‹ La grande chancellerie royale et l'expédition des lettres royaux de l'avènement de Philippe de Valois à la fin du 14 siècle (1328-1400)Chapitre 303 sur 346 · mai. Paris, en l'hôtel Saint-Pol · texte numérisé non relu

mai. Paris, en l'hôtel Saint-Pol

Charlo solennelle do Charles V, réglementant les droits, privilèges, devoirs et statuts de la Confrérie des secrétaires et notaires du roi.

Arch. Nat. V^ 1, (Original scellé) '.

Karolus Dei gratia Francorum rex. Ad perpetuam rei memoriam. Inter cetera que solicitudinis nostre cura cotidiana medilacione revolvit, illud occurrit nostre consideracioni precipuum ut venerandus orthodoxe fidei nostre cultus, nobis traditus per os prophetarum, apostolorum et quatuor Evangelistarum, nostre fidei catholice fidelium testium et scribarum, quorum sonus in orbem exiit universum, nostris temporibus augeatur, subditique nostri in unionis fédère pacis transquillilate gaudeant et fruantur. Ex hiis quidem potest augeri culminis nostri félicitas, et subditorum nostrorum status servaripacificus, si Régi regum grato primitus devocionis obsequio placeamus, et status ecclesiaticus in sua regularitate populusque nostro commissus regimini sub unionis nexu in sua integritate serventur, Notum igitur facimus universis presentibus pariter et futuris quod dilecti et fidèles clerici secretarii et notarii nostri, primum querere regnum Dei, nobisque sub fraternitatis et unionis fédère servire sincère devocionis affectu summoque cordis desiderio peroptantes, nobis humiliter supplicarunt ut,

1. On en trouve diverses copies dans Arch. Nat. V^ i^ y^ 26, V^ 27 ; P 2294, p. 587; P 2289, p. 722; Bibl. Sainte-Geneviève, ms. 368, f° 8 v" ; Bihl. de l'Arsenal, ms. 5169, f"» 1-13. Cette charte est imprimée dans Joly, Des Offices, t. I, p. 683 ; ïessereau. p. 23; Ordonnances, IV, p. 553.

cum ipsi ad cultum et laudem divini nominis sancte videlicet et individue Trinitatis, beatissime et gloriosissime Virginis Marie, necnon quatuor beatorum Evangelistarum predictorum , Johannis videlicet , Matthei, Luce et Marci, ad opusque et honorem nostrum ac predecessorum et successorum nostrorum Francie regum, cancellariorum et clericorum secretariorum et notariorum regiorum preteritorum, presencium atque futuroruni, ad nostreque et suarum remedium animarum, confraternitatem perpetuam, nostra super hoc interveniente licen-. cia et auctoritate, inter se constituerint et inierint modo et forma inferius annotatis, quatinus nostre placeat majestati, nostrum prebendo super hoc assensum, confraternitatem hujusmodi confirmare, eteisdem supplicantibus concedere que circa ipsam et ejus circonstancias et dependencias fuerint opportuna,

1. In primis etenim volunt, intendunt et firmiter proponunt se invicem diligere sicut fratres, statumque et honorem alterutrius pro viribus fraterna caritate servare.

2. Item. Erunt omnes et singuli secretarii et notarii régis, présentes pariter et futuri, confratres hujus confraternitatis que vocabitur et intitulabitur : Confraternitas secretariorum et notariorum régis ad quatuor Evangelistas. Nam , sicut ipsorum relacioni, dictis et testimonio et scripturis de fide nostra firmiter creditur, ita supplicantibus ipsis sub eorum signis de preceptis et actis nostris ac tocius Curie nostre fides indubia adhibetur.

3. Item. Anno quolibet fiet una missa solemnis in ecclesia Gelestinorum Parisius, qui sunt pro parte per dictos supplicantes fundati et quolibet mense percipiunt in audiencia unam bursam. Erit dicta missa in festo beati Johannis ante Portam Latinam in mense maii, — et fiet missa de solemnitate diei, videlicet de dicto beato Johanne Evangelista, et faciet sacerdos, si velit, memoriam velorationes de aliis tribus Evangelistis : in qua quidem missa tenebuntur personaliter interesse, sub pena quinque solidorum parisiensium, ad opus confraternitatis applicandorum, omnes et singuli secretarii et notarii régis tune Parisius existentes.

4. Item. Dicta die prandebunt simul omnes secretarii et notarii Parisius existentes in dicta domo Celestinorum, et preparabunt prandium procuratores collegii supplicancium predictorum, et solvetur prandium de communi, si ad hoc infra scribende suflîciant facultates, sin autem, solvet suam quilibet porcionem.

" 5. Item. Predictis die et loco eligentur per dictos supplicantes secretarios et notarios existentes ibidem duo ex ipsis procuratores habentes potestatem substituendi unum vel plures ex ipsis vel alios, qui simul vel ipsorum quilibet habebunt potestatem causas et négocia

collegii procurandi, promovendi et prosequendi, redditus, legata, jura et emendas confra terni ta tis exigendi, recipiendi, et inde faciendi misias opportunas. P'ientque et constituentur procuratores predicti sub signis secretariorum et notariorum ibidem presencium, et poteruntsubstituereapud acta, et habebunt dicti procuratores et ipsorum quilibet, necnon substituti ab ipsis, eamdem potestatem ac si omnes de coUegio intéressent ac constituissent eosdem ; et anno quolibet in dicte festo renovabuntur, si dicto collegio expediens videtur. Tune tamen reddent compotum de receptis et misiis coram dicto collegio vel ab eo super hoc deputando. Prestabuntque dicti procuratores juramentum in dictis loco et die de fideliter exercendo procuratoris et receptoris ofïîcium et alia solita in talibus juramenta, et habebunt pensionem prout per dictum collegium fuerit ordinatum,

6. Item. In dicta ecclesia Celestinorum celebrabuntur qualibet ebdomada due misse, una videlicet die lune de Spiritu Sancto pro regibus Francorum, cancellariis, secretariis et notariis vivis ; et alia die veneris de Requiem pro regibus Francie, cancellariis, secretariis et notariis defunctis. Et si, divina preordinante clemencia, conlingat redditus confraternitatis ex legatis, benefactis vel aliter augeri, celebrabuntur in dicta ecclesia die qualibet una missa pro regibus Francie, cancellariis, secretariis et notariis vivis, videlicet die dominica de Spiritu Sancto, die lune de beato Johanne Evangelista, die martis de beato Matheo, die mercurii de beato Luca, die jovis de beato Marcho, dié veneris de Requiem pro defunctis regibus Francie, cancellariis, secretariis atque notariis, etdiesabbati de Virgine gloriosa.

7. Item. Solvet quilibet secretarius et notarius moderni infra instans festum beati Johannis ante Portam Latinam in maio vel in dicto festo, pro introitu confraternitatis et pro dicta confraternilate et servicio in dicta ecclesia féliciter inchoandis, xi. solidos parisiensium procuratoribus videlicet collegii memorati ; et quilibet secretarius et notarius, per nos deinceps dé novo creandus, dimidiam marcam auri pro introitu. Et solvet quilibet secretarius et notarius anno quolibet decem solidos parisiensium, — omnia videlicet ad opus missarum et onera confraternitatis atque collegii, si que supervenerint, supportanda, donec confraternitas ipsa sit redditibus et aliis emolumentis augmentata, que sufïiciant ad missarum et onerum ipsius supportationem absque dictorum decem solidorum solucione, que in hoc casu cessabit.

8. Item. Ut nullus assumere statum secretarii, vel notarii, et régis Francorum secreto vel presencie se ofTerre présumât, nisi in habitu et statu condecenti conspectui regio se presentet, cum contingat in conspectu et Guria ac quandoque in secreto Consilio régis secretarios

et notarios predictos se prosencialiter exhibere. Quilibet secretarius et notarius de cetero creandus, illico quam erit per regem retentus in secretarium vei notarium, tenebitur décanter et honeste se gerere et vestire ; nec poterit aliquis ipsorum radiatas vel parti Las vestes, aut manicas tunicarum super manus extensas que « moufle » vocantur, aut <c poulenam » in sotularibus déferre, alioquin signare vel suo uti officie non poterit ipse , super hoc per procuratores coUegii vel eorum altei'um requisit et per dictuni cancellarium precepto de sumendo decenti et honesto habitu sibi facto.

9. Item. Quando continget aliquem regem Francie, cancellarium suum, secretariumve aut notarium ab bac luce Parisius migrare ad Christum, vel ibidem sua funeralia celebrari, omnes et singuli secretarii et notarii régis tune Parisius existentes, et si alibi ipsorum aliquem migrare contigerit, omnes existentes ibidem, tenebuntur vigiliis, die ante inhumacionem vel funeralia ac die qua fiet servicium in mi-^sa, sub pena v solidorum pro die qualibet solvendorum, cessante impedimento legitimo, presencialiter interesse. Et tenebitur dicere quilibet secretarius et notarius ibidem presens septem psalmos penitenciales cum litania, vel, si sit sacerdos, missam si voluerit celebrare pro remedio anime defuncti et aliorum Francie regum, cancellariorum, secretariorum et notariorum régis defunclorum. Et significabitur dies servicii vel funeralium per amicos defuncti procuratoribus collegii vel alteri eorumdem, qui hoc notificare tenebuntur secretariis et notariis ibidem presentibus, et hoc nisi preconizetur per villam, quo casu cessabit intimacio supradicta, quia tune nullus se posset de ignorancia super hoc excusare \

10. Item. Si aliquem secretarium vel notarium, qui vite sue tempore fuerit bone famé, vite laudabilis et conversacionis honeste, contingat (quod absit!) propter senium vel infortunium suo victu egere, in tantum quod pre inopia compellatur suam egestatem vel familiarem paupertatem procuratoribus collegii detegere et collegii petere suffragium, procuratoribus super hoc requisitis per ipsum, habitoque super hoc collegii consilio et assensu, quandiu idem secretarius vel notarius dictum auxilium exiget, quilibet secretarius et notarius tenebitur sibi, ad proprii victus et status sustentacionem ac pro conservacione honoris regii atque tocius collegii, sibi xx solidos paris, anno qaolibet mutuare, quos tamen restituere minime '^ tenebitur, sed vires

- 1. Cet article est complètement défiguré dans plusieurs copies. Naturellement je suis la version de l'acte original.

; 2. Ici certaines versions, v. g. Tessereau, sautent une ligne complète, jusqu'à « contigerit », ce qui enlève tout son sens à la phrase.

puri et veri doni dictum mutuum sortietur, nisi ipsum sic egentem contigerit ad pinguiorem redire fortunam, quo casu dictum mutuum in totum vel in partem, in quantum facere poterit, deducto videlicet ne egeat, cuilibet restituere tenebitur per dictos procuratores super hoc requisitos.

11. Item. Si aliquem de dicto collegio, suis démentis exigentibus (quod absit!), privari vel amoveri contingat, ex tune erit a dicta confraternitate privatus.

12. Item. Et quia superius pluries fit mencio de dictorum supplicanciuiii collegio quod ab antiquo, ut dicitur, a nostris predecessoribus est statutum, nobis humiliter supplicarunt quatinus ipsorum collegium nobis placeat confirmare et de novo constituere, si sit opus, ut ipsi, si sint numéro viginti ad minus, per modum collegii in dicta ecclesia Celestinorum vel alibi, ubi eis placuerit, pro suis communibus negociis et causis congregari, de eis disponére causasque et négocia sua communia nomine collegii ubilibet prosequi valeant atque possint, et super causis suis communibus gentes requestarum Palacii in judices et commissarios deputare, eisdem quoque, quando occurrent négocia communia vel cause pro quibus ipsos oporteat congregari, procuratores collegii vel aller ipsorum vel sui substituti, ipsos sub pena v solidorum paris., ad opus dicte confraternitatis applicandorum, facere valeant evocari per unum hostiarium Parlamenti vel requestarum Palacii aut servientem requestarum Hospicii seu servientem regium super hoc requisitum, tenebiturque quilibet, si sit opus, contribuere misiis et expensis in prosecucione causarum vel negociorum communium collegii faciendis, juxta procuratorum predictorum requestam ; de quibus quidem receptis et misiis die et loco predictis reddere racionem et reliqua, si que fuerint, tenebuntur.

13. Item. Ad solvendum dictas emendas ac mutuum tradendum, ut premittitur, indigenti, compelletur quilibet supplicancium prediclorum, prius tamen per dictos procuratores aut eorum alterum requisitus, videlicet per cancellarium per suspensionem a signando vel suum offîciufn exercendo, seu per audienciarium bursas suas retinendo aut aliter, donec emendam vel mutuum solverit supradicta.

14. Item. Et quia tam ex legatis quam benefactis dicte confraternitati forsitan erogandis, vel aliter, si hoc suppetant facultates \ poterit dicta confraternitas augmentari redditibus pro missis et aliis oneribus dicte confraternitatis supportandis, necnon ad opus dictorum Celestinorum et sui monasterii supradicti, nobis humiliter supplica-

1. Ici Tessereau ajoute toute une proposition qui ne se trouve pas dans roriginal.

runL quatinus iiobis placeat eisdem admortizare ducentas libras turonensium annui et perpetui redditus, extra justiciam et feudum in vegixo nostro, sjve titulo empcionis, legati, donacionis aut alio quovis titulo, simul vel per partes usque ad sunimam predictam ipsas acquiri dicte confraternitati contin-at atque eciam financia propter hoc a dictis supphcantibus vel ipsorum successoribus quolibet exigenda

Visis igitur et diligenter attentis, cum Gonsilii nostri deliberacione matura, requestis, supplicacionibus, punctis et articulis suprascriptis pensatis ipsorum circumstaiiciis universis, nos devotum et laudabilè propositum dictorum clericorum secretariorum et notariorum nostrorum tanquam Deo acceptabile atque gratum, in Domino commendantes ac meritorium reputantes, eorumquc supplicacioni favorabiliter inclinati, confraternitatem predictam dictorumque clericorum nostrorum collegium, ut premittitur, confirmantes et de novo constituentes, si sit opus, modo et forma superius declaratis, omniaque et singula superius inserta rata et grata habentes, eadem volumus, laudamus, approbamus, et de nostris auctoritate et plenitudine régie potestatis, ex certa sçiencia de specialique gracia confirmamus ; et eadem precipimus et volumus per omnes quorum intereritperpetuo et inviolabiliter observari; concedentes eisdem insuper ut, pro omnibus et singulis superius declaratis facilius et perfectius adimplendis, possent ubicumque in regno nostro extra feudum et justiciam, si et quando sibi placuerit, ducentas Kbras turonens. terre vel redditus simul vel per partes, titulo empcionis, permutacionis, donacionis, legati aut quocumque alio titulo lucrativo vel oneroso, ad opus dicti collegii dicteve confraternitatis seu dicte Celestinorum ecclesie aut aliorum quorumcumque, acquirere et de eis disponere prout eisdem videbitur faciendum, tenendas et habendas ac perpetuo possidendas per ipsos aut alios quoscumque in quos dictum redditum vel partem ipsius duxerint modo quolibet transferendum, absque eo quod ipsas vendere, in alium transferre, dimittere vel extra manum suam ponere, per nos, successores nostros aut alios quoscumque quomodolibet teneantur, vel possint quavis causa vel occasione compelli, et absque eo quod nobis aut successoribus nostris Francie regibus quamcumque financiam propter hoc, nunc vel alias, vigore cujuscumqueordinacionis facte vel laciende, solvere teneantur ; quam nos eisdem devocionis intuitu, eo eliam quia dicta confraternitas ad opus nostrum et successorum nostrorum, ut premittitur, est fundata, et ut precum et benefactorum dicte confraternitatis nos et nostri successores Francie reges elficiamur participes obtentuque gratorum et laudabilium serviciorum per ipsos supplicantes et suos predecessores nobis ac nostris predecessoribus -impensorum, et que per eos et successores suos nobis et successori-

o26 PIÈCES .lUSTlFICATlVIS

bus nostris impencii spsramus imposterum, damus, remittimus et quictamus; — mandantes dilecto et fîdeli cancellario nostro présent! ceterisque nostris futuris ac successorum nostrorum Francie regum càncellariis, judicibus ab antiquo dictorum clericorum secretariorum et notariorum nostrorum in omnibus dictum oflicium tangentibus, quem et quos nos eisdem in spscialem et spéciales gardiatôres tenore presencium commitimus ac eciam deputamus, quatinus dictam confraternilatem modo et forma prelibatis teneri faciant et inviolabiliter observari per clericos secretarios et notarios régis présentes pariter et t'uturos et quem- 4ibet eorumdem, contradictores et rebelles, modo et forma superius insertis, cum per procuratoresdicti collegii vel eorum alterum requisiti fuerint, débite compescendp, eisdemque clericis secretariis et notariis nostris, quociens per ipsos aut procuratores suos predictos aut eorum alterum fuerint requisiti, unum vel plures hostiarios Parlamenti vel servientes regios députent et committent qui, quoad hec omnia et singula que ad gardiatoris specialis officium speclare noscuntur, faciendi et exercendi habeant mandatum ac eciam potestatem, patentes lilteras regias eisdem quociens requisierint concedendo, dileclisque et fidelibus consiliariis nostris gentibus Parlamentum nostrum presens tenentibus •ac hiis qui futura nostra et successorum nostrorum Parlamenta tenebunt, necnon gentibus Compotorum nostrorum ac successorum nostrorum regum Francie, ceterisque jusliciariis et olTiciariis régis atque regni nostri presentibus et futuris vel eorum loca tenentibus et cuilibet ipsorum, ut ad eum pertinuerit, et presertim dilectis et fidelibus gentibus requestarum Palacii régis Parisius presentibus et futuris, quas nos, modo quo superius est expressum, dictis clericis secretariis et notariis nostris in judices et commissarios deputamus, quatinus eosdem clericos secretarios et notarios nostros présentes et futuros, omnesque illos quorum interest aut interesse polerit in futurum, omnibus et singulis suprascriptis dependenciisque et circumstanciis ipsorum universis uti et gaudere pacifiée faciant et permittant absque impedimento quocumque ; quod si oppositum reperiunt, ad statum pristinum et debitum reducant r^ducique faciant indilate, Quibus siquidem gentibus Requestarum damus potestatem et auctorita- !tem omnia et singula faciendi que circa premissa et singula eorumdem ad hujusmodi judices et commissarios possunt et debent rationabiliter pertinere, quibus et ab ipsis super hoc deputandis vel committendisin premissis et ea tangentibus ab omnibus justiciariis et subditis nostris parère volumus efficaciter et intendi. Quequidem omnia et singula predicta sepedictis clericis secretariis et notariis nostris presentibuset futuris ac successorum nostrorum Francie regum concessimus atque conce- 'dimus per présentes, ordinacionibus, mandatis, inhibiçionibus, statu-

<ls et edicUs, ngoreque quorumcumque juris, stili, usus. consuetudinï^ observaneieve commun.s contrariis non obstantibus quibuscumque •ht qma que j,^erantur m tempore, ne labautur cum tempore scripU soient memonecommendari, bas présentes litleras nostras conscrib nostnques.gdh fecimu, .mpressione muniri, salvo in aliisiure no^tro et in omn.bus aheno. Actum et datum astante Gonsilio nostro Paris.us in domo nostra juxta ecclesiam Saneti Pauli, anno Domini mille- ^.mo trecentesimo sexagesimo quinto, et regni nostri secundo mensis mail die nono. '

