‹ L'Archiprêtre: épisodes de la guerre de cent ans au XIVe siècleChapitre 35 sur 36 · AVRIL-HAI · texte numérisé non relu

AVRIL-HAI

Mentions relatives aux derniers jours et à la mort de VArchiprêtre^ lesdites mentions extraites d'un compte du châtelain de Saint-Trivier.

{Archives de la Côte-d'or, B, 9,960.) (i)

Liberavit in expensis et stipendiis duorum nunciorum, videlicet Surdi Macerii et dicti Bacon, qui per octo dies an te festum Penthecostis, usque ad diem lune post Penthecostem, quibus tam de die quam de nocte iverunt apud Trenorchium a {sic) dominum Johannem Bellivaleti, pro

(1) Ce compte est en rouleau. Les mentions par nous reproduites se trouvent an treizième et au quatorzième mètre.

nova refferenda de statu, operibus et voluntate societatum, et veniebat quilibet bis in die et nocte, unus videlicet hora prima, aller hora média, alter in occasumisolis et in média nocte, ad notificandam dicta nova societatum, et aliocantur de mandato supra dicto...

Liberavit Johanneto Bellivaleti, pro expensis ipsius et ejus roncini, a die sabbati nona mensis maij, anno lxvi^°, inclusive, usque ad diem lune inclusive post festum Penthecostis, vicesima quinta dicti mensis, qua die obiit et occisus fuit Arcbipresbiter Yarenarum, quibus diebus ipse stetit tam apud Scabillonem, Matriconem quam Trenorchium, ad explorandum et sciendum statum societatum, qui volebant intrare terram domini,et qualibetdie notiûcabat bis statum ipsorumperduosnuncios supra dictos. Et aliocantur de mandato predicto et per litteram dicti Johanneti de recepta quam reddit...

Liberavit Guilleto Bonelli, et pluribus aliis nunciis missis ad dominum baillivum Breyssie et alla loca, et villas terre Breyssie et Reversi- Montis, ad eisdem notifîcandum quecumque nova et statum dictarum societatum, et fuit a xx die aprilis usque ad diem xxv maij, et aliocantur sibi de mandato predicto...

Liberavit in stipendiis Hugoneti de Malo Monte domicelli et balistarii, quem tenuit secunr in gcurnisione dicti castri, per quin quaginta septem dies inceptos die xvm mensis aprilis inclusive, anno domini millesimo CGC lxvi^, de mandato domini Humberti de Gorgerone, militis , baillivi Breyssie, pro eo quia Arcbipresbyter et pessimœ societates , que erant in regno Francie^ veniebant apud Mascinonem (sic) pro transeundo in terra domini (i], ut per litteram dicti baillivi, de mandato ipsum tenendi in dicta garnisione, et de testificatione predictorum, datis die xvi aprilis anno domini m. ccclxvi***, quam reddit, et aliocantur de mandato domini Aymon de Ghalant et Pétri Gervaysii magistris computorum domini, etc.

2 jum 1366.

Mandement de Philippe le Hardi, duc de Bourgogne, relatif à l'envoi d'un messager chargé de transmettre des instructions secrètes , tant à Arnaud de Cervole qu'au Bourc Camus et autres capitaines des Compagnies.

[Archives de la Côte-d'Or, B, 11,875.)

Philippe, âlz du roy de France, duc de Bourgoingne, lieutenant de mons. le roy en la province de Lyon. A notre amé et féal trésorier

(1) Le comte de Savoie, sire de Bresse.

Huet Hanon, salut et dilection. Nous voulons et vous mandons estroic-. tement que vous bailliez et délivrez, et senz delay, ces lettres veues, à notre bien amé Philippot de Valais, sergent d*armes de mons. le roy et le notre, la somme de seize deniers d'or franz, pour faire les despens de lui, ses genz et ses chevaux, en alant de Dijon par devers notre chier et amé compère messire Arnault de Cervole, dit TArceprestre, seigneur de Chasteauvillain et de Leuroux, et par devers le Bourc Camus, Bernart Donat, et Berteran de Momprivat, capitaines des rotes des Compaingnes, où nous Tenvoions hastivement, pour leur dire de par nous aucunes choses secrètes, que enchargées lui avons. En prenant, avec ces présentes, lettres de recongnoissance dudit Philippot, par lesquelles rapportant tant seulement, nous voulons les xvi franz d'or dessus diz estre allouez en vos comptes et rabatuz de votre recepte , par nos amés et féaux les genz de nos comptes à Dijon, ou autres à qui il appartiendra, non obstant qu'il leur appere des parties de ladite despense et quelconques ordenances et mandemens ou deffense contraires. |Donné à Dijon le u* jour de juing, Tan de grâce mil ccc soixante et six, par M. le duc.

P. GnAPEUiES.

(Le même jour, quittance de Ph. de Valais.)

23 FÉVBIEE 1385 [ancien style), 1386 (nouveau style).

Arrêt du parlement de Parts, relatif à une prétendue créance qu aurait laissée rArchiprêtre, créance revendiquée par sa veuve, Jeanne de Châteauvilain, et par le quatrième mari de cette dernière, Enguerrand d'Fudin.

{Archives nat.; sect. judic. X*», 34, f* 127, v«.)

Lite mota, in nostra parlementi curia, inter dilectum et fidelem consiliarium nostrum Inguerrannum Deudin, militem, ad causam domine de Gastrovillano ejus uxoris, actorem, ex una parte; et Simonem Rebille de Nogento, militem, heredem et executorem testament! seu ultime voluntatis defuncti Sancii Rebille, quondam militis, necnon Theobaldum Rebille, tanquam executorem dicti testamenti seu ultime voluntatis, dilectum et fidelem consiliarium nostrum Guillelmum de HametellO; Johannem Divîtis de Hugonis, Guillelmum Fortis, Bertrandum de Gys ad causam suarum uxorum, Andream Poinsardi, Poinsardum

de Bello-Forti, Johannem du Mes et prefatum Theobaldum heredes defuncte Yolendis, uxoris quondam dicti Sancîi de Fenstres, ex altéra; super eo quod dictus actor proponebat quod defunctus Arnaldus de Cervola, miles, dictus Archipresbyter, et dicta domina de Castro- Villano quondam matrimonialiter conjuncti fuerant, de quorum matrimonio procreati fuerant duo liberi, Philippus videlicet et Margareta nuncupati; qui Arnaudus, ejus vita durante, potens et valde dives fuerat et potissime in mobilibus et magnis financiis auri et argenti; quodque dictus Sancius fuerat homo prudens, et sapiens administrator bonorura temporalium ; propter quod dictus Arnaudus de eo multum confîdebat, sibique gubernamentum et administrationem terre dicti Gastri-Yillani et pertinenciarum ejus tradiderat, quas dictus Sancius, ejus vita durante et usque ad obitum dicti Arnaudi, gubemaverat. Dicebat insuper quod dictus Arnaudus prefato Sancio plures et magnas summas ilorenorum, usque ad centum mille ascendentes, pluribus vicibus in gardia et deposito tradiderat, et quod, predicto durante tempore, dictus Sancius plura bona acquisiverat, et multum dives devenerat ; quodque dictus Arnaudus, anno domini millesimo CCG° sexagesimo quarto, vi' die mensis Marcii vel circa, plures et diversas summas diversorum florenorum, ad summam septem mille centum et duorum florenorum ascendentes et advaluatas, dicto Sancio in deposito tradiderat, et de predicta summa, sic ut premittitur recepta, et prefato Amaudo, quotiescumque sibiplaceret vel ejus causam habentibus, per dictum Sancium reddenda, dictus Sancius certam litteram vel cedulam ejus sigillo sigillatam, de data diei et anni predictorum^ Amaudo predicto tradiderat; in qua quidem cedula dictus Arnaudus domihum castrorum de Levroux et Gastri-Yillani se nominabat, que castra dicto tempore possidebat;quam quidem summam dictus Arnaudus ejus liberis post ipsius decessum per dictum Sancium tradi voluerat ; qui Arnaudus, relicta dicta domina de Castro- Villano ejus uxore, necnon Philippo et Margareta predictis ejus liberis et beredibus, solis et in solidum, decesserat, post cujus obitum medietas dicte summe florenorum ad dictam dominam spectaverat, secundum consuetudinem et usum in Campania, et maxime in villa et castellania dicti Gastri-Villani, communiter observatos; dicebant insuper quod, tempore decessus dicti Arnaudi, dicti Philippus et Margareta erant pupilli et minores annis, et ob hoc dicta domina baillium et gardiam dictorum liberorum acceperat, quod facere potuerat secundum consuetudinem patrie; et quod, per consuetudinem et usum dicte patrie, et maxime in qua prefati conjuges morabantur, nec non ville et castellanie dicti Castri-Yillani, dicta tota florenorum summa ad dictam dominam, tam ad ejus causam quam ad causam dicti bailli seu gardie, integraliter spectaverat ; quodque post decessum dicti Arnaudi dicta domina et ipse actor per matrimonium conjuncti fuerant, et sic

ad eum dicta florenorum suaima ad causam ejus uxoris periinuerat; qui postmodum pluribus vicibus dictum Sancium summaverat et requisierat quatinus dictam summam sibi redderet, dictusque Sancius, sub spe tractatus et essendi quittus pro minore summa, id facere recusaverat, et posmodum pro dicta summa, et ut de ea quittus remaneret et immunis, quindecim centum francos auri pluries ipsi actori obtulerat, quod idem actor facere noluerat ; et ob hoc dictus Sancius, pro negando vel cognoscendo suum sigillum in dicta cedula positum, esse sigillum prefati Sancii recognoverat et confessus fuerat, dictusque Sancius postmodum, nuUa de dictis florenis summa facta restitucione, relictis Yolendi ejus uxore et Symone Rebille ejus fratre et herede solo et in solidum, decesserat; qui Sancius antea suum testamentum condiderat, în quo sua débita persolvi et forefacta emendari voluerat et ordinaverat, executoresque ipsius testamenti dictos Symonem et Theobaldum fecerat, qui onus dicte executionis in se postea susceperant, dictaque Yolendis medietatem mobilium et conquestuum inter ipsam et dictum Sancium quondam communium acceptaverat et de facto acceperat; et ob hoc idem actor dictam Yolendim pridem racione premissorum in dicta nostra curia adjornari fecerat, que postmodum relictis uxoribus dictorum Guillelmi de Hametello, Johannis Divitis, Guilleimi Fortis, Bertrand! de Gys,ac Andréa Poinsardi, Poinsardo de Belloforti, Johanne du Mes, Theobaldo Rebille predictis ejus heredibus solis et in solidum, decesserat, qui pro heredibus et tamquam heredes postea se gesserant arramentaque dicte cause in se resumpserant ; quare petebat dictus actor ad causam predictam dictos defensores, prout unumcumque tan* gère poterat, ad reddendum et restituendum sibi dictam summam septem mille centum et duorum florenorum deFlorencia, autaliam monetam ad valorem, ac eciam in ejus dampnis interesse et expensis condempnari et compelli. Dictis defensoribus ex ad verso proponentibus quod dicta florenorum summa, si qua per dictum Arnaidum prefato Sancio tradita fuerat, nunquam numerata aut advaluata, nec ad summam totalem redacta fuerat, dictusque Arnaudus saccum in quo dicta florenorum summa posita)fuerat ejus sigillo sigiliaverat, et post modum temporis, de quo dictus actor mencionem faciebat^ dictus Arnaudus duos familiares, Hugonem de Gravia tune ejus bospitii magistnim et quemdam alium suum cambellanum Brocardum nuncupatos, erga dictum Sancium predictis florenis habendis, si qui dicto Sancio traditi fuerant, miserat, quodque sacci predicti et, ut dictum est, sigillati una cum florenis in eisdem, ut dicitur, appositis, per dictum Sancium Hugoni et Brocardo predictis traditi fuerant, quos dicti Hugo et Brocardas Arnauldo prefato portaverant et tradiderant, et ipsos idem Arnaudus in presencia Johannis de Burgondia, domini de Ray, et plurium^ aliorum notabilium personarum receperat ; dictus

