenta et alia bona
servabunt, et eldem capellae de cera et oleo et utrique domuî de necessariis providebunt, et récipient omnia domus débita et legata, et habebunt isti super grossum domus quilibet tertiam partera bursae de domo suâ pro ipso ru m pœnâ et labore in qaftlibet hebdomada capiendam.
LXXVII. Erunt praeter hos duo alii Procuratores in qualibet diclarum domorum, qui eligentur in festo beati Joannis Baptistae, et tenebuntur domos de vinis circà vindemias, et de lignis circà augustum providere, ità tamcn quod prior praedictus aliquos sodos deputabit eu m illis ad emenda praedicta et erunt in solidum péricula vinorum emptorum et lucrum si quod fuerit in illis super societatem similiter et lignorum.
LXXVlil. Item statuimus, quod annuatim circà Purificationem fiât collecta super sodos pro solvendis in aulâ consumptis, et deperditione vinorum, si qua fuerit et renovatione mapparum et talium, sicut est in Sorbonâ fieri consuetum et etiam pro locagio famulorum et illam colliget Prior ab utrâque domo et illam tradet Procura toribus antedictis.
LXX1X. Item quilibet tenebitur eam solvere infrà octo dies postquam inter socios fueiit ordinatum sub pœnâ substractionis bursarum.
Item volumus, quod vina tradanlur ad bursam in aulâ et ad rotulum in caméra pro pretio taxation!** sociorum.
Item volumus quod rotulus uniuscujusque dolii immédiate, cum exhaustum fuerit per clericum domus tradatur in unâ domo Priori et in aliâ principali qui ipsum colligent Procuratoribus refundendum, lucro tamcn si quod fuerit pênes eorum quemlibet reservato, et tenebitur quilibet solvere infrft oclo dies sicut dictum est de collecta, et habebunt isti duo procuratores pro labore suo quilibet sextam partem bursœ domûs sua? qualibet hebdomada capiendam.
LXXX. Cum praedictis praecipimus quod princi palis domus artistarom à Provisore et Priore praedictis sibi detur annuatim aut à Provisore communicato tamen ipsius Prions consilio in hâc parte. Officium autem ipsius prit in collegio artistarum praesidere pro suo te m pore, in disputalionibus, et in mensâ disputationes assignare et tenere, silentium compelens custodire, Provisori et Priori suprà dictis statum societatis et sociorum referre et bursas in die veneris scribere, similiter misias et receptas procuratorum in die Dominica cum Priori et afferre ad computum script um suum, et habebit qualibet hebdomada sicut procura tor domus suae, et jurabunt isti omnes officiales quod officia sua fideliter exercebunt.
LXXXI. Item statuimus ut prœfali theologi et artislae arcam unam communem habeant, quâ lillerae acta et munimenta quaelibet ad domos spectantia, ac pecunia pro emendis reditibus seu libris ordinata et alia grandia fideliter reponant ur, et eadem arca très claves habeat, quarum unam magister domus, et Prior aliam, et major Procura tor artistarum tertiam custodiant et conservent. Verum collecta pecunia de reditibus et obventlonibus quibuscumque
dicte domus in aliâ arcâ habente très claves per magistrum et per dictos procuratores conserve! ur sollicité et sicut pramittitur dispense! ur.
LXXXIl. Item statuimus, quod de omnibus libris, utensilibus aliis quibnscumque communions (àm theologis quàm artislis fiât Inventorium, quod et singulis annis prima seplimana quadragesima? Gat ostentio prsmissorum prœsenlibus, magistro, Priori, Procuratoribus, et theologis dicta? domus, et fiât comparatio ad inventorium de dictis rébus faclum, et si contingat aliquid deficere diligente r requiratur, et si quidde novo fuerit acquisilum, in inventorio lideliter reponatur.
LXXXI11. Item statuimus quod omnia nostra statuta bis in an no scilicet in fe.sto Omnium Sanctorum et in cathedra S. Pétri coram omnibus sociis utritisque do ni us et Priore legantur.
