RÉVOLUTION A ROME
voit de ces fonctionnaires qui ont l'art de se rendre insupportables même quand ils s'acquittent de leur devoir : le neveu d'Eugène IV rentrait peut-être dans cette catégorie. C'était un jeune homme, assez neuf et inexpérimenté, particulièrement en droit, et qui ne savait même pas le latin, car son oncle lui donna un maître de grammaire après l'avoir promu prématurément au cardinalat 1. Quant au pape lui-même, il ne se montrait guère
Cotignole et Ariani comitem, armorum capitaneum, pro nonnullis statum sue Sanctitatis et Romane Ecclesie concernentibus de proximo destinare intendat, possetque contingere quod \os de treugua seu sufferentia cum magninco domino Nicolao de For.ebraciis, armorum capitaneo, et suis adherentibus et colligatis... essetis forsan requisiti, idcireo nos, de mandato S. D. N. Papeprefati,cupientis, more pii patris, quietem Ecclesie et subditurum suorum videre, super hoc vive vocis oraculo nobis facto, ac etiam auctoritate, etc., vobis faciendi, inhiendi et contrahendi veram, puram et non simulatam treuguam atque sufferentiam de non offendendo hinc inde, nec per se vel alium seu alios offendi faciendo prelatum D. N. Papam, neque nos, aut alios reverendissimos dominos cardinales, necnon prelatos aut officiales vel curiales seu alios quoscumque supositos, hinc et usque ad et per totum mensem julii proxime venturi inviolabiliter duraturas, per modos infrascriptos : primo, quod removeantur offense predicte hinc inde in Aima Urbe ejusque territorio et districtu, et provinciis Patrimonii B. Pétri in ïusscia, et terris specialis commissionis Sabine, Campanie, Marittime ac comitatu Tagliacotii et terris abbattie Sublacenensis,ac in singulis ipsarum provinciarum terris et locis médiate vel immédiate Ecclesie etD. N. Pape prefato subjectis ; item, quod pret'atus Nicolaus, infra .vin. dies proxime futuros adie conclusionis treugue immédiate sequentes computandos, omnes ejus colligatos et adhérentes extra territorium Urbis et alios etiam infra territorium Urbis consistentes, infra .iv. dies similiter proxime sequturos, debeat prefato D. N. Pape declarare ; item, quod hujusmodi adhérentes et colligati déclarent dictam adherentiam et colligationem per publicam et auctenticam scripturam, sigillis ipsorum colligatorum sigillatam; pro quibus omnibus observandis, pro parte Nicolai prefati, magnificus dominus Nicolaus Picininus de Perusio, locumtencns ducalis et generalis capitaneus, etc., promittat quod prefatus Nicolaus observabit omnia supradicta et infrascripta, non obstantibus quibuscumque excessibus, offensionibus, guerris sive injuriis hinc inde qualitercumque commissis aut quocumque tempore perpetratis, cum adjectione penarum 30.000 llorenorum auri de Caméra apostolice Gamere applicandorum, necnon lîdefragii ac perpétue infamie, proditionis atque amissionis equorum, armorum et universorum bonorum dicti Nicolai et aliorum colligatorum suorum, et cum aliis clausulis, obligationibus ac ceteris in similibus necessariis quomodolibet et oportunis, tenore presentium plenam et liberam concedimus facultatem. » (Arcli. du Vat., Armar. XXIX, t. 18, fol. 55 v°.)
1. Déposition de Bernard de Roccafort, sous-chantre d'Elne : « Promovit in cardinalem, et postea habuit magistrum ad instruendum eum in gramaticalibus, prout famabatur in Curia Romana, quia nesciebat loqui latinum. » (Bibl. nat., ms. lat. 1511, fol. 144 r°.) — Déposition de Michel Andrée, curé breton : « Qui ad illud officium quasi contra vota cardinalium exemptus fuit, cum, ut fertur, ignarusest juris et racionis. » (Ibid., fol. 133 r°.) — Déposition de Robert Au-
plus adroit que François Condolmario, se bornant à recommander aux Romains la confiance en saint Pierre et saint Paul *-. En même temps, on annonçait la levée dune nouvelle gabelle ~. Ajoutez que les émissaires de Fortebraccio, de Piccinino et du duc de Milan travaillaient à surexciter le mécontentement populaire, qu'enfin beaucoup de Romains, séduits par l'idée fixe d'attirer le concile parmi eux, se figuraient y parvenir en secouant la domination du pape 3.
Le 29 mai, dans la soirée, les cris : « La Paix ! Vive la « liberté ! » commencèrent à retentir dans Rome. La populace envahit le Capitole, y blessa le Sénateur ; le lendemain, elle y installa un gouvernement républicain de sept membres, choisis parmi les principaux meneurs '*. On profita de l'occasion pour piller la demeure de François Condolmario. Celle du cardinal Conti eut le même sort. La nuit venue, ce prélat, s'étant jeté dans une barque, gagna le Château-Saint- Ange. Le vieux cardinal Orsini s'enfuit beaucoup plus loin, après s'être caché plusieurs jours : escorté par son frère Orsino, il se dirigea vers le lac de Bracciano et se réfugia derrière les murs de son château de Galera5.
Eugène IV, retiré depuis longtemps dans le Trastévère,
clou : « Ipse vidit quendam quem ipse dominus noster Papa dicebat nepotem suum, juvenem tamen ad tantam dignitatem inexpertum, quem inter juvenes laycos, dum esset in minoribus, conversari vidit, ipseque conversari solebat ; quem nepotem suum, sic juvenem et inexpertum tune reputatum. ipse dominus Eugenius papa promovit ad cardinalatum. » (Ms. lat. 1511, fol. 122 r°.)