‹ La Maison de Caix, rameau mâle des Boves-CoucyChapitre 9 sur 116 · ROBERT DE BOVES · texte numérisé non relu

ROBERT DE BOVES

« ANSELME ou ANSEAU DE BOVES est aussi mentionné

avec ses frères dans l'Acte de la donation que Dreux de Boves leur père, fist à l'Eglise d'Amiens, de toute la justice qu'il avoit au village de Cointenchy. »

Voici l'Acte rappelé ci-dessus; il est imprimé dans les « Preuves » de Du Chesne, p. 317 :

« Extraict du « Cartulaire de l'Eglise Episcopale d'Amiens. »

« Quoniam bénéficia donationibus religiosorum virorum Ecclesiis Dei coUata ad laudem et exemplum boni operis posteris clarescere debent, dignum esse existimavi egoWido, gratiâ Dei Ambianensium Episcopus, quoddam célèbre factum DROGONIS BOVEXSIS literarum assignatione praesentibus futurisque innotescere. Ipse enim, accedente vitae suae termine ultlma infirmitate praegravatus, ob animae suae liberationem, Ecclesiae Dei genetricis ac perpetuae Virginis Mariae, sanctique Firmini Martyris, atque Canonicis in ea servientibus, dimisit totam advocationem et comitatum villac Costenceij, atque sibi adiacentis territorij; excepto quod milites eius de ipso comitatu suo beneiicio possidebant. Quo de medio tandem egresso, uxor illius atque filij , INGELRANNUS videlicet, et ROBERTUS, ANSELLUSque, nos accesserunt; et voto patris bénigne faventes, supradictae traditionis donum altari beatae Mariae obtulerunt, etc. Ibi alTuerunt, Guido Decanus, Robertus Archidiaconus, Eustachius Vicedominus, Guermundus frater eius, Adelelmus Dapifer , Radulfus Pincerna, Botuenses : Fulbertus, Rainerus, Roculphus, Gillebertus, Ibertus, Fulco, et alij plures. »

Cette pièce se trouve également dans Du Gange (Histoire des Comtes d' Amiens , p. 249) et dans D. Grenier (CoJlect. de Picardie, xx" paquet).

(an. 1095). CHARTE DE RATBOD, ÉVÊQ.UE DE XOYOK, CONFIRMANT UNE DONATION DE ROBERT DE BOVES, ÉPOUX D'aDELIZ DE PÉRONNE, A l'abbaye DU 1MOXT-SAINT-Q.UENTIN.

In nomine Pat ris , et Filii , et Spiritus Sancti. Ego Ratbodus gratia Dei Noviomcnsis Episcopus, omnibus mihi in Christo subjcctis notum flicio, et meis successoribus in memoriam relinquo; ROTBERTUM PERONENSEM Dominum, et uxorcm ejus, quae Adeliz vocatur, Ecclesiae S. Quintini de Monte, Alaniac villam, et omnia ejus

appenditia post eorum mortis ingressum dédisse hoc

Peronensis Castri militibus praesentibus tactum est :

A me cum Suffraganeis meis Galdrico Archidiacono, Roscelino Decano, Petro Cantore; Petro Scholastico astipulante conlirmatum est. Quicunque huic privilégie contraibit, in aeternà damnatione ab Ecclesiâ separetur. Ego Guido Cancellarius relegi et subterfirmavi. Actum coram altari Basilicae Montis S. Martyris Quintini, anno ab Incarnatione Domini MXCV, Indictione m, Epacta xii, régnante Philippe Rege Francorum anno xxxiv, Episcopatus Ratbodi xxvii, principatus vero Rotberti, uxorisque ejus anno quinquagesimo, Godefrido supradicti loci Abbatiam tenente anno xxxviii. (Ex tahidario S. Oiàntiiù de Monte. — Publié par D. Toussaint Du Plessis : Hist. de Coiicy, Preuves, § vu).

(an. II31). CHARTE DITE « CARTA LAUDUNENSIS DE CAIS » PAR LAQUELLE BARTHÉLÉMY, ÉVÊOUE DELAON, APPROUVE LA RENONCIATION DE ROBERT DE CAIX, FILS d'aNSEAU DE BOVES, A SES REVENDICATIONS SUR LA TERRE DE CAIX, DONNÉE PAR SON PÈRE AU PRIEURÉ DE LIHONS-EN-SANTERRE.

Ego Bartholomœus Dei gratiâ Sancta3 Laudunensis Ecclesiœ minister indignus, quia pontificali cathcdr^e licet indigni pntsidemus, et ex debito cura:; pastoralisexterioribus negotiis occupât!, in terreni actus pulvcre mundis vestigiis transira non pnxivalemus, eorum intercessionibus qui calcatis mundi illecebris jucundà contemplationis quiète cum Domino refoventur imperfectioni nostrœ subsidium aliquod comparera debemus, ut aut de nostro si facultas suppetit eorum necessitatibus subveniamus, aut aliorum ergà eos munificentiam benigno favore prosequamur, et episcopali auctoritatc roboremus. Notum igitur esse volumus tam posteris quam modernis, quia cum bonai mémorial IXGELRANNUS DE PARA, et ANSELMUS clericus frater ejus, et ROBERTUS tertius frater, annuente MATHILDI sorore sua, possessionem de CAIS monasterio beatri Pétri de Lehunis in elemosinam dedidissent, cumque fratres loci illius possessionem illam tricennali tcmpore, aut eo amplius, quiète habuissent, ROBERTUS DE CAIS, prœfati Anselmi filius, ipsam terram calumniari Citpit; sed priore et monacliis ipsiusioci justiciam subireminimesubterfugientibus, causam inde prosequi et judicialem sentcntiam suscipere noluit. Tandem autem cum ad colloquium cum Domina Milesende apud Vallabriniacum in silvâ que Gislairinicius dicitur

convcnissemus; ibi ROBERTUS in audicnciâ nostrâ, pr^eseiite Milone pnufati loci priorc, se nihil juris in tcrrâ illâhaberc, nccaliquando quicquid in eâ habuissc recognovit; et quicquid qux'rehx: super illam terram exercuerat in perpetuum quietum clamavit. Hanc itaque efficentiam proiscnti scripto firmari pntcepimus, quod test;um subscriptione et sigilli nostri impressione roborari cumvimus, et ne vel ipse vel quispiam alius in postcrum super iiâc re fnitres inquictarc pr.esumat anathennitis sententiam intcrposuimus.

Signum Bartholomci episcopi qui lioc scriptum fieri jussit. S. Adonis de Guni. S. Andrei^; abbatis. S. Xicolai castellani Laudunensis. S. Oilardi fratis ejus. S. Arnulfi clerici. S. Werniundi Deutart. S. Raynaldi Bellahera, S. Boniflicii pnepositi.

Actum Lauduni IIII Cal. Decembris anno Dominicc'e incarnationis milles. C°. XXXI. Indictione X. Epacta I. concurrente III. Ego Radulfus SanctcX Mariai cancellarius relegi.

Cartnlairc de Lilkms-cn-Sautcnr (Biblioth. Nat. Mss. Fonds Latin, n° 5460 — Karta x, fol. 7 et 8). Cette charte est également transcrite dans la Collection de Picardie (Tome 267, fol. 90); et il y en a des extraits au Mss. Fonds Latin 17049 (fol. 73 et suiv. Mss. Gaignières); Le Trésor Généalogique de D. Villevieille (Tome 22; Cabin. des Titres, 120, fol. 13 recto) la mentionne également. — Elle est, du reste, imprimée dans le Spicilège de d'AcHERY (Tome VIII, p. 173), dans la Notice sur l'Eglise et la Seigneurie de Caix (^Amiens, 1860, in-8), et dans Florival (op. cit.), p. 336. Ce dernier confond Caix-en-Santerre avec QjLiessy, près La Fère.

L'épithète de « clericus », accolée ici au nom d'Anseau de Caix, pourrait signifier seulement qu'il était « savant ». On trouve des exemples de ce mot appliqué à des chevaliers

ou à des écuyers. (Voir par exemple une lettre de rémission du Trésor des Chartes [JJ. Reg. 141] « pro Richardo de Maricourt, clerico et armigero »). Mais le fait que Anseau de Caix est qualifié dans la « Carta Ambianensis » — que nous publions ci-après et qui fut rédigé au même moment — d' « archidiacre », prouve bien, selon nous, qu'il était réellement entré dans les ordres.

(an. I I 3 i). CH.\RTE dite « C.\RT.\ .^MBI.WENSIS DE C.\IS », P.VR L.\Q.UELLE GLÉRIN, ÉVÉQ.UE D'aMIF.NS, CONI IR.ME LA RENONCIATION FAITE PAR ROBERT DE CAIX A SES REVENDICATIONS SUR LA TERRE DE CAIX, DONNÉE JADIS PAR SON PÈRE AU PRIEURÉ DE LIHONS-EN-SANTERRE.

Guarinus Dei gratiâ Ambianensis Ecclesiœ mini.ster humillimus, omnibus Sanctas Ecclesia; filiis prœsentibus et futuris xternam in Domino salutem. Notum habeat pro

ccrto tam pnvscntium quam futuroruni filiorum Sanctii: Dei EcclcsicT fraternitas quod ROBERTUS DE CAIS, filius ANSELLI archidiaconi, calumniari quam in possessionem tcrnu de Cais quam liaTcditario jure reclamabat, quœ ab codem pâtre suo ANSELLO, et INGELRANNO Ambianensi consule, et ROBERTO fratre eorum, Ecclesix" Lehuncnsis tradita fuerat, in pace dimisit, justamque donationem et legitimam possessionem eamdem Ecclesiam liabuisse, seseque nullum jus in eâdem possessione habcre sub testimonio personarum, quarum nomina scribuntur, recognovit , eamdemque donationem et concessionem pra:decessorum suorum, annuente domino Botuensi juniore Ingelranno, et fratre ejus Roberto, et matrc eorum Milescndc confirmavit, et ut hoc Ecclesix^ Ambianensis nostris queprivilegiis auctoritate confirmarcmus, postulavit. QjLiam postulationem justam esse et legitimam cognoscentes, pnedictam possessionem ternt de Cais sicut Ecclesia Lehunensis temporibusprxdecessorum nostrorum tenuerat, priesentis privilegii pagina eidem Ecclesiam confirmamus, et ne quis sibi eamdem possessionem a modo usurpare vel minuere pra^sumat, ecclesiasticâ et episcopali sanctorumque canonum auctoritate prohibentes et in sinodo résidentes, excommunicamus. Huic recognitioni apud Botuam primum foctiE, testes fucrunt Ebrardusde Dommoin dapifer, Robertus filius Engelais, Ibcrtus de Jumellis, RAINAIRUS DE CAIS. Item apud Lehunum tactx, testes fuerunt Drogo de Nigellâ frater Jvonis, Radulfus castellanus de Xigellâ, Ermