‹ La grande chirurgie de Guy de Chauliac, chirurgien, maître en médecine de l'Université de Montpellier composée en l'an 1363Chapitre 26 sur 567 · I. — Manuscrits latins · texte numérisé non relu

I. — Manuscrits latins

1“ Manus. Bibl. nat. de Paris, n° 7132, latin.

In deinomine mcipiilnventariumseu collectorium in parte cyrurgicali medicine compilatum et completum A. D. 1363, per Guidonem de Caulhiaco, cyrurgicum magistrum in medicina in preclaro studio Montispessulanensi.

1. Le manuscrit latin original, celui de Guy de Chauliac, est perdu. On a dit qu’il était resté pendant longtemps dans la libraiHe du collège fondée en l’Université de Montpellier par le pape Urbain V. C’est une erreur, déjà réfutée par Joubcrt.

BIBLIOGRAPHIE

A la fin, fol. 131 ‘ ; Explicit liber Guigonis deo gralias

Laus est üniri pudor est incepta periri Digon est qualitas faciens cessare putre Binera sabura raanente. Araen.

Manuscrit du xrv® siècle, 131 feuillets, parchemin, lettres gothiques, lettres ornées, coloriées.

2“ Manus. Bibl. nat., n® 14733, latin.

Inventarium seu collectorium in parte cyrurgicali medidne compilatum et completum A. D. 1363, per Guidonem de Caiilhaco, cirurgicum magistrum in medicina in preclaro studio Monlispessulani.

Manuscrit de la fin du xiv® siècle, 192 fol., papier.

3“ Manus. Bibl. de Carpenlras (Vaucluse)

Cauliaco {Guidonis de) chirurgia in VII tractatus divisa :

Manuscrit du xiv® siècle, petit in-fol. de 288 f., vélin, relié en bois et v., avec initiales coloriées, sept grandes capitales rehaussées d’or etflg. d’instrum. de chir. dans le texte. Manque le premier feuillet qui contenait le titre et le commencement du prologue.

4“ Manus. Bibl. municipale d’Amiens, n° 421, latin.

Les premiers feuillets manquent; commence dans le « capitulum universale » par : « Brunus qui satis discrète dicta Galeni et Avicennæ et operationes Alhuc. assumavit.... » Le reste est complet.

Manuscrit du xiv® siècle, papier et parchemin, 148 feuillets ; écrit à deux colonnes. O® Manus. Bibl. Palatine (Vatican), n® 1317, latin.

In dei nomine Inûpit inventarium seu collectorium in parte cyrurgicali medicine compilatum et completum, anno Domini 1363 vel M® CGC® LXIII®, per Guigonem de Caulhiaco, cyrurgicum magistrum in medicina in preclaro studio Montispesulani.

Explicit inventarium seu collectorium in parte cyrurgicali medicine compilatum per Guigonem de Caulhiaco magistrum in medicina in preclaro studio Montispessulani compilatum et scriptum anno 1373 (sic) videlicet M°GGC°LXX1I[® incompleto sequenti die Sancti Michaelis sub... in die beati Yeronimi confessory (?) in Montispessulano per Jacobum præfatum? de Cremen, de cujus fine deus gloriosus sit benedictus et pia mater ejus. Amen.

Manuscrit du xiv® ou xv® siècle, 133 f., papier, sur 2 colonnes. Le volume ren^ ferme un autre travail sur parchemin.

6® Manus. Bibl. mun. de Reims, n° 704, ancien 673, latin.

In dei nomine incipit inventarium seu collectorium in parte cyrurgicali medicine compilatum et completum A. D. millésime trecentesimo sexagesimo tercio per Guidonem de Caulhiaco cyrurgicum magistrum in medicina in preclaro studio Montispessulani.

1. Souvent l’on trouve à la fin des mss une formule finale qu’on appelle Vexplicif, qui veut dire « il finit », ici se termine le livre. Ces formules finales dues à l’imagination du copiste sont des plus variées; quelquefois elles renferment le nom du copiste. Je reproduirai YexplicH de tous les manuscrits que j’ai consultés.

2. Catalogue des manuscrits- de la Bibl. de Carpentras, par Lambert, t. I, n” 318, p. 167. — Carpentras, 1862.

INTRODUCTION

ex

A la fm' : N. de p. scripsit sit et deus auxiliator ut vitam possit quirere perpetuam, est scriptor talis deraonstrat linea qualis.

Explicit expliceat ludere scriptor eat.

Manuscrit in-fol. écrit vers 1400, 143 fol,, parchemin, à deux colonnes, initiales ornées et peintes, écriture gothique, reliure ancienne en cuir plein gaufré, ais en bois. Provient de la Bibl. du chapitre de Reims.

Je rappellerai que Guy de Chauliac était chanoine de Reims (V. l'Introduction,

p. LXXXVI).

7“ Manus. Bibl. de l’université d’Erlangen, 352.

