Grand, chron. , p. 36 suiv
3. Reg. Va(., n° 238, fol. 231** (n" 244 F, ep. 394) : « Per litteras tuas quas paterna benignitate recepimus, intimasti nobisquod nuntii prclatorum, baronum et communitatum regni Francorum ad mandatum tuum coram le noviter congre^çati intcr alia, que a te peticrant, postularunt ut omnes consiliarios... Johannis rc^is Francorum illustris patris tui et spccialiter... Pctrum archiepiscopum Rothomagen. cancellarium dicti régis a te abicercs et etiam rcmoveres, et subinferens quod adversus eundcm cancellarium hec exfomitcodii et rancorc quorumdam, qui confusionem et dampnum ejus libenter quererent, petebantur, ac assercns quod ipse tam eidcm patri tuo quam ttbi fuerat bene et dévote et fideliter obsecutus, humilitcr petiisti ut detractoribus ipsius cancellarii si qui cssent fidem nuUatcnus adhibcntes, eum in sinu gratie nostre sasciperemus attentius commendatum, et hec cadem... Arnoldus episcopus Carcassonen... Guillelmus Rolandi miles, Romane curie marescuUus, nobis oretenus expresserant. Ad quas sub compendio respondentes letamur admodum, quod filialis dilcctionis afTectu quem ad ipsum patrem tuumgeris, ad ilUus etiam scrvitorcs et familiares extendis et prorogas prout debes... ». A la même date, le pape écrit aussi à l'archevêque même, en disant à la fin : <« quod acceptos et caros régi et duci, sed te precipue acceptos habemus et caros, nec possemus illos et te maxime non amare ». On sait qu'il fut fait cardinal le 23 décembre (on a aussi sur cela plusieurs lettres)^ avec le titre XII apostolorum.
rir la monnaie nouvelle ^ Le prévôt des marchands , Etienne Marcel, ordonna à chacun des siens de prendre les armes en janvier 1357, et le dauphin fut obligé de révoquer son ordonnance. Cependant on fit accroire au pape qu'une entente s'était produite entre le dauphin et Etienne Marcel. C'est pourquoi Innocent VI écrivit tout joyeux à ce dernier le 10 février 1357, l'exhortant à Tunion et même à l'indulgence envers le jeune dauphin ; en même temps il l'engagea, lui et les échevins à ne pas insister sur les peines à infliger à certains officiers en discrédit auprès d'eux 2. La séance du
l.Voy. Chron. de Richard Lescot, p. 107; Chronogr., p. 263.
2. Reg. Vat.^ n" 239, fol. 23 : « Dil. filio preposito mercatorum et scabinis civitatis Parisien, salulcm. etc. Pcrtulit ad nos fama celcrior et multorum habet inculcata relatio quod dil. filio nobili viro Carolo primo^eniio... Johannis régis Francorum iUustris, duce Xorniannie vobiscum de dispositione regni Francorum, quod peccatis cxigentibus diebus hiis pi*ocellis multis illiditur, habcnte consilium, et illo ac vobis non sapientibus idem concorditer circa illam, inter vos alterutrum dissensionis materîam pacis emulus conatus est suscitare, et quod idem dux ac vos dolos ejusdem pacis hostis circa id cog^noscentes, dissensionem hujusmodi in ipso ortus ejus principio laudando studio prefocastis; ne si, quod absit, vires susciperet, ipsc pacis emulus nocendi causam facilius inveniret. Hec profecto, filii, causam nobis turbationis simul et gaudii pepererunt, et quantum audita dissensio mentem noslram fortius et vehementius conturbavit, tanto nuniiata coitcordia cor nostrum respersit ampliori dulcedine potiorique jocun-
ditate replevit... Sed inter hec nobis zelum fidei vestre ac devotionis fervorem
paterna consideratione pensantibus occurrit, tilii, quantis subjecta periculis quaniisque malis onusta foret quecumque ducis ejusdem vestraque discordia, modica etlevis quantumlibet, quantaque discrimina parturiret. Solus enim rumor illius, si, quod absit, continjçeret, diligentibus regem rcgnumque predictos dolorem injçereret, eonim vires minueret..., ac contra odicntibus letitiam pareret, augeret gaudium, nutriret audaciam, securitatemque prestarct... Universitatem vestram monemus, requirimus et hortamur in Domino illam altentius dcprecantes vobisque sanis consiliis et sinceris affectibus suadentes, quatenus provide attendentes quod hujusmodi régis et regni predictorum status et condiciones temporis cxigunt, ut quecumque pro libéra tione régis et conservalione regni predictorum agenda fuerint, caucius disponantur, et considérantes etiam quod dux idem, utpote juvenis et paterne captivitatis compassione anxius filiali, est interdum, etiam si juveniliter ageret, tolerandus. omncm >iam omnemque aditum quos ad quamcumque discordiam pacis emulus inveniret, prudentie vestre studio prccludatis, idem cum eo ipseque vobiscum concorditer sapiatis ac ipsum salutaribus dirigatis consiliis et eilicacibus auxiliis foveatis. Cum enim inter communitates alias dicti regni preminentiani teneatis, et ob hoc in vos oculi carum respiciunt, ad efFicaccm assistentiam impcndendam et salutaria consilia danda prcfato duci quodam obligamini dcbito specialiter... Ceterum quia sicut audivimu» quosdam ex oUicialibus dicti régis exacti temporis rcgimen vobis constituit odiosos, et successus adverses imputantes eisdem, pro corum punitione instanter instatis, nos que ex hiis nasci possent pericula cogitantes et proinde iUa credentes sani esse consilii, si in tcmpus aliud dilTerantur, precibus vestris adicimus ut ab hiis vclitis >rout utilitati régis et regni predictorum expedire videritis istis temporibus abstipo"-» Pot Aviriione «lii id. Feb«*uar«\ an, nu^nfo ••
mars fut la réponse. En présence du dauphin et de ses frères, îs comtes d'Anjou et de Poitiers, Tévêque, Robert le Coq, qui irigea les États, comme il dirigera bientôt le dauphin, prononça n discours dans lequel il rejeta tous les maux du royaume sur ertains officiers du roi ; il en nomma vingt-deux et exigea qu'ils issent privés de leurs emplois ^ Il demanda, en outre, la suppresion de tous les officiers du royaume, la création de réformateurs énéraux nommés par les Etats à qui il appartiendrait désormais e déclarer la guerre et de régler les finances. Etienne Marcel et ÎS siens appuyèrent naturellement ces demandes. On offrit au dauhin 30.000 hommes qui seraient soldés par les Etats ^.
Le duc céda sur tous les points 3 et les États poursuivirent sans elâche l'exécution de leurs plans, comme le prouve la séance du 0 mars*. Et quand, le 5 avril, la nouvelle des trêves conclues k k>rdeaux fut apportée à Paris en même temps que les lettres du roi, 5squelles défendaient aux États de se réunir comme ils l'avaient écrété, et interdisaient la levée de Taide votée par eux, les Etats assèrent outre et maintinrent tout ce qu'ils avaient décidé, omme démontre la session du 30 avril ^. Le roi, prisonnier des inglais, ne fut plus écouté; son lieutenant ou, comme on dira bien- 5t, le régent, était dépouillé de toute autorité ; on voulait intenter n procès à tous les officiers à qui le roi avait donné sa confiance. )n comprend facilement pourquoi le dauphin, vers la mi-août, iiitta Paris pour aller parcourir les villes de son duché de Norlandie, demandant de largent aux nobles et au clergé^. L'accueil ii'il en reçut déconcerta les principaux meneurs, surtout Tévêque, lobert le Coq, qui retourna à Laon. Marcel et ses partisans, raignant que leur plan ne fût déjoué, firent au dauphin les plus
1. Sur cela on peut lire l'ordonnance de Charles du 28 mai 1359 dans Ordonn. des ou, III, p. 345.