‹ La femme italienne à l'époque de la RenaissanceChapitre 481 sur 529 · COMPARUTION EN JUSTICE · texte numérisé non relu

COMPARUTION EN JUSTICE

Rome. Statuts de 1363, Lib. II, art, 72 : « Mulier accitsata vel inqiiisita » (c'est-à-dire poursuivie à la requête d'un particulier ou par la justice)... aut vadat personaliter ad. Eccl. s. Mariae de Araceli ad respondendum aut si voluerit notariiis maleficiorutn vadat ad domuni ejtcs ad recipiendatn responsionem. » Statuts de 1489, Lib. II, art. 82 : « Qualiter procedaiiir contra mulierem accusatam vel inquisitam. » Il s'agit de délits. En cas de crimes, il était procédé selon le droit commun.

Statuts de Spolète. Lib. II, Rub. XII :

« Quod mulieres et maiores XIV annis testificari possint in causis criminalibus.

Mulieres.., testificari possint in causis maleficiorum... et ipsarum valeat testimonium... et iudex maleficiorum si ipsas mulieres. si super aliquo processu deberent se excusare de quo datis fideiussoribus non venirent detinendae, vel testimonium perhibere, examinent in decenti loco et honesto et valeat et teneat, ac si in loco iuridico se excusassent et testimonium perhibuissent et iurassent. » Statuta Civitatis Spoleti, Spolète, 1543.

Statuts de Fano, Lib III, Rub, XIV :

« De testibus admittendis in causis criminalibus. In causis criminalibus ad probationem criminis ex quo poena sanguinis imponenda veniret. mulieres nullhactenus admittantur. SeJ ad iudicium dumtaxat recipi possint etiam ad torturam dum tamen sint honestae vitae et bonae matronae. In aliis autem criminibus poenam pecuniariam ingerentibus admitti possunt mulieres honestae vitae et bonae et suspitionc carentes etiam ad probationem criminis de quo procedentur. » Statuta civitatis Phani, Fano, i 508.

Statuts de Recanati, Lib. II, Rub. XXXIIl ;

« duod nuUa mulier bonae famae cogatur intrare Palatium Communis, vel alium locum pro testimonio ferendo.

Ratione testimonii ferendi in crimin.ili causa, vel civili, vel alia quavis occasione, cxcepto delicto ex quo paena personalis deberet iniponi, intrare Palatium Communis, vel aliam domum seu locum quemcumque nuUa mulier bonae conditionis et famae, de qua Prioruni Populi dicto stctur, modo aliquo cogi possit. Sed si pro ipso tcstimonio. vel alio actu iudiciali agcndo nccesso fucrit mulierem coram aliquo Officiali, ludice vel Notario comparerc, idem Ollicialis in Ecclcsia s. Dominici, \cl s. Mariae de Mcrcato ipsam vocari faciat, ad perliibcndum testimonium, vel ad alium actum de quo agitur, in praesentia unius

l. — Voir p. iy4. 2. — Voir p. 294. 3. — Voir p. 1')^.

ipsius mulieris affinis, vel consanguine! agitandum. sub poena XXV libr. contrafacienti. « lura municipalia sive Statuta civitatis Recanati, Recanati, 1608.

Statuts de Norcia, Lib. II, Rub. XVIII :

« Il Capitano o altro otficiale del comune di Norcia non possa ne dehia alcuna donna costringere o ritenere in Palazzo personalmente, ne in alcuna cliiesa o loco per occasione de rendere alcuno testimonio, se non solamente ad iurare délia verita. E subito esaminata la debbiano licenziare. » Statutorum Nursiae volumen, Pérouse, 1 526.

Statuts de Pérouse, Lib. III, Kub. XLVI ;

<.< Quia non videtur licitum neque honestum quod mulieres personaliter accédant ad Palatia Potestatis vel Capitanei, vel alterius officialis causa testimonium perhibendi, duximus ordinandum quod nulla mulier cuiuscumque conditionis existât, pro aliqua testificatione facienda in causa criminali vel civili ad Palatiumsive domos comunis Pcrusiae sive hostium Potestatis... venire vel ire nullactenus compellantur... Sed quando aliqua mulier produceretur in testem, ipsa mulier venire debeat ad ecclesiam s. Laurentii, vel ad ecclesiam parrochie unde dicta mulier fuerit, et Potestas... teneatur mittere notarium vel iudicem... ad faciendum iurare ipsam mulierem, et suum testimonium recipiendum... » Primum volumen Statutorum Augustœ Perusiœ, Pérouse, i 528.

Statuts d'Urbino, Lib. II, Rub. LIX :

« Nulla mulier bonae conditionis et famae, de qua dicto Dominorum Priorum stetur, ratione testimoni ferendi in criminali causa, vel civili, vel alia quavis occasione, excepto delicto proprio ipsius mulieris, pro quo poena personalis deberet imponi, modo aliquo cogi possit intrare Palatium Communis, seu quemcumque alium locum. Sed si pro ipso testimonio, vel alio actu iudiciali agendo, necesse fuerit mulierem adesse coram aliquo officiali, iudice vel notario, idem officialis, mulierem predictam vocari faciat in ecclesia episcopatus prehibendum testimonium vel alium actum... in praesentia unius consanguinei vel alTmis eiusdem, vel ad eiusdomum accedere teneatur sine aliqua mercede, sub poena XXV libr... Sed si citaretur pro aliqua causa civili, possit comparere ad solitum bancum iuris per se, vel per procuratorem. » Statuta civitatis Urbini, Pesaro, iS59-

Statuts de Lucques, Lib. IV, Rub. XLV :

« De modo examinandi testes in criminalibus... Si testes, qui nominarentur venire cogi non possent, seu comparere coram officiali qui procederet, ratione dignitatis vel officii, vel essent Mulieres egregie, quas indecens est coram officialibus comparere, tune officialis possit in dictis casibus examinationem committere, et delegare (ad examen) alieni discreto viro. » Lucensis civitatis Statuta, Lucques, 1539.

Naples :

.< Privilegii et Capitoli con altre gratie concasse alla fidelis. Città di Napoli, et Regno per li Serenis simi Ri di Casa d'Aragona, confirmât! et di nuovo concessi per la Maestà cesarea dell' Imperator Carlo Quinto. Et Re Filippo nostro Signore, Etc. In Venetia, i 588, xn-a,".

Capitula Régis Catholici expedita Segoviae die V 8ctobris 150s. Rex Ferdinandus, p. 48. Cap. LXXllI.

Supplicano che le donne Napoletane, tanto maritate, quanto non maritate, in tutte le cause non criminali, etiam super prescntationibus instrumentorum non siano tenute comparere in la vostra gran corte délia Vicaria, et altri tribunal! personalmente, ma passano comparere per procuratore, habente spéciale mandato, tam in agendo, quam in defendendo. ma in praesentationibus instrumentorum, debbia andare lo mastro de act! ad pigliare lo iuramento de dicte donne in Ecclesia più propinqua ad casa sua. (En marge est le rescrit) : Quod mulieres Neapolitane non teneantur comparere propter in tribunalibus sed per procuratores.

P. 16. Capitula gratiarum concessarum per Regem Ferdinandum I an. 1476. Cap. UII. Per causa de honestà, le donne délia città de Napoli citate per testimonie in causa civile, in quai se voglia corte, et per quai se voglia causa, devante quai se voglia iudice ordinario, vel delegato, non compellantur ire ad iurare, et deponere per testimonie, ma che se mande aie loro case uno scrittore ad recipere lo iuramento, et examinarse in casa sua, overo in alcuno loco honesto iuxta l'antiqua observantia et ordine in taie consueto, et cosi similitar dove le dicte donne letigassero in corte, e fossero citate ad deponere como ad principale, che se mande ad loro case ad iurare et respondere sopra li articuli, in li quali fossero citate ad respondere. »

Sintiita comunis et populi civifatis Vissi untiqui ante an. 1461. Camerino, 1864, Lib III, Ruh. XXXI, p. 62:

Jura miinicipalia sive statuta civifatis Recaneti, Recanati, 1608, Lib. II. Rub. XXXIII — Statula civitatia Eugibii, Eugubio, 1624, Lib. II, Rub. XLIII. — Statuta civitatis Beneventi, Bénévent, 1717, Lib. III, Rub. XXXVI.

Statuta Urbis Ferrariœ, Ferrare, 1624, Lib. II, Rub. XVI :

« Mulier honestae vitae, non potest cogi ad comparcndum in iuditio personaliter. >»

Volumen statiitorum civitatis Maceratœ, Macerata, 1553, Lih. Il, Rub. XXIX. — Statuta et Décréta antiqua civifatis Placenfiœ, Brescia, 1560, Lib. II, Rub. XLH.

A Rome, c'était dans l'église d'Aracœli, voisine du Capitole, que les interrogatoires avaient lieu. Statuts de 1363, Lib. II, art. 72.

A Milan, on autorisait les femmes par décision spéciale à agir en justice :

« Q.uod Angeiina de Cagnolis possit stare in iudicio et exigere cum debitores... Galeatius Maria Sfortia vicecomes Dux Mediolani... Concedimus quod dicta Angeiina de Cagnolis possit in iudicio... tam agendo quam defendendo stare, possit prcterea petere, consequi et exigere ab eodem Petro de dugnano curatore et aliis quibuscumque debitoribus suis omne et totum sit creditrix, etc. Dat. die VIII 7bris 1476. >» Milan, Archivio di Stato. Registro Panigarola, Lett. G, fol. qq.

Le souci de ménager la dignité des femmes et même de leur épargner des ennuis se retrouve presque constamment cbez les législateurs et les officiers municipaux. Les statuts de Pise punissaient de peines assez sévères celui qui aurait insulté une femme. Ailleurs, s'il y avait doute sur l'interprétation d'un contrat de mariage, l'affirmation de la femme était tenue pour décisive. Une des plus fréquentes préoccupations des conseils de la République florentine fut la situation des femmes détenues dans les prisons de la ville; à tout instant, il y est pris les décisions tendant à les remettre en liberté, à moins que ce ne fussent des commerçantes retenues pour dettes car alors il semblait qu'elles devaient subir la loi commune puisqu'elles agissaient au même titre que des hommes. A Florence, les tribunaux imposaient des amendes de dix livres à qui avait insulté une femme. Quand l'injure avait été suivie de coups, l'amende était beaucoup plus forte et pouvait atteindre cinq cents livres. Archivio di Sfafo, Senfenze del Capifano, Contra Blaxiiim Cecchi, 1427- — Contra Matteum Pieri, 1417. De même à Milan, amende de vingt livres à un homme qui a traité de courtisane une femme mariée. Archivio Storico civile, Sentenze dei Podestà, vol. I, p. 70, an. 1385. Voir Cecchi, La Donna e la Famiglia Italiana, Niiovn Antologia, Rome, 1878, p. 433, 647, 821. Perrens, III, 347.

Page 1