In dei nomine incipit inventarüm seu collectorium in parte cyrurgicali medicine compilatum et completum anno Domini millésime trecentesimo sexagesimo tertio per Guidonem de Caulhiaco cirurgicum magistrum in medicine in preelaro studio Montispessulani.

A la fin ; Explicit collectorium cyrurgie Guidonis de Caulhiaco. Scriptum et fmitum per me Johannem Frawenburg de hassia in preelaro studio medicine Montpessulano anno Domini millesimo quadragentissimo undecimo vicesima prima die mensis aprilis (21 avril 1411).

Manuscrit, format moyen, parchemin, 195 fol. (catalogue des mss., p. 99).

Jean Frawenburg de Hesse déclare qu’il a copié le ms. de Guy de Chauliac en 1411 à Montpellier, où il était venu étudier la médecine, puis il a rapporté son ms. en Allemagne.

8° Manus., Washington, army medical library.

Incipit cyrurgia Guidonis de Cauliaco doctoris præclarissimi.

In fmem : Explicit cyrurgia Guidonis de Cauliaco... anno Dom. 1416, per JoMnnem Schüreissen medicinae baccalarius. — Ms., 200 fol.

9“ Manus. Bibl. nat,, n° 6966, latin.

Commence au fol. 4 par une miniature, puis vient immédiatement la première phrase du prologue, sans l’incipit ordinaire.

Fol. 171, verso : Explicit. Colectorium magistri Guidonis de Caulhiaco. Scriptum per me Nicolaum Galerne et completum x® die mensi December anno D. 1461.

Man. de 1461, vélin, 171 fol., gr. in-fol., goth., 2 colon., nombr. lettres coloriées, ornées. — 2 miniatures : fol. 4, une salle de cours, les maîtres et les élèves, dont j’ai donné la reproduction (Planche I, Frontispice); — fol. 134, verso, miniature allégorique, la médecine et la chirurgie, reproduite PI. IV, p. 553.

Ce ms., tout entier sur vélin, est une œuvre magnifique, par ses deux miniatures, par ses lettres ornées, dorées, par la régularité de l’écriture; de plus, ce texte est un des plus purs de tous ceux que j’ai collationnés. Grâce à l’obligeance de M. Delisle, administrateur général de la Bibliothèque nationale, j’ai pu le consulter librement.

40° Manus. Bibl. de l’université d’Erlangen, 865.

In dei nomine incipit inventarium seu collectorium in parte cyrurgicali medicine compilatum et completum anno Domini 1363 per Guidonem de Caulhiaco . cirurgicum magistrum in medicina in præclaro studio Montispessulani.

Explicit. Scriptum vero per me Andream Schonûnter (Schonevuntert) artium baccalaureum in preclara civitate Ratisponensi tune degentem. Cujus fmem adeptussum a. D. 1468 die Mercurii proxima sequenti pasche festum.

Manuscrit, format moyen, papier, 224 fol.

BIBLIOGRAPHIE

11° Manus. Bibl. nat., ii° 124T, latin, n. a.

In dei nomine incipit inventarium seu collectorium in parte cinirgicali medicine compilatum et completum A. D. 1363 per Guidonem de Cauliacho cirurgicum magistrum in medicina in preclaro studio Montispesulani.

Fol. 200. — Laus tibi sit christe quum liber explicit iste.

Miquael Real vocatus qui scripsit benedicatus.

Deo gratias.

Perfectionem scripture hujus adeptus est prenominatus Miquael Mal décima seplima die mensis junii a nativitate Domini MIIII® LXVIIIJ®.

12° Manus. Bibl. nat., n° 17846, latin.

Inventarium seu collectorium inparte cyrurgicalimedicine compilatum et completum A. D. 1363 per Guidonem cirurgicum magistrum in medicina in preclaro studio Montispessulani.

Fol. 268 verso : Explicit liber Guidonis et ejus practica attinens Nieolao de Blanchecourt qui scriptus et completus fuit per manum Johannis DeUhays, in artibus magistri die VIF mensis Augusti A. D. MCCCG°LXXII (1472).

Manuscrit, papier, 275 fol. ; quelques dessins d’instruments à la plume, table : fol. 269 à 275.

13° Manus. Bibl. palatine (Vatican), n° 1316, latin.

In nomine domini. Incipit inventarium seu collectorium in parte cyrurgicali medicine compilatum anno Domini MCCCLXIII pQY Guidonem de Cauliaco cyrurgicum magistrum in medicina in preclaro studio Montispessolani.

Fol, 177 : Et... finis cyrurgie magistri Guydonis anno Domini 1472 2» feria proxima post circumcisionis Domini. — Hydelberg.

Manuscrit, papier ; le volume renferme plusieurs œuvres d’écriture différente.

14° Manus. Bibl. nat., n° 1488, latin, n. a.

