‹ La crise religieuse du XVe siècleChapitre 212 sur 257 · Ihid. Cf. G. MorcUi, loc. cit · texte numérisé non relu

Ihid. Cf. G. MorcUi, loc. cit

.3. Je citerai deux lettres du 20 octobre 1433 et du 25 février l i34, interdisant au Sénateur, au.x conservateurs de la Chambre, au maréchal de la cour du Capilole, aux Caporioni et autres officiers de Rome de molester les serjj^ents d'armes pontificaux » occasione impositionis nuper facte pro solveudo peditibusqui mittuntur ad castra sive ad exercitum contra hostes domini noslri Pape sancteque Romane Ecclesie, nec alia quacumque occasione vel causa» ;Arch. du Vat.. Armar. XXIX, t. 17, fol. 218 v°; t. 18. fol. 3 r").

i. Plaidoyer du chancelier Porcello, dans Monvm. (Joncil., II, 71S. Cf. FI. Riondo,

5. Dès le 18 mars 1434, le camerling^ue ordonne à Antoine de Venise, chevalier romain, docteur en lois, de se rendre à Tivoli pour traiter avec Fortebraccio, au nom du pape, de l'Église et du peuple romain, d'une trêve j,'énérale et particulière pour le temps qui lui paraîtra convenable (Arch.du "Vat., Armitr. .\'A7.\', t. 18, fol.

18 r"). Le 23 mai, il donne à François de Salimbene, docteur es lois, et à C. de Mattei de Canario pouvoir de conclure avec Fortebraccio une trêve de six mois

(ihid., fol. 56 v).

6. Acte daté de Saint-Chrysogone, le 23 mai 1434 : « Franciscus... spectabili militi et egrej;io legum doctori domino Antonio de Venetinis, sacri Consistorii apostolici advocato. saUitem, etc. Cum nuper sanctissimus iuChristo patcr Domiuus nostcr, etc., vos ad magnilicum dominum Franciscum Sfortiam, ^icecomitcm

l!i:\n|.l iinS A liOMt: 'Mit

voit de ces loncliuiinaires qui ont 1 ait de se rendre insupportables même quand ils s acquittent de leur devoir : le neveu d'Eug"ène I\' rentrait peut-être dans cette catég-orie. C'était un jeune homme, assez neuf et inexpérimenté, particulièrement en droit, et qui ne savait même pas le latin, car son oncle lui donna un maître de j^rammaire après lavoir promu prématurément au cardinalat '. (Juanl au pape lui-nième, il ne se montrait guère

Cotij^iiiile cl Ariani comitciii, arniiirum rapilaiicum, pro uonnullis slatuni suc Sanctilatis ol Ituinaiu- Ecclesie c<>nccrru'nlil)us de proxinio deslinare inlcndal, posselquc coiilinjîcre quod nos de lieu^ua scu sulTerenlia eiiiii nia^'iiifico domino Nicolao de Furie liraciis, armorum capilanco, cl suis adherenlibus et colligatis... essetis forsan requisiti, idcireo nos. de iiiaïuialo S. D. N. Pape prerati.cupientis. more pii patris, quietem EcclesieelsuljtlitDPum suorum vidcre, super hoc \i\c vocis oraculo nubis facto, ac etiam auctoiilate, elc, voliis faciendi, inhiendi et conlraliendi veram, puram et non simulalam treuguani atquc sull'eientiam de non ollentlendo hine inde, nec pei- se vel alium scu alios oll'endi facieiuio prêtât uni 1). N. Pa])ain, neque nos. aut alios rcverendissimos dominos cardinales, necnou prelatosaul ot'ficialcs vel curiales seu alios quoscumque suposilos. hinc et usque ad et per tolum mensem Julii proxime vcnturi inviolabilitcr duraturas. per modos intVascriplos : pi-inio. quodrcmoveanturolVense predicte hiiic inde in Aima Uibe cjustpie teiritorio et tlistrictu, et pro\ inciis Paliimonii H. Pétri in Tusscia, et terris sjjccialis commissionis Sabine, Campanie, Marittime ac comitatu Tagliacotii et terris abbattie Sublacencusis. ac in singulis ipsarum pi'ovinciarum terris et locis médiate \el immédiate Ecclesie etl). N. Pape prelato subjectis ; item, quod prcl'atus Nicolaus, infia .vin. dies pioxime l'uluros adie conclusionis treujrue immédiate sequcntcs computandos, omnes ejus coUigatos et adhérentes extra lerritorium Urbis et alios etiam inlVa territorium Urbis consistentes. infra .iv. dies similiter proxime seiiuluros, debeal prelato 1). \. Pape dcclarare ; item, quod hujusmodi adhérentes et coUigati déclarent dictam adherentiam et colligationem per publicani et auctenlicam scripluram, sigillis ipsorum colligalorum sigillatam ; pro quibus omnibus observandis, pro parte Xicolai ijrcl'ali, magailicus dominus Nicolaus Picinulus de Perusio, locumtencns ducalis et generalis capitancus, etc., promiltat cpiod prefatus Nicolaus observabit onmia supradicta et infrascripta, non obstautibus (juibuscumque e.xcessibus, oll'ensionibus, guerris sive injuriis liini' inde (pialilercumque commissis aut (piocumque tempore perpctratis, cum adjeclione penarum 30.000 llorenorum auri de Caméra apostolice Camere applicandorum, necnon fidefragii ac perpétue infamie, prodilionis atque amissionis cfpiorimi. armorum et universorum bonorum dicti Nicolai et aliorum colligatorum suorimi. et cum aliis clausulis, (jbligatioiiii)us ac céleris in similibus necessariis quomodolibet et oportunis, tenore presentium plenam et liberam conccilimus facullatem. >> .Vrcli. du Vat., .tr;«,ir. A'.\7.V, l. IS, fol. 35 v".)