LXXXiV. Item Prior et principalis de famulis utriusque domûs providebunt et habebunt salarium suum quilibet in officio secundum taxai ionem legitimam eorumdem, et ter in anno in feslo Omnium Sanctorum, Natali, et Paschalc fiât per provisorem inquesta super eos qui de eorum sufficientiâ vel insufficientiâ inquiret per socios et eos retineri faciat, vel expelli secundum quod invenerit eos dignos.
LA XXV. Inhibe mus aulem cuicumque futuro Provisori, vel magistro, ne noàlras ordinationes praedictas, vel aliquam earum revocet, vel immutet, nisi forte imminente utililate totius societatis prsedicls ad requestam omnium sociorum ; et hoc fiât duntaxat in medio anni mense januario, vel decembri.
LXXXVi. Volumus insuper tàm propter periculum amissionis praesentis instrument!, quam propter observationem praediclorum, quod quilibet officialium superius nominatorum praesentium habeat copia m litterarum. In quorum omnium et singulorum testimonium sigillum nostrum présentions duximus apponendum.
Actum in Crastino Nativitatis beat» Maria? Virginia, anno Domini
Approbation de l'évoque de Paris donnée en 1312 à la fondation du collège d'Harcourt.
(Voir chapitre II, p. 81.)
Universis présentes Hueras inspectons, Guillelmus permissione divina Parisiensis Kpiscopus salutem. Devotionem Inudabilem sanctumque propositum Reverendi in Ghristo Patris Domini Roberti Dei Gratia Gonstanciensis Episcopi instituentis de novo et instituere affectantis in brevi viginti quatuor, videlicet sexdecim
in artibus et octo in Theologica facultate scolares in domibos que communiter Domus Abrincenses vocantur in vico Sancti Cosme Paris! U9 prope portant, que porta lnferni vulgariter nuncupatur situalis : quas Domine executorio testamenti bone memorie Radulphi de Haricuria fratris sui, quondam de Gonstantino in Ecclesia Constantiensi Archidiaconi acquisivit : ut inibi dicli scolares juxta ordinationes ejusdem Episcopi super hoc éditas et factas, cohabitantes cou vivant. Ad quorum quidem scolarium convie tu m ibidem idem Episcopus ducentas libratas Parisienses annui redditus amortizatas depulavit, assigna vit, ac etiam ordinavit, sub cerlis ordinationibus et statutis super hoc editis ab eodem, quantum in nobis est et possumus confovere volentes; attendentes insuper per premissa cullum divinum et inde potissime fructus Ecclesie pululare, quod tolis visceribus preoptamus, conabitationem et convictum dictorum scolarium tam elec/orum quam eligendorum nec non et aliorum, si quos ultra dictum numerum ulterius eligi contingeret in dictis domibus, acquisilionem dictarum domorum et reddituum, ac deputationem et assi^nationem eorumdem ad usum predictum, juxta ordinationes ab ipso Episcopo jam factas et in fulurum rationabiliter faciendas quantum in nobis est et possumus auctorilale ordinaria laudamus, ratificamus, approbamus, ac etiam tenore presenlium confirmamus jure nostro et Ecclesie nostre Parisiensis in poste ru m semper salvo. In cujus rei testimonium sigillum noslrum presentibus lilteris duximus apponendum. Datum anno Domini millesimo trecentesimo duodecimo, die Jovis ante festum nativitatis Joannis Baptista*.
Bref du pape Clément V en faveur dn collège d'Harconrt
en l'an 1313.
(Voir chapitre II, p. 86.)
Diploma Pontificium pro sacello venerabilis Collegij de Haricuria.
Clemens Episcopus servus servorum Dei dilectis filiis Magistro et Collegio scolarium domus de Haricuria Parisiensis salutem et apostolicam benedictionem. Meruit vestrae dévotion is affectus, quem ad nos et Romanam geritis ecclesiam, ut petitionibus vestris, quantum cum Deo possumus, favorabiliter annuamus. Vestris itaque in hac parte suppiicationibus inclinati, ut vos in Capella seu Oratorio domus de Haricuria Parisiensi divinum officium, diurnum
