PIÈGES JUSTIFICATIVES
Avis de la municipalité de Besançon, sur la manière dont il lui semblait que celle de Neuchalel devait apprécier l'esclandre de Guillaume Farel.
(Délibérations municipales)
« Messieurs, les juge de l'empereur et gouverneurs de la cité de Besançon aians vehu et entendu les propoz et plaitz demeunés en deux causes et matières d'injures par devans les sieurs maire, bourgeois, jurez et conseillers de la ville de Neufchastel-oultre Joux, entre les vénérables chanoines et chapellains dudict Neufchastel, représantans le corps des gens d'église dudict lieu, demandeurs et acteurs, d'une part, et Guillaume Farel soy pourtant prescheur celle part, ré et deffendeur, d'autre, en l'une desdictes causes ; et en l'autre, entre icelluy Farel, et acteur et demandeur d'une; et discrète personne Messire Antoine Aubert, prestre, vicaire dudict Neufchastel, deffendeur d'aultre part; sur lesquels procès et plaitz les dits maire, bourgeois et conseilliers leur ont demander advis et entrèves, ensuivant la forme des francliises, uz es coustumes dudict Neufchastel lesquels sieurs juge et gouverneurs, après avoir meureraent pesé et débattu entre eulx le mérite desdictes causes et allégations, propositions et choses mises avant d'une part et d'autre, lieu aussi sur ce l'advis et opinion d'aulcuns notables et scientiffiques personnaiges, ont trouvé que incidemment en ceste affaire yl est question de la foy et de l'intelligence de la Saincte Escripture par laquelle ledict Farel se jacte et prétend vou-
loir raonstrer et prouver que les injures par luy proférées contre lesdicts de l'église sont véritables, lesquelles choses ne tombent en la cognoissance de gens laïz et séculiers, telz que sont et aussi lesdicts maire, bourgeois et conseilliers dudict Neufchastel, et par ce ne leur afûert ou appartient proprement et seulement aux évoques, prélat/, et supérieurs ecclésiastiques que sont establis et ordonnez pour ce faire. Pour ceste cause, et aussi que la doctrine que presche ledict Guillaume Farel est totalement dissonante et directement contraire et répugnante aux traditions et anciennes observances des Pères et prédécesseurs desdictz sieurs juge et gouverneurs, et à ce que mesme en ceste cité de Besançon l'on tient, croit et observe de présent, desquelles traditions et observances, comme sainctes, justes et catholiques, ilz ne veullent ny entendent aucunement dévier ny euls en départir ains la ensuir, garder, observer et entretenir de leur pouvoir, si plaît à Dieu, comme ont faict leurs dictz prédécesseurs, car y ne leur semble honneste, licite ny tollérable de ainsi facilement, à l'assertion du premier qui vient et de gens incogneuz n'aians adveu ou permission des supérieurs et chiefz de l'église debvoir délaisser et abandonner la foy et crédulité de nos anciens et majeurs; pour les raisons dessusdictes, iceulx sieurs juge et gouverneurs n'ont voulu et ne peuvent donner aultre advis en cest affaire auxdictz maire, bourgeois et conseilliers dudict Neufchastel que ce que dessus; touttefois bien les veulent-ilz les advertirque quant à eux, ilz ne permectraient en façon quelconque prescher en ceste cité telle doctrine que celle dudict Farel, ny soufTriroient en mainière que ce soit ainsi indehuement blasmer, vitupérer et injurier les ministres de l'église, ains si aucuns présumaient de ce faire, ilz en feraient de leur part griefve punition à l'exemple d'aultres. — 11 novembre 1530.
I his (p. 63).
Mercurii sexta octobris.
Cantor, Salins, Licxeuil, Burescercli, de Tyard, Garnier, Docourt, Francie, Ganneret, Symard, de Turr'e.
Dominus Petrus de Villars, prior Sti-Pauli, Desiderius Parrochier, Nicolaus Ghalïoy, Mgr Nicolaus Monnet, canonici Bealae Mariae Magdalenae, Nicolaus Michel, baccistarius. Petrus de Clerevaulx, religiosi Sti-Vincentii, D""^ .Tohannes Brunot, vicarius, Lambertus Portesain, capellanus Sti Pétri, Petrus Grantvaut, Antonius Bonnot. Julianus Gourtot, capellani beatae Mariae-Magdalenae, JohannesOudrion, vicarius, Johannes Champion, capellanus Sti-Johannis-13aptistae, et Claudius Bassot, vicarius Sti-Mauritii bisuntinae civitatis, tam eorum nominibus quam aliorura virorum ecclesiasticorum in districtu dictorum ecclesiasticorum residentium concluserunt cum praefatis dominis capitulantibus super ordinatione et provisione circa pauperes dicte civitatis fienda in hune qui sequitur modum.