PIÈGES JUSTIFIGATIYBS. 409

que Sancias litteram obligatoriam quam prefatus Arnaudus babere se dicebat, tamquam cassam et inutilem sibi reddi petierat, quam dictus Arnaudus asserens apud Marinîacum in Gampania existere, si quam babebat, tradere promiserat ; et ob boc dictus Sancius quittanciam de summa decem mille florenorum, et quod dicti floreni nunquam advaluati fuerant, a dicto Arnauldo acceperat, qui Arnauldus, dicta quittancia non obstante, litteram obligatoriam predictam quam babere pênes se dicebat, dummodo très capones dictus Sancius sibi donaret , reddere promiserat. Dicebant insuper quod dictus Arnauldus, per modicum temporis postea, versus patriam Provincie se transulerat, et ibidem decesserat ; post cujus obitum dicta domina de Gastro-Yillano ejus uxor baillium liberorum ipsius et Arnauldi predicti, ac onus mobilium et debitorum in se susceperat, dictamque litteram obligatoriam dicta domina, quociens Sancius antedictus ipsam postea petierat, reddere nunquam recusaverat; quodque dicte domine, tempore viduitatis ipsius, dictus Sancius financiam de magnis et pluribus pecuniarum summis fecerat, et, per finalem compotum inter ipsos habitum, prefata domina erga dictum Sancium in summa mille quingentorum et quindecim florenorum de Florencia remanserat obligata, et de eadem summa super diversis et pluribus personis dictum Sancium assignaverat, ipsumque de omnibus debitis et qnibuscumque ceteris rébus, in quibus erga dictam dominam obligatus esse poterat, quittaverat, prout per litteras ejusdem domine sigillatas, date décime diei mensis Augusti anni sexagesimi sexti, poterat apparere, que [domina, eo quod dictus Sancius plures pecuniarum summas postea sibi prestare renuerat, pluribus vicibus cedularo, per quam dicto Sancio dampnum afferret. babere se quam pluries asseruerat; et ob boc omne jus, accionem et obligacionem, quam racione dicte cedule obligatorie dicta domina babere poterat, in dilectum et fidelem consiliarium nostrum Guillelmum de Meleduno, quondam arcbiepiscopum Senonensem, cesserat et transportaverat, et, sub dicte cessionis causa, dictus arcbiepiscopus prefatum Sancium, racione dicte summe septem mille centum et duorum florenorum de Florencia, in dicta curia nostra fecerat adjornari, in qua curia nostra pro garando dictos actorem et ejus uxorem petierat, et ipsos in causa garandie fecerat adjornari; quodque dictus arcbiepiscopus certis ejus executoribus relictis decesserat , inter quos ex una parte et dictos defensores ex altéra, racione premissorum, certus processus adbuc pendebat, quo non obstante, dictus actor ad eausam ejus uxoris antedicte, de et super eodem facto, dictos defensores aut eos a quibus causam babebant et quorum arramanta resumpserant, fecerat adjornari. Quare petebant dictum actorem ad sua proposita non admittendum fore, aut saltem ipsum non babere causam seu actionem pronunciari et declarari , et, si causam aut actionem haberet, ipsos

410 PIÈGES JUSTinCATIVES.

defensores ab ejusdem actoris in peticionibus absolvi et ipsum in eonim expensis condempnari. Super quibus et pluribus aliis hinc inde propositis inquesta facta^ et ad judicandum salvis reprobacionîbus contra testes per dictum actorem traditis recepta, requisitoque prius per dictos defensores certas inquestas senium et valetudinariorum pridem ad eorum requestam factas cum processu jungi, dicto actore e contrario requirente ; ac ordinato per dictam cùriam nostram quod cpielibet dietarum parcium certas cedulas super hoc eidem curie traderet ut de eisdem ordinaret ; dictis igitur cedulis per utrumque dictarum partium traditis, ac visis omnibus et dUigenter examinatis, reperto quod dicta inquesta in reprobacionibus poterat judicari, dicta curia nostra per suum judiclum dictos defensores ab impeticionibus dicti actoris absolvit, eundem actorem in expensis dictorum defensorum condempnando, earum taxatione dicte curie nostre reservata.

Page 1