ALIUD
JOANNI CaRONDELETO, DOMINO DE ChAMPVANS, DE SoRE, POTTELLES (2), ETC., MaXIMILIANI G^ESARIS AC PhILIPPI EJUS FILII, HiSPAN: (3) REGIS, ARCHIDUGIS AuSTRI^E, DUCIS BuR- GUNDI^, ETC., CANCELLARIO MAGNO, AC DOMIN.Ï: MaRGARIT.E (4) DE ChASSEY, PATRI ET MATRI OPT. BENEQUE (5) MERITIS,
D. JoANNEs Carondeletus,archiepiscopus panhormitanus(6),
PR/EPOSITUS S. DOXATIANI BrUGENSIS, PERPETUUS CÀNCELLA- RIUS F'lANDRI.E, et CaROLI V IMP. p. F. AUG., consiliorum
IN Belgica primarius praeses, etc., impensa sua ex s. Pétri (7) .ïîde huc translatis, piisq. precibus ac sacris QUOTiDiANis, qlm: ab illïs instituta fuerant (8) /i:re
SUO AMPLITER (9) ADAUCTIS MONUMENTUM HOC PIETATIS ERGO POSUIT AC DECORAVIT (lOj. — VlXIT ILLE ANNOS LXXIII, OBIIT ANNO MDl, DIE XXI FEBRUARII (11). IlLA ANNOS LXX (12),
OBIIT ANNO MDXl, XXV Maii (13).
(1) J'ai cru devoir donner ici le texte authentique de l'inscription, altéré dans Cousin^ Marquiset, etc. — (2) M Ch. : Portelles, Marq. : Patelles. — (3) M Gh. : Hispaniariim ; Marq.: Hispaniœ.— (4) Gh. Margareta. (5) M Gli. : optime benecjue ; Marq. : optimis bénigne. — (6) M Ch. : panonnitanus ; Marq. : palermitaniis. — (7) M Ch. : ex velen. — (8; Marq. : fuerunt.— (9) Marq. : à re sua liberater (sic).-- (10) M Ch.: dedicavU. — (11) Ch. : obiit anno Domini i52i, Martii ; Marq. : obiit annoMIJl, die XXfebruarii. — (12) M Ch. : 71. — (13) M Ch. : Si Martii ; Marq. : obiit anno MDXXI
Comme j'ai traduit dans le texte les deux épitaphes de Tédit. de 1552, je les donne ici :
Asta viator^ et fnorare paululumt Qui Mercurinum nosse Gattinarium
Est praeterea in eodem templo sepultus Diocletianus, Heberlingi medici placidissimus filius, cujus epitaphium hic adscribendum censui :
Hic Diocletianus medici puer ecce qniescit ;
lllum non réparât arte paterna manu s.
SustuHt hune gracilem tenero sub amore parentum
Pallida mors, cunctis formidolosa lues.
Cum senihus juvenes rapit inclementia rerum
Pharmaca despiciens et medicantis opus.
Fallimur heu ! miser i ; non est sub cardine solis
Indita nascenti lex, nisi rite mori.
Desiderahas. Csesari ia ter maximo Caput senatua, litterisque prsepotens Dictare sctcra Cœsaris diplomcUa.
Qui jura pacis novUj et belli minas, Et quicquid utri convertit tempori.
Dodos amabatj utpote unus maxime Virtutis armis et beatse Palladis Sublime qui venisset ad fastigium, Canos galero tectus atque purpura.
Sed mors gra*:atum plurimis honoribus Primum podagra torsit^ etprimum impia Vilaejubebat exulare limine :
Ne quis caducis fideret mortaîium Rébus, sed illo flecteret mentis decus, Unde est origo spintus cœlo dati.
Abiy viator, et hoc revolve aedulo^ Ne te imparatum nox suprema mancipet.
Suit la deuxième épitaphe, en grec, après laquelle viennent les mots sui vants :
Hoc longe elegantissimum epitaphium haud grava(us sum in hoc duntaxat latinuoi ex tempore ajdscribere, ut ab imperitis Grœcœ linguse Intelligatur :
Mercurius novus hiCy moriens post fata reliquit Grande sui desiderium mortalibus œgris ; (Jui manibus tracta vit opus memorabile pacis ^ Et potuit magnos ad fondera ducere reges.
Is neque Cocyti tristis vada lurida servat.
Non animas insom^iis agit sub tartara Ditis jEtemiy sed pulchra Dei par régna vagatur, Semper honoratus terrœ, cœloque potitus.
Est aliud D. Hieronymo consecratum collegium, cullu et religione excellens, inquoestbibliotheca multorum auclorum et optimorum codicum. Hujus collegii antistes est noster Philibertus Poissenotus, vir omnis generis virtutum cumulo ornatus. < Exstructum autem est ab Adtonio a Rupe, cujus epitaphium hoc a Stephanio Stratio, Jarisconsulto, conscriptum est :
Qui rupem saxumque ingens mirare, sfiator^ Et car sint isthic conspicienda, rogas ^
Fundamenta domns sacro certantis Olympo.
Non alio meliiis sunt statuenda loco. >
Est et Minorum fratrum (ut vocant) hic magnum monasterium.
Habet denique haec civitas forum elegantissimum, muratum. forma quadrata, nisi quod longius quam latum est. In ejus parte occidentali prsetorium est cum carceribus.
Sed ad reliqua pergamus.
Protulit autem haec civitas nostra 96tate célèbres aliquot viros, in quibus sunt : Joannes a S. Mauricio, apud Mechliniam praeses ; Joannes a Turri, Lucas Chaillotus ; NicoLAus Chupinus ; < Carolus Grantianus ; Petrus VacHERUs ; > hic senatores, viri a bonis literis nec alieni ^nec harum patrocinio difficiles ; [Franciscus Drouhot, Carolus Grand Jan] < Fernandus Secuinus, et Joannes Chappusius, > fiscales advocati homines, et summo dicendi studio et peracri prorsus ingenio ac singulari doctrina praediti ; Joannes IIuotus, Aurengise prœses ; Auribaldus Heberlin- Gi.s(lj; [Petrus Vacher dus;] Renobertus Racletus; Simeon A Campo ; Stephanus des Barres ; [Jo. Mauricianus ;] < Henricus Camutus ; > advocati et juris professores, magna facundia et humanitate, tum amici nostri veteres ; Jacobus Perrotus, archiepiscopi Bisontinensis summus vicarius, et judex canonicus, quem officialem vocant ; Renatus i^ERROTus, mcdicus ; Krasmus Boudirus, doctrina divitiisque illuslris.K multis vero lios paucos recenscre libuit.
(l) m M Cil. : Keberh^\g\AS.W faut lire Heberlingus (voyez ce luot^ius haut).
Cunctarum pariler summa est hic copia rerum,
Tuni quodager per se sit (1) fertilis undique, tum quod
Plurimus hue veniens mercator plurima portet,
Hinc non longe apparel MonsRholanduset ejusdem nominis pagus, qui appellationem traxeruni à Rholando, Caroli magni ex sonore nepote, praestanli forlitudine viro, quem ea lempestate corporis robore et animi magnitudine longe ceteris praeslitisse ferunt ; cujiis fortia facta per universum orbem clara celebrantur. Hune post ingentem hostium caedem eo praelio interiisse tradunt quo Carolus, ex Hispania rediens, prope Pyrenaei juga insignem cladem a Vasconibus aceepit.
< Pema (2) ad Cepinam fluvium in rupecula cum arce positum oppidulum, inter quod et Dolam est monasterium Acey^ < Cisterciensis ordinis, anno 1130 conditum ; > de quo cujusdam abbatis ad Martinum Papam, hujus nominis V, hoc scriptum fertur :
Inter dolum et pessimum in aceto positus sum.
Per dolum^ Dolam ; pessimum^ Pemam ; Acetuin, ipsum monasterium intelligens.
Sed num nomina rébus respondeant, ingeniosus lector co gilet.
Favernuxn. Trevium, vetusta oppida ; deinde Visio.
Hinc non procul sunt :
Chaxupnit86, sive Champnicium (3), quo nomine est etiam civitas in Misnia ;
Portuzona, quae secundum litus Araris sita est ;
Amancium, etiam ad Ararim, Est aliud oppidum eodem nomine, Eburonnm (4), infra (5) Namurcum, Hsec à me silentio involvuntur, cum aliquot aliis, quando mihi perspecta non sunt.
(1) Ch. : fit.
(2) M Ch. Poma. — Dans l'édit. de 1552, la descriplion qui commence ici et qui se termine avec le mot antecellatj ne se trouve que beaucoup plus loin, après la phrase consacrée à Jonvelle. Le début diffère un peu; Pema, inter guam et Dolam est monaslerium »
(3> m. : Chamnicium. — (4) M : Sycambrorum. — (5) M Ch.: supra.
Sed ut quae mihi nota sunt prosequar, in hoc tractu il; nihil est Grœo civitate praestantius ; de qaa ut dicamus non ordo tantum sed etiam loci celebritas postulare videtur. Naminter praecipuas nostraeBurgundiae civitatescomputatar. Amœna est, et in ipsa Araris ripa, dives opum variarum et nullius indiga cultus. Est quoquemagnifîcasaedes hic cernera passim, strata platearum, et vitreos per compila fontes, ornamenta urbis, populique haud commoda parva (2). Illustrior redditur multis et aeternitate dignis ingeniis. In bis sunt splendidus et nobilis atque justissimus veteranus ille prseses Dolanus,HuGo Marmerus, D. à Gatel, Natalis Hugo, et aliquot (3) alii viri doctissimi et disertissimi, atque utraque lingua optime (4) prœditi.
Ex altéra autem parte patentes habet campos, rerum omnium copia fecundissimos ; qui sic opimi sunt et fertiles ut et ubertate agrorum et varietate fructuum et magnitudine pastionis et abundantia earum rerum quae ad victum hominis spectant et exportantur, facile vicinis terris antecellat> (5).
Sed Dolam linquimus, atque iterum montes libet ire par altos. Duobus autem milliaribus supra Arbosium, meridiem versus, est Polichnium. quod nomen Graecum est, et in linguœ nostrae coloniam olim traductum. Majores enim nostri plurima vocabula ex aliorum linguis, a Graecis, 11abraeis, aut Latinis, mutuati sunt. lio>txv>3 enim, et no>t;;^vwv oppîdulum. sive ci\>ltatiilamy significat < Itali citatellam populariter appellant> (6). Non inconcinnum est hoc oppidum, < in valle situm et ipsum,> (7) mœnibus et turribus pulcherrimis munitum, intus < editissimo in loco > adja-
(\)C\i..tractatu. — (2) Toute la phrase Est quoque... pa^'va est, avec raison, disposée en vers dans m. — (3) M.: Guilhelmus et Claudius Botecholi ; M Ch. : et aliquot. — (i) Gh. : optimas. — (5) Après ce dernier mot, m continue ainsi : Sed nunc ad Vesontionem, a qua digres- 8U8Sumf redeo : de qua quas apud... exœdificatis. (Cf. plus haut, à la fi Q de ia description de Besançon). 6' up^rs uni enim^ faleor... (Voir ici, vers la lin). On voit que, dans l'éd. de 1552, G., après avoir commencé par Besançon, y revient avant de conclure son ouvrage. La disposition du texte dans la 2» éd. est assurément bien meilleure. — (6) Omis dans Ch. — (7) M. : Oppidum et tpsum, mœnibus.. ; Gh. : oppidum mœnibus...
cente arce Grimontia nostris hominibus dicta < ; hanc a fundamentis eductam, ad coronidem perduxit Girardus RossiLON, in quam adversis in rébus confugit > (1). Hinc silvosis. illinc vitiferis montibiis saBptum, quorum moniium vinum est etiam laudatissimum. Hic sunt tria collegia ; primum Canonicorum, in quorum templogenerosiGuiLHELMi A Balma Perani cadaver sepultura donatum est, de quo MicAELUs ToxiTEs Rheticus hoc epitaphium scripsit :
Guilhelmus tumulo situs est Balmœus in isto^
In flore quein vitie abstulit Mors fera^ bis senos dum nx impiété rat annos :
Sic vere décidant rosœ. Omnia prudenter positis puerilibus egit.,
Verbisque retulit senem, Jam laude/n ins;enio studiisque par avérât amplam^
Eratque suavis omnibus .
Non illo qiiicquam vidisset Gallia majus^
Si patrisp superstitem Servasset Christus : cum quo nunc vivit ab omni
Cura solutus corporis,
Secundum, Dominicanorum. Tertium, Clararum virginum. Platese sunt latae, rectae et nitidae, quœ rivulos mirae jucunditatis habent. Forum elegantissimum hodie construitur. Habet autem inter viros eruditione clarissimos, Petrum Favernerum canonicum, maxima mecum necessitudine conjunctum ; Joannem Chappusium et Matth^eum Junium, qui, praeter legum peritiam, litterarum politia conspicui sunt, et mihi (quod jucundum est) amicitia benevolentiaque a multis annis conjunctissimi ; < Joannem Metellum, summum jurisconsultum et Claudium Lucium. poetam doctissimum; quorum hic illustrissimi Guilhelmi a Nassau, Aurengiae principis, D. a Nazaret, in Burgundia juridicus est; > Ste- PHANUM Nycodum, Johannem Matth^eum , apud Dolanos gymnasiarcham, literarum et omnium bonarum artium insi-
(1) Toute l'addit. de M est omise par Ch.
gniter doctos (1). Sunt item inter clarissimos et amplissimos cives Joannes Daguetus et Joannes Favernebus, mihi quoque multo sanguine juncti.
< Non longe ab hocoppido, ea in valle, meridiem versus, est cœnobium J2 monachorum et unius praefecti, quod illi Vaulx appeliant, a Friderico, cognomento Aenobarbo^ id est BarbarossUy génère Suevo imperatore, constructum, Cluniacensis ordlnis, opimigque proventibus ditatum, sub Alexandro III Pontifice, annoll46, sanesanctumapud Polichnienses ac religiosum. Huic hodie ppaefîcitur Petrus Cholus, vir tam pietate quam nobilitate clams.
Polichnio > (2) imus Lothanuxu, quod in Pétri Grapp^i, viri singularis ingenii et candoris. gratiam hic adscribo, qui ejus loci fano (3) praefectus est, ut liquido cognoscat me sui studiosissimum esse. Pagus est oppidi instar, in fecundissimo ac vitifero monte conspicuus, satis dispersus, sed elegantissimis domibus refertus, ostentans D. Lothani, omnium suse setatis morum sanctitate praestantissimi, sepulcrum, in subterraneo et antiquo fano, unde postremo denominationem cepit (4) hic locus : qui quod placidus et commodus sit atque voluptate afficiat, tum quia primae nobilitatis vinum illic provenit, longo temporum intervallo Siesia dictus fuit, a populari dictione Ci aise < vel graeca aXaioç, quse fortunatum vel felicem significat > (5).
Paulo infra, meridiem versus, in eodem agro regia régis erat Burgundiae, cujus antiqua ruinarum vestigia et rudera apparent, et ab ejus loci accolis (G) Chambrette auroyhoàxe dicitur. Sane hoc in loco pretiosa etiam vina generantur, et e terra foditur gypsum et marmor candidi coloris, alabastrites die tum.
Sed ad Castruxn Caroli < sive Carolostadium > properemus, hinc duo millia distans, a Carolo, cui ob ras gestas Magno cognomen fuit, sedifîcatum et nuncupatum, quemadmodum et aliae multse urbes conditorum nomina retinuerunt ; situ nobili et valido, tum Vestalium monasterio,
(1) M Gh. : dodus. — (2) Au lieu de Non longe... Polichnio^ M a simplement Hinc. — (3) m M Gh. : phano, ici et plus biS. — (4) Ch : cœpit. — (5) Addition de Af omise par Gli. — (6) Gh. : iticoliif.
ia quo nobilium lantutn natae et virgiiies recipiunlur, nomi natissimum. Ejus qaoque celebep mons prœbet generosa et dulcia vina.
Impositœ apparent hinc multœ collibus arces,
Huic propinqua est Balma, natura munitum oppidum, insigne antiquo et omnibus majore monasterio ordinis CluniacensiSy cujus fundamenta Bruno, Chilperici régis Burgundise filius, maximîs impendiis jccit. Sed ruinosum et psene vetustate coUapsum. nostra aetate magnificus et excellens antistes. D. Guïlhelmus a Poupet, ejus loci hetseriarchus (1), Maecenas meus, reparavit, atque longe majus longeque magnifîcentius quam antea fuerat, exstruendum curavit. Hic naturae opifîcium singulare admirari poteris ; nam undique totum oppidum, nisiquaCastrum Caroli itur, altissimis rupibus veluti muro eircumvalialur, ex quibas Cella flumen scaturit, ad Arlum delabens.
Hanc vallem egressis visuntur Celerœ, vetustate ac incendiis psene collapsae. Arx quoque semidiruta est, patria nostri Pétri F'roissa.rdi (2) medici, quo nihildoctius. Habent liic Franciscani de Observantia monasterium.
Hinc ocius ad Arlum, antiquam properabimus urbem. solo omnigenum rerum fertili nobilem. dum regum BurgundiaB adhuc in integro fortuna erat. Sed ejus splendorem ' obscuravit Nozerethum, in quo principes sedem suam (amœni^ate, ut credo, loci ducti) hactenus constituerunt. Dimidia hujus urbis pars in montis planitie arci adjacet, et Superior Burgus dicitur. Inferiorem vero civitatem, quœ prope Cellae fluminis ripam jacet, ac in collis molliter ascendentis parte posita est, posterioribus sseculis principes à Chalon, condidisse, ac Arlez^ hoc est fux ta arcem, cognominasse, neminem latere arbitror. Prima enim ejus nominis syllaba, quae est Ar (3), ab arce deducta est: quœ sane vox (4) partem illam urbis in monte sitam, natura munitam significat. Altéra autem, quae est lez^ nostris hominibus pro fux ta ami prope usurpatur.
(i) mM Gh. : fiastertarchus, — (2) Gh. : Froissard. — (3) Gh. : Arx. — (4) Gh.: mox.
Hinc simul occurrit Rufacum, amœnum oppidum, laelissima rura habens, ex quo Claudius Lesm^eus nosler nalus est, vir non solum eruditione et humanitate praestans, sed integer vitse, scelerisque purus, atque mihi longa consuetudine, summa benevolentia, summo studiorum consensu caras atque perinde devinctus. Hoc praeterlabitur amnis Cella.
Sed hinc divertamus Bleteruxn, in planitie etiamsitum, mœnibus cocti lateris, turribusque et arce egregie munitura. Cella amnis obit rauros cœno et graveolentibus undis. Hujus ager lutosus plurimum loquaces ranasproducit; tamen fertilis et tritici prœcipue ferax: unde Bleterum, quasi Bleterra (1), dictum esse oppidum arbitror. Nam Gallis bléiTiticum dicitur. Domos multas et élégantes communiter ex latericio lapide habet. Anno 1519, secundo Julii, incendie fere totum corflagravit. Hic nati sunt Petrus Agius a Po- LicHNi, vir pius perinde atque eruditus, et item Paulus Mi- CHODERius et Petrus Badinus, optimae spei juvenes, et rectissimis quoque studiis atque optimis artibusdediti.
Hinc brevis est transitus ad Laddonem, elegans cumprimis ac in piano situm oppidum, ubi hacaetate estceleberrimum emporiura. Occupavit enim totam veterem gloriam montium Moretiei Acuti. Nostra vero memoria, ter incendie fortuito corruptum fuit ; cujus aedem < Desiderato > (2) sacram reverendissimus praesul, Guilhelmus a Popet, a fundamentis pêne novam reddidit. Ipsum quinetiam oppidum nunc Lonsalinuinvulgonomenclaturam habet, a Salinis^ quibus olim célèbre fuit. Huic porro sunt duo contubernia : unum Franciscanorum qui nunc audiri volunt de Observantia, alterum monialium. Plateas satis amplas et rectas habet, domos multas élégantes et magnificas. Fossis aquaticis, saepe unde solet corrumpi aer, cingitur, ac magnis circumquaque suburbiis impeditur. In ea civitate sunt praestantissimi aliquot jureconsulti, videlicetDEsiDERATus Vaulcherus, subjuridicus, Claudius Loysetus, Claudius Jannandus,
(1) M. ; Bleterta.
(2) Ch. : D, Desiderata.
Philibertus Porterls, Pethus et Joannes Mekcerii, Ste- PHAxus Dometus, onines mirae cum erudiUonis,tum candoris.
Non longe hinc est Salsubium pagus (1), a salso etîam fonte olim ibi scatente denominatum : nostris Saulbie dicilur.
Honsxnorotus autcm in monte est non arduo.
Honsacutus vero, prœexcelso in colleatque conspîcuo. Ambo sunt vitibus multis (2) consiti < et vini generosissimi feraces >.
Mox est Laurentianum, exiguum quidem admodum ilhid, sed miram profeeto vetustatem referens. Inter hoc et Montera acutum, fuit arx fere inexpugnabilis, quœ quoniam viarum obsessores recipiebat et exulibus erat asylum, Bupgundionum armis subversa essefertur (3).
< In hujus planitie est aliud oppidum, Agnetum dictum.
Quod sequitur Cuysellum, ad radiées montis ; quod multis licet ruinis deformatum miram tamen pra3 se fert antiquitatem ; et în eo est Canonicorum (4) collegium. Totus hic tractus est vini ferax. >
Vicenae, hodie a S. Amore denominatum (5), oppidum mercatorum insigne, satis amplum potensque (6) < memoria GuiLHELMi A S. Amope pcrpetuo clarum, qui scripsit libros très contra ha^resesMendicantium, quibus titulum fecit : De periculis temporum. Vixit sub Ludovico sancto. Hujus > D. est Philibertus a Balma, baro a Monfalconeto, Caroli V Csesaris œconomus et ordinis S. Jacobi commendator. Hoc oppidum ornant viri aliquot omni virtute prsestantes,
Et clari Latia lingua linguaque Pelasga,
< Hoc in tractu omnium postremum est Colognia, partira nostrae, partira Gallicae jurisdictionis. >
(1) Pagus omis dans Ch. — (2) Multis omis dans Ch. — (3) Après fertur commence, dans niy le passage suivant : Non procul hinc est Orgelium.,., que M reporte plus haut. — (4) M Ch.: Canonicum, — (5) Au lieu de Vicense... denominatum y M a Amurcum. — (6) M Ch. : pontesquef bizarre f. d'impr.
Hactenus, favonium versus, id est ad occidentem,lustratis ordine civitatibus, nos tandem ad septentrionem pergemus ; de cujus civitatibus ordo postulat ut nunc dicamus.
A septentrione quatuor millia passuum, ad sinistram, sunt Salinae, amplissima civitas, toto orbe nominata ac celebris, a saisis et altis fontibus ibi juxta alios aqusB dulcis fontes scatentibus denominata : unde sal igné densatum in usus quotidianos conficitur, candore prœstans ac maximum nostrse Burgundise vectigal ; quod inde infînitimas regiones immensis curribus exportatur. Munitissima quidem illa, cum celsissimis turribus et firmissimo muro, tum duabus arcibus, hrachiorum instar : unde illi (1) quœ ab austro super rupe est nomen Brachium : altéra vero ab aquilone, etiam ipsa in rupe, castrum Beliin dicîtur. Civitas autem ipsa in magna et angusta valle in longum extensa, inter montes horrenda altitudine, vinum apricis in locis fundentes praestantissimum, sita est. Vallis vero ipsa olim Scodinga dicta fuit, ut in D. Anatolii historia legimus; quae fertiles habet agros sed ob loca concava et montium afsperitatem cultu difficiles :
Fontibus omnia puris
Hic sunt irrigua^ et rii^i de rupe cadentes Prata per et campos labuntur murmure dulci,
Civitatem porro Forica sive Foriola fluvius praeterfluit, ad quam sunt molae aliquot. Sic autem dicta est quod urbem immunditiis purget. In eam enim fcedtssima ventris proluvies, quisquilise et urbis purgamenta dejiciuntur. Sunt qui Furiosam magis verecunde vocant, quod sit rapidus et cum celeritate et furore labitur.
Habet celeberrima Canonicorum coUegia tria, in quibus principem tenet locum, quod est a D. Anatolio denominatum, cujus prœpositus est Joannes a Paulo, maximus et summo loco natus, vir pius perinde atque eruditus ; secundum est D. Mauricii ; tertium Michaelis. Est item cœnobium Franciscanorum, qui a grandi manica Majores vocari volunt. Vestes enim largas cinctas et in talos usque demis-
(1) M Ch., illa^ inexplicable.
sas, cum lapgis et capacibus manicis gestant. Sunl et parochiœ quatuor, videlicet D. Anatolii, Mauricii, Joannis BaptistsB, et Vîpg'nis Mariae. Pauperum porro xenodochia tria : Montis acuti, D. Bernardi in civitate, et Brachionis in rupe, occidentem versus. Sunt ppaeterea sacella aliquot, potius quam templa. Domus autem sunt magnificœ et luculentaB, majoreque ex parte gypseae, parietibus tenuibus in altum erectaB, inlerpositis crebris trabium craticulationibus. Vul gares etiam ex luto gypsato crustatae sunt,
Habet porro haec civitas inultos génère et eruditione clarissimos viros, inter quos sunt: D. Nicolaus Gylleus, D. a Marnoz, homo apprime nobilis atque egregie eruditus, qui legationes quamplurimas sub Carolo V Caesare ad exteros principes magna cum laude atque féliciter obivit ; Philippus GuiERCHE, D. a Chenevre, vir non minus omni eruditione quam génère antiquo et illustri clarus, magnis in rébus haud vulgariter versa tus, magnseque in ea civitate auctoritatis; JoANNES et Petrus Sacheti fratres, uterque insigni doctrina et pietate spectabilis ; [Jo Contessa] < Marcus Mercator >, ingenio <et eruditione > (1) clarus et praestans vir, in xenodochio Montis Acuti praefectus, quem Do^ minum magistrum vocant ; Joannes Gylleus, in omnium disciplinarum génère graviter eruditus et poeta prseclarus ; Antonius Chavirus, medicinae doctor; Franciscus Dalon- VAL (2), apud D. Anatoiium ecclesiastes. litterarum et omnium bonarum artium, astronomiae, architecturae, et statuariâB cum primis studiosus [, Guilhelmus Marceretus, V. I. (3) doctor, illustrissimi Guilhelmi a Nassou, Aurengisc principis, D. a Nazareth, subjuridicus].
Unius autem teli jactu, supra civitatem, est cœnobium regularium, ut vocant, < Canonicorum > (4), dictum Goyle, in rupis radice.
Uno porro milliari, occidentem versus, in rupis cacumine, est monasterium quod Mariée a Castro dicunt.
Sed de Salinis hactenus.
Nuncad Dornonem vicum, insigni Gallorum clade et
(1) Omis dans Ch. — (2) Ch. : Dolonval. — (3) Lisez utriunque juHs,-^ (4) Omis dans Ch.
superiorum Burgundionum Victoria nobilissimum, ascendamus, recta illinc per Asnamad Montem Majorera venturi. Vicus ipse satis contractus est, genialis tamen gratiae et ruralis amœnitatis nonexpers, cujus illustrationis causa hœc fuit.
Sigismundus, hoc nomine primas, Austriae Archidux (1), in Tyrolis dominio Fridericurn patrem secutus, statim inter initia principatus inauspicato manum eu m Helvetiis conseruit, dum avitam in Helvetiis ditionem aut tueri armis, aut vindicare amissam conaretur. Quo cura nihil proficeret, Carolo Burgundiœ duci ea bona levi pretio vendidit. Qui armis Helvetios ad obsequium redacturus, in ipso conatu prope Nancum, Lotharingiœ (2) urbem, concidit, anno Christiano 1477. Ceterum eo caeso, Ludovicus, hujus nominis undecimus, Galliarum rex, armis Burgundiam fere totam Cranio et Carolo Ambosio, summis rei bellicae ducibus, subegit. Sed dum secus quam militaris disciplina expostulabat, quidam cognomento Maillot, qui praesidii causa in Brachione relictus fuerat, incaute quadringentos (3) tantum ex nostris, multis in locis aditus obsidentes, ac ad pugnam praeter spem instructos adortus fuisset, fuso Gallorum exercitu, ac pœne ad unum conciso, ipse adDornum vicum, loçum ista clade nobilissimum, globulo manuariae bombardas occubuit. In eo conflictu desiderati ex principibus pariter sunt aliquot, quos hic recensere non libuit. Salinis enim apud S. Mauricium visitur sepulcrum Adami a S. Lupo, equitis aurati, 26 Januarii e vivis sublati. Dies autem conflictus fuit 17 Januarii, D. Antonio festus, anno Christiano 1492. In quo si alias unquam, tune Burgundionum virtus, in primis Migiensium, enituit, qui post hanc praeclaram victoriam atque Gallorum cladem respirare ac rem inclinatam restituere cœperunt. Salinas urbem gravi obsidione liberarunt, relictosque praesidii causa in Brachionis arce elicuerunt Gallosque omnes Burgundia superiori exegerunt.
Sed quo digredior ? haec extra lineam dicta videbuntur.
(1) Ch. : Archiduc. — (2) m M. : Lothoringise. - (3) m M. Ch. : qua drigentosj f. d'impr.
Ad suscepta igitur, et de Asna dicamus, quœ dictio Arabica est, et illustrem significat. Arx autem est oppidi instar, omnium celeberrima, natura loci valida munitaque. Sita enim est in colle saxoso, surgente in proceram altitudinem, qui nec adiri potest. Nam vallibus est circumdatus omni ex parte, quarum profunditatcm quis comprehendere visu nequeat. Vallès sunt angustae et inextricabiles, in quibus visitur monasterium Clararum virginum, dictum Migetae.
Ab Asna, unius lapidis intervalle, abest Mons Major, pervetus arx in excelso monte, spécula totius Burgundiae, et ejusdem nominis oppidum, cujus mœnia sunt fere ruinosa. Arx ipsa aliis utriu^que Burgundiœ oppidis sese undique spectandam multo splendore praebet, et plures arces vicosque fréquentes laetis oculis adspicit. Cfelum habet saluberrîmum et agrum fertilissimum.
Hinc sursum, versus Eurum, hoc est Orientem, < sunt :
Monasterium ad Altam Petram, populariter Moustier, a monaslerio, concisa média syllaba, dictum, et > (1) Villephanum, invalle sita, liabentiaprêEter ceteram feracitatem, agrum vino aptum ; quapropter maximam vini partem Vercellensibus et Mortuacensibus praebet, cum montes liabeat undique sibi imminentes vineis usque ad verticem fere plenos, qui pro mûris sunt. < Villephano autem stant collatérales arces dua?, in montibus : quse ad austrum est, munitissima mœiiibus, turribus, fossis, propugnaculis. copia reriim viribusque instructissima instar oppidi, Castellnm Vêtus vocatur ; quœ vero ad septentrionem etiam egregia et munita stat, Castellnm Novnm dicitur >.
Sed hinc profîciscamur Ornatum, inter excelsissimos montes < quoque > (2) situm, illustri Nicolai Perrenoti a Granvilla, supremi rerum status consiliarii et sigillorum Cœsareœ Majestatis conservatoris ac custodis, ortu nobilem locum.
< Haec tria > (3) Lupa, altissimus, latissimus et rapacis
(1) m : . . . Orientem^ ««^ Villephanum, in valle situtrif habens. . . ; Ch. : ... Orienlemj sunttnonasterium . . , et Villephanum. iti valle situm, habentia, . . — (2) omis dans Gh. —(3) m : (^uem.
simus Burgundiae iluvius interlluit ; in quo sunt mulia piscium gênera, inter quos numerantur alosa, barbatulus, anguilla, et aurata. Is oritur paulo supra < monasierium ad Aliam Petram, et non ita longe infra Ovinum pagum, nec (1) > longe a Dola, cum Dubide in Ararim aquis properantibus devolvitur.
Proxime Ornatum arx in colle stat, oppidi instar, tum adspectu magnifica. Paulo infra sunt ferrifodinœ et aliquot arces munitissimae in montibus.
Ad ejusdem LupsB ripas, haud procul, est arx Glarum, in colliculo, cum ejusdem nominis pago.
A quo non multum ulterius sursum versus Vesontionem digressi, ecce superbas Montronci turres atque domos videmus, celsis in rupibus exstructas, cujus loci naturam atque situm et ampla commoda omnes mirantur.
Paulo infra, ad sinistram, est arx Argua et ei subjectus pagus celebrati nominis :
Plena hic floribus ipsa prata rident^ Hic colles humiles amat Lyseus^ Gaudet copia friictlbus repleta Cornu suavibus.
A Salinis, ad sinistram, brevis esttransitus ad Rhenam et hinc Quingium, vetustissima oppida, ad Lupae quoque ripam posita. Utrumque Ambosius solo adsBquavit, nunc utcumque restitutum.
Ultra Vesontionem, aquilonem, hoc est septentrionem, versus, sunt : Palma (2), Dubidi imminens, Christophori SiMONETi patria, hominis ingenio et candore latino ornati, quemque mussB non abhorrent ;
Bevium, sic dictum quod iter ibi in duas vias scindatur;
Claravallis etLila, ripensia Dubidis oppida ; quorum primum miserabili incendio conflagravit, anno Christiano [1533] < 1534, diemartis 6octobris, paulo ante meridiem > ;
(1) Au lieu de monasterium,.. nec^ m a Villephanum , in Ovino pago et non. — (2) Ch. : Balma.
et fere eodem tempore fatali igné Luxovium incensum et dirutum esse dicitur ;
Vesullum :
Haud numeranda inter postremi est nominis urbes^ Seu priçata no tes ^ seu publica munia rerum.
< Huic sunt fortissima mœnia ac magniticœ domus. Vitiferum est, et refertum viris cum auctoritate et moribus, tum lîtteris et beatissima ingenii ubertate conspicuis. Quorum singula nomina si numerare (Ij contenderem, in longum nimis nostra protraheretur epistola. In his sunt Joannes et ThoiMAs Soneti fratres, iniro et animi et eruditionis candore, quorum consuetudine diu Dolœ usus sum.
Mox est Luxovium, cœnobio a Chilperico, Burgundionum rege, constructo insigne. Hic tepid» aquae ad balnea scaturiunt ebulliuntque. .
Rubimons, olim opulentum oppidum, nunc admodum ruinosum^ ubi quotannis, die Georgii festo, totius BurgundisB nobiles conveniunt, diemque illum sacris ritibus laetiliaque prosequuntur. Id institutum factum traditur circa annum Christianum 1370.
G3ruin, civitas munifico nec aspernando popello, cujus ager incomparabilis fecunditatis est ; nam vini est ferax quod virtute et gratia cum Vesontico certal : vehitur in Germaniam, non quidem publiée promercale. sed privatim a magnatibus. Hieronymus Buslidius, archiepiscopus Bisontinus, hic (2) excelsas turres construxit et arcem longe splendidissimam.
Morellum, vitiferum, quod Petrum et Franciscum RicHARDOTOs uobis dédit, fratres et canonicos apud D. Joannem Vesontii, viros solida doctrina et si quid honoris inde esse possit (3) ; quorum alterum, Petrum, singularem amicum meum, mors acerba ante diem abstulit, longiore plane (si ita visum Deo fuisset) vita dignum, cujus quidem fatum magno accepi dolorc.
(1) m : enumerare, — (2) Ch. : /iw. — (3) Gh. ponctue doctrina ; et, si quid... possit, quorum alterum. ..y ce qui donne un sens assez étrange.
Marnecum < oppidum >.
Gharriae, ubi Franciscani etiam domum habent.
Monbosium (1) < ad Sepiam, cujus arx ruinosa, et in qua Jacobitarunî cœnobium ; patria nostri Guilhelmi Marii >.
Junvllla, amplum et vêtus oppidum, mœnibus senio nutantibus (2).