Facta relatione per D"""" Salins de Policia circa pauperes ponendam accelerationem requirentem qui dixit se ab uno probo viro domino correctore Bisuntino audissequod rectores dicte civitatis circa dictam materiam quasi perplexi existant. Et pluribus consiliis super hoc habitis concluserunt in eorum domo ville quod domini seculares dicti civitatis dabunt seu porrigent mense quolibet caristiù in dicta civitale durante quinquaginta francos. Et quod si totus clerus l)isuntinus tantum dare vellet et totum id videlicet dicti centum l'ranci ad debitam subventionem non sut'licerent, quod predicti rectores sumptibus et expensis dicte civitatis providebunt adeo quod dicti pauperes minime famem patientur, pluribus etiam aliis remonstrationibus per prefatum dominum capitulariter factis. Tandem ordinarunt quod in qualibet ecclesia superius descripta fiet rotulus in quo nomina virorum ecclesiasticorum ibidem residentium quantumcumque etiam ipsorum quilibet divisive aidictis pauperiljus in eorum necessitatibus preccpta Ghristi adim-
plenda nunc in dicta civitate maxime urgentibus subveniendi velit dare. Inscribetur non tamen ad hoc coactus nec astrictus, sed ejus mera voluntate ipsos rotulos veneris proximi de mane in hoc capitulo aiïerendo ad super dicto negotio resolutorie concludendura.
Acta Gapituli, 6 octobre lû30.
Mercurii vigesima tertia novembris 1530.
Salins, Luxeiiil, Scholasticus, Tyard, Raillard, Sommevoyre, Mayrot, Gannerel, Favier, Simard, Michel.
Dominus Simon Gauthiot Dominas d'Ancier, et Jacobus Bonvalot D""' de Champagney, correctores, hodie ad presens capitulum in quo plures de ecclesiis civitatis aderant. Goram quibus pro alimentatione pauperum civitatis bisuntinae petierunt quod domini ecclesiastici haberent dare in eleemosinam mense quolibet huic ad octo menses centum francos monetae et ipsi tamen super bursa communi civitatis, quod cum eleemosinis civium facerent alere dictos pauperes in maxima quantitate existentes, sic quod totis diebus et noctibus per vicos et domos clamare seu vociferare non cessant ad evitandum pericula, incommoda et rumores quae circa hoc evenire possunt, attento etiam quod si domini ecclesiastici, ut dixerunt prefati domini d'Ancier et de Ghampagney, cum commissis dicte civitatis pro eorum parte commisses seu deputatos habere velint ad videndum distributiones dictarum eleemosinarum, id ipsi videlicet domini rectores beue volunt et requirunt. Fuit tandem couclusum ut hodie hora prima post meridiem domini convenient ad capitulum ad concludendura super hiis prout melius fieri poterit.
. Mercurii vigesima tertia, hora prima post meridiem, Domini capitulantes concluserunt dare in eleemosinam mense quolibet tara pro capitulo quam super particularibus capituli summam quinquaginta francorum monetae juxta et secundum formam breviculi super lioc jam incepti capitulariter lecti et scripti. Et quod quilibet inscriptus in eodem solvet summam super se scriptam mense quolibet in capitulo cujuslibet mensis. Et inciplet prima solutio martis proximi sub poena privalionis omnium distributionuni
ecclesiae bisuntinae incurrenda in crastino cujuslibet diei ultimi capituli dictis mensibus observanda contra quemlibet qui non solverit usquequo solutionem fecerit Leonardo Rosselot capituli consecretario receptori ad hoc deputato. Qua die Dominus Tyard obtulit se velle vacquare cum aliis deputatis civitatis ad videndum distributionem dictarum eleemosinaruni pro primo mense, et ad promissa in dorao civitatis declarandum commissi fuerunt Domini Salins , Luxeuil , idem T5'ard et Simard cum aliis quos reverendus Dominus Salins secum vocare voluerit usque eo tamen quod hoc in consequentiam trahi valeant, sed si res bene habeat durare valeat, sin autem quod non intendunt solvere in aliis mensibus. Et ulterius fuit conclusum quod pro faciliori solutione eleemosinaruni predicti medii fructus praebendarum duorum absentium hoc anno taxati et retenti necnon denarii collationum des oo (sic) pro proximo festo natalis qui fuerunt taxati a LX solidos in hoc applicabuntur et distribuentur. Et quod plures percipient in pictanciis et aliis distributionibus ecclesiae quando veniunt ad ecclesiam qui ibi assidue non morantur ad eos scribantur littere ut pro porcione suis satisfacere faciant, alioquin nihil percipient in predictis pidanciis sed applicentur eorum porciones in solutionem portionis eleemosinarum in dicto breviculo scripte prout melius videbitur fieri expediens per sexcallum et secretarium quibus fleri precipitur et ordinatur absque dissimulatione. Et quae summa per par- ■ ticulares dari oblata non ascendit ad dictam summam. Idem D""' Sexcallus solvet summam restantem pro quolibet mense in suis compotis allocandam.
Acta Gapit., 23 novembre 1530.
Délibérations municipales. Jeudi 24 novembre 1530.
Commis des églises envoyés pour le fait des pauvres et ont offert par mois 100 fr.
Le Chapitre
50 fr. M'"" Lyenard de Gruyères.
M^p Antoine Bercin.
Saint- Paul, abbé et couvent.
10 fr. Mre Pierre de Villars.
M" Didier Parrachier.
Lu Magdeleine.
20 fr. Nicolas de ChafToy.
Nicolas Monyot.
Saint-Jean, la paroisse et les prêtres y résidents.
10 fr. M^e Jean Champion.
Mre Pierre SauVageot.
Saint-Pierre.
6 fr. Mre J. Condusot.
Mre André Lotteret.
Mre Pierre Fabry.
Saint-Vincent, les religieux.
4 fr.
Total : 100 fr.
Mercurii quarta januarii anno 1531.
Salins, Faverney, Luxeuil, Biirescerdi, Ludovicus Tyard, Montrivel, Raillard, Fromont, Docourt, Francie, Simard, Michaelis et Maire.
Quia D""^ Cantor est in causa quod pauperes Sancte-Brigide sunt inclusi ob quod majori victualium provisione indigent. Ordinarunt Domini quod prefati D"' Cantons nomine dorainus Sexcallus circa dictos pauperes providebit eis porrigendo qualibet ebdomada pro eorum pidanciis duos grosses et fornerius dicti Domini Cantoris si possit eis expediet panem ad instar aliorum pauperum civitatis.... idem dominus Sexcallus id faciet de parvo blado in dominorura horreo existente. Quibus etiam porrigentur duo vini lagene qualibet ebdomada ipsis inclusis existentibus. Quae omnia laxabuntur et recurabit prefatus dominus sexcallus super quinquaginta librarum emenda in qua pre-
fatus cantor condemnatus fuit ob non pavitionera ordinariara sibi per dominos de dictis pauperibus factarum. Acta Capituli, 4 janvier 1531,
Délibérations municipales. 14 avril 1530.
Jean Garnier et René Docourt, envo5'és pour la part du chapitre, ont offert faire processions particulières par la cité, faire sonner les cloches et avoir aide à les sonner et aussi de faire la procession générale à Saint-Ferjeux. Sur quoi leur a esté répondu que lesd. processions particulières seront bonnes et la procession générale ne se devant faire (I) observant le danger de peste, toutefois que l'on
(1) Veneris XIIII aprilis 1530.
Salins, Luxeuil, Scholasticus , Ludovicus, Garnier, Raillard, Thoulier, Docourt, Francie, Ganneret, Mayrot, Favier, Symard, de Turre, Michaelis et Mayre.
Audita relatione facta per D""" Salins de sibi.... propositis per aliquos rectores civitatis bisuntinae de ordine ponendo circa pestera nunc pluribus in locis dicte civitatis regnantem dominos deprecantes processiones facere, orationes devotas Altissimo fundendo cum pulsatione tympanarura ecclesiarum sanctorum Johannis et Stephani quibus ira Dei cessare poterit et tempus prêter complesionem lapsum in melius disponi, Domini committunt D"<>^ Garnier et Docourt ail super hoc hodie D"'^ rectoribus dicte civitatis reraonstrationes faciendas masiinè circa predictam pulsationem quae nunquam talis antea in dictis ecclesiis visa fuit et quod Domini circa processiones dictas debitum facient. Ordinantes propterea quod dietim dicte processiones ante missam per claustra diotarum ecclesiarum ut moris, est tiant et bis in ebdoniada vesperis finitis eundo ad aliquam ecclesiam dicte civitatis prout dominis plaeuerit et ulterius quod si dictis dominis rectoribus bonum et expediens videatur. Domini parati sunt processionaliter ire dominica prosimà ad sanctos Ferreolum et Ferrucium, ut moris est, eorum auxilium imploraturi.
Acta Cap., 14 avril 1531.
Jovis 2S junii anno 1531.
Luxeuil, Louis Tyard, Raillard, Fromoyit, Docourt, Francie, Mayrot, de Turre et Michaelis.
Domini commiserunt dominos de Vorges et Fromont ad eundum erpa dominos rectores civitatis bisuntinae quibus notiticabuntur
communiquera led. article aux notables et quand à la sonnerie ont été requis lesd. commis faire leur devoir et que la cité n'a de coustume mectre gens à sonner leursd. cloches, ce qu'ils peiivent et doivent faire d'eulx-mêmes.
II (p. 87).
Acte d'accusation dressé par la municipalité de Besançon et envoyé à l'Empereur, contre Simon Gauthiot d'Ancier, ancien cogouverneur, et Jean Lamhelin, secrétaire d'État de la ville.
(Délibérations municipales)
Le bon vouloir et le plaisir de la Majesté de l'Empereur sera si luy plaît par sa grande bonté voeir et peser les artj-cles suyvants et y donner l'ordre requise pour estre chose important la ruyne et la perdition d'une sienne ville impériale.