I . Déposition de Hcrnard de Roccafort, sous-chantre d'Elne : <• Promovit in cardinalcni, et postea haliuit niagistrum ad inslruendum eum in gramaticalibus, proul famabatur in Curia Uomana, quia nesciebat loqui latinum. » Bibl. nal., ms. lai. IJIl, fol. 144 r°. — Déposition de Michel Andrée, curé breton : >■ Qui ad illud ofiicium quasi contra vota cardina'ium excmplus fuit. cum. u( fcrtur, ignaruscst juris et racionis. » ^//«J.. fol. 133 r'.) — Déposition de Robert .\u-

Le Pape el le Concile. '22

338 l.A TRÊVE ENTRE l.K l'Al'K ET LE (.(t.NCll.K

plus adroit que François Gondolmario, se bornant à recommander aux Romains la confiance en saint Pierre et saint Paul '. En même temps, on annonçait la levée d'une nouvelle ^^abelle •'. Ajoutez que les émissaires de Fortebraccio, de Piccinino et du duc de Milan travaillaient à surexciter le mécontentement populaire, qu'enlin beaucoup de Romains, séduits par l'idée lixe d'attirer le concile parmi eux, se figuraient y parvenir en secouant la domination du pape '.

Le 29 mai, dans la soirée, les cris : (( La Paix ! Vive la « liberté ! » commencèrent à retentir dans Rome. La populace envahit le Capitole, y blessa le Sénateur ; le lendemain, elle y installa un gouvernement républicain de sept membres, choisis parmi les principaux meneurs '*. On profita de l'occasion pour piller la demeure de François Gondolmario. Celle du cardinal Conti eut le même sort. La nuit venue, ce prélat, s'étant jeté dans une barque, gagna le Château-Saint-Ange. Le vieux cardinal Orsini s'enfuit beaucoup plus loin, après s'être caché plusieurs jours : escorté par son frère Orsino, il se dirigea vers le lac de Bracciano et se réfugia derrière les murs de son château de Galera^.

Eugène IV, retiré depuis longtemps dans le Trastévère,

clou : " Ipsc vidit quendam quem ipse dominus iioster Papa dicebat nepoteni suum, juvciiem tamen ad tantam digiiitatem inexpertum, quem inter juvenes laycos, dum essel in minoribus, conversari vidit, ipseque conversari solebat ; quem nepotem suum. sic juvenem et inexpertum tune reputatum. ipse dominus Eugenius papa proniovit ad cardinalatum. » iMs. lat. lôll, fol. 122 r°.)

Page 1