In nomine sancte et individice Trinitatis incipit liber de operatione manuali cyrurgie et considerationibus tam utilibus quam particularibus quas cyrurgicus tenetur Jiabere, quem librum edidit magister Guigo de Caulhyaco doctor sollempnis medicine in famato studio Montispessulani.

Fol. 160. Explicit practica cyrurgye composita a sollempni doctore medicine in studio Montispessulani magistro Guygone de Chaullyaco cyrurgico domini Urbain pape quinti quorum anime requiescant in pace. Amen.

Deo gratias et gloria sempiterna.

Ms. du xv“ siecle, papier, 160 fol.

13° Manus. Bibl. nat., n° 1489, latin, n. a.

Incipit inventarium seu collectorium inparte cyrurgicale medicine compilatum et completum anno Domini 1363 per Guygonem de Caulhyaco cyrurgicum et magistrum in medicina in preclaro studio Montispessulani.

Manque le dernier fol. Manuscrit du xv® siècle, papier, 137 fol.

16° Manus. Bibl. nat., n® 6910 A, latin.

In Dei nomine incipit inventarium seu collectorium inparte cyrurgicali medi-

exil

INTRODUCTION

cine compilatum et completum anno Domini MCCG septuagesimo tertio per Guigonem de Caulhiaco cyrurgicum et magislrum in medicina in preclaro studio Montispessulani.

Fol. 194. Verso : Explicit iste liber qui scripsit sit bene liber.

Manuscrit du xv° siècle, parchemin, gr. in-fol., capitales ornées, coloriées; au fol. 182, verso, dix petits dessins schématiques (à la plume), au chapitre « cautères ». Ce volume contient divers ouvrages, la chirurgie de Guy commence au fol. 76. — Le copiste a écrit par erreur dans Tincipit 1373 au lieu de 1363, comme dans le ms. n® S. — De plus, les deux mss. disent dans ITncipit, Guigonem au lieu de Guidonem : Peut-être sont-ils la reproduction d’une même copie. Cependant l’explicit est différent dans l’un et dans l’autre. Le premier folio non paginé du volume porte au verso une belle miniature du corps humain sur lequel sont les signes du zodiaque; elle est reproduite dans mon édition, p. 660.

il° Manus. Bibl. nat., n® 7133, latin.

In nomine Dei incipit inmntarium seu collectoriim in •parte cyrurgicali medicine compilatum et completum A. D. MCCCLXIII per Guigonem de Caulhiaco cyrurgicum magistrum in medicina in preclaro studio Montispessulani.

Fol. 194, verso : Explicit : Penula scriptoris

Quiescat fessa laboris.

Qui scripsit scribat;

Semper cum Domino vivat.

Iste liber est perfectus Ipsum exaltemus.

Hicholaus bachalarius medicine perfecit istum librum, vicessima otava die menssis otobris.

Manuscrit du xv“ siècle, papier, 194 fol.

18° Manus. Bibl. nat., n° 7133 A, latin.

Fol. 18. Pas d’incipit, la place a été laissée en blanc; commence par le premier mot du prologue : « Postquam... »

Fol 343 verso : Finito libro sit laus et gloria Christo, amen. Jhesus, laus tibi sit, Christe, quum explicit liber iste.

Omnipotentis clementia dirigat Nos in hac via ; et post, sua rnisericordia dignetior nos collocaré in celesti patria, cum eterna gloria, amen.

Ms., xv° s., papier, 343 fol.

19° Manus. British Muséum. Sloane, 967.

Guidonis de Cauliaco chirurgia, in libres septem divisa.

Le commencement manque. Incipit in capitule operi proemisso, cum verbis « me, et quorum dictu ». In fine : « Explicit liber peroptimus de cirurgia editus a guidone de Caulihace magistro in medicina et cirurgia doctore ».

Codex, papier et parchemin in-4°, 272 fol., xv° siècle.

20° Manus. Bibl. de l’univ. de Leipzig, 1210, latin.

Invent arium cyrurgicale Guidonis, forme la première partie du volume.

Manuscrit in-fol., papier, 119 fol., à 2 colonnes, xv® siècle.

BIBLIOGRAPHIE

21° Manus. de la « Hof. Bibliothek » de Vienne, 8406, latin.

Incipit inventarium seu collectorium in parte cyrurgicali medicinae compilalum anno domini millesimo trecentesimo sexagesimo tertio per Guidonem de Caitliaco.

Codex 3406 (Univ. 947), papier, xv° s., 234 ff., in-fol. — (f. t-160 pour Guy de Chauliac. — fol. 161-234, Lanfranc).

22° Manus. Bibl. de la ville de Bordeaux, 594, latin.

Cirurgia medicinalis Giiidonis a Cauliaco.

Ms. xvi° s., papier, iu-So, 294 p. On a intercalé à la fin du traité des plaies, le Traité des arquebusades de Laurent Joubert, écrit aussi en latin.

Page 1