In hac superiori Burgundia passim fructus quidem îpsi quam diutissime incorrupli et suculenti servantur. Homines autem vegeti floridique raro, nisi propria intemperantia aut extremo senio absumuntur. Ad vigesimum enim supra centesimum annum quamplurimi soient vitam protrahere.
In (3) ea supersunt enim, fateor, plures amnes, lacus, rivi, oppida non paenitenda, et arces in montibus aptissime collocatae ; quarum quaedam aut eversae aequataeque solo, aut semiustse flammis, aut dirutae et in rudera fœdissime disjectœ, de quibus in libro Illustratœ et reparatœ çeterîs Burgundlœ commodius atque item copio^ius (si nobis vitam Deus prorogaverit) referemus, Nam lisec aliud tempus et aliud otium requirunt.
In eo autem libro totam superiorem Burgundiam, Galliae Belgicîae regionem, secundum jurisdictiones et prsefecturas, quas Budeeus in T'orensibus Diœceses vocat, < Grœci ^orikoLp^iOL; , nos b alliages^ vocamus. > in tria latera secuimus, videlicet InferiiiSs Superiiis et Dolanum, Denique ejus situm in hune fere modum figuravimus, ut ab oriente ad Helvetios usque ascendat, a meridie ad AUobroges et Secusianos definiatur ; ab occasu, inferiori Burgundia, a septentrione Lotliaringia (4) et superiori Germania terminetur. Postremo veteris Burgundiae descriptionem ac chorographiam addemus. cuna vetustis et recentioribus locorura
(I) M : Momhosium. — (2) Ici commence dans m, le passage Pema... antecellalj que M reporte plus haut, après Dole. — (3) Dans m, ce paragr, vient après la deuxième description de Besançon (réunie à la première dans M), et il commence ainsi : Supersunt enim^ fateor. . . ; M a un texte bizarre : In ea supersunt fateor etc. Supersunt enim fateor plures, — (4) m M: Lothoringia.
vocabulis ; primos item heroes, deos atque reges Burgundiœ, primas expeditiones majorum nostrorum in aliénas exterasque nationes, rem militarem, mores, leges et ritus, pondéra, mensuraset monetam, religionem, studium et vestitus.
< Nec prsBteribo illos qui, a suscepta semel Christiana religione, pietate insignes, in ecclesiam munifîcentissimi semper exstiterunt.Recensebo etiam ex horum famiiia multos admodum quipro Christi fîde asserenda (1), pro Christi ecclesia tuerida, sanguinem admirabili constantia effuderiint, et qui pro fîdei constantia ac vilœ sanctimonia in divos relati sunt > Burgundionum < porro >; veteres sedes, quomodo ex Germania interiore atque Vistula amne ad Rhenum et Gallias migrarint, longe lateque (2) omnia occuparint atque potentissima régna et civitates condiderint ; ad hsec, maximam Burgundias mutationem, quae longo tempore sub régibus fuit ; nunc autem, regia dignitate amissa, Ducatus et Comitatus titulis insignis est, cujus principes ceterorum Christianorum duces et comités facile prsecellunt. Complura item alia vulgo non protrita, cognitu utilissima atque jucundissima, in primis temporis nostri res memorabiles, ob communem studiosorum utilitatem in hisce Commentariis referuntur, quœ hic indicare nihil operse pretium est.
Me namque etiam hœc epistola, quae jam ad exitum spectat, prohibet latius evagari. In qua tametsi prsepropere omnia, et ut canis e Nilo, perstrinximus, remque omnem suspensa (quod aiunt) manu, delineavimus verius quam depinximus, satis tanien haec tibi, mi Babete, etiam fore confîdo. Quod si ea parum accurate tibi videbuntur curata quod usus sim vulgaribus atque liodie receptis locorum nominibus, ut omnia sint magis plana cures exactius : habebis saltem in quo doctrinœ tuœ et ingenii nervos omnes contendas. Haec enim vocabula quse nunc sunt nova, fient olim vetera : nam et illa quae nunc sunt vetusta, erant olim nova. Ceterumego quidem Vesontionem tenui lîstula cecini,
(1) M Ch. : adferenda. Je lis asserenda (adserenda).
(2) M : latelque^ f. d'impr.
sed spero brevi tuam tubam ejus civiiatis praBConia clarius resonaturam. < Haec autem si non satisfecerint doctorum auribus, cuperem meliora ab illis reddi > (l).
Bene vale, et me (quod scio te facere)ama. D. Franscisco Richardoto ex me p. s. (2) dices ; quem rogabis ut me reverenter et diligenter magnifico prœsuli Luxovien^i commendet. D. Humbertum Jaatelum, municipalem et primarinra istic judicem, in tanta gratia tantaque auctoritate apud Vesontinos esse gaudeo, nam semper visus est amans mei. Salutabis hominem meis verbis amanter. Et item D. F^udovicuM Pavernbrum, cœaobii D. Vinceatii v^eroxo^iov (3), cum Paride ejus fratre. Tornondo precor apud vos propitiam Deliam. Tum Munsterum nostrum, sollerti virum ingénie, ut aliquando nostram regionem cum ceteris adornet, non cessabis, sua sponte ad studiosorum hominum commoda propensum, sedulo coliortari.
Iterum etiam atque etiam vale.
(1) Toute raddit. de M. est omise dans Ch. — (2) Lisez pluritmm salu tem. — (3) m M : vwdoxoftov.