Fer regem in suis requestis, presentibus vobis, ac Gonstanciensi Lexoviensi, Meldensi et Attrabatensi episcopis, Gluniacensique et Sancti Dyon.sii in Francia abbatibus, comité Bolonie, domino Gouciaci, magistris Fetro de Roniaco, archidiacono Brie in ecclesia Farisiensi, Jacobo Divitis, decano Farisiensi, Johanne de Erqueriaco, decano Noviomensi, Alfoncio Caprarii et Aymerico de Maignaco, canonicis Farisiensibus, ac dominis Fhilippo de Tribus Montibus, Egidio de boycuria etGuilIelmodeRoccuria, militibus, magistris requestarum Hospicii. J. Collors. — Visa

1365, 10 novembre. Paris.

Lettre de Tévèque de « Nencis .., rappelant au duc d'Anjou, lieutenant du roi en Languedoc, que, lors de la lieutenance en Languedoc du duc de Berry, les notaires et secrétaires qui étaient avec ce lieutenant avaient touché leurs bourses en l'audience du sceau.

Arch. Nat. V 2 26. (Copie.) *

A mon très doubté seigneur, monseigneur le duc d'Anjou, lieutenant du roy nostresire es parties de Languedoc,

Mon très doubté seigneur, plaise vous savoir que, pour le temps que nions, de Berry, vostre frère, estoit lieutenant du roy es parties de Languedoc, les secrétaires et notaires lors estans avec luy, aient et recevent le droict que ilz prennent et ont accoustumé a prendre sur ce prouffict de l'audience, et leur en furent faictes et délivrées leurs bourses en la manière accoustumée par maistres Jehan de Ghasteillon

1. Autres copies dans Arch. Xat. V^ 27 ; Bibl. Sainte-Geneviève, ms. 368. f« 33.

o28 PIÈCES JUSTIFICATIVES

et Asselia de Mathes qui en furenl charf,^iez pour la plus grant partie par ledict temps, et de ce ont rendu ou doivent rendre compte. Escript a Paris, le dixiesme jour de novembre, Tan mil trois cens soixante cinq.

Ainsi sir/né « L'evesque de Nencis [sic] )^.

Et seellé en placque d'un seau rond en cire rouge.

El au dos esloit escript : « Rendre a maistre Eustace de Montagu, et sur ce que on fasse rescripre par le roy a monseigneur et a son chancelier selon ce que dira m*^ Jehan de Viron. »

A celle lettre était attachée la suivante :

1365, 10 novembre.

Lettre de trois notaires au duc d'Anjou, certifiant qu'ils ont touché leurs bourses en chancellerie pour le temps qu'ils avaient été avec Jean le Bon, pour lors lieutenant en Languedoc du roi Philippe de Valois.

Arch. Nat. V2 26. (Copie.) <

Monseigneur d'Anjou, nostre très doubté seigneur, plaise vous savoir que pour le temps que feu de bonne mémoire le roy Jehan estoit lieutenant es parties de Languedoc du roy Philippes vostre ayol que Dieu absoille, le droit que les secrétaires et notaires du roy prennent et que nous avons accoustumé a prendre sur le prouffict de l'audience du l'oy nous fut baillé, et nous en furent faictes et délivrées noz bourses en la manière accoustumée.

Escript soubz noz seings, le lundi dixiesme jour de novembre mil troys cens soixante cinq.

Ainsi signé : J. Clerici, J. Rougemont.

Et au bout : « Au voyage d'Aquillon je eu et receu ma porcion. J. Ghailler. »

Et au dos : « A rendre a maistre Eustace de Montacru. »

136o-1366, 6 février. Paris, en l'hôtel Saint-Pôl.

Mandement de Charles V aux maître et contrôleur de la Chambre aux deniers, leur ordonnant de payer les notaires et secrétah-es de leurs gages

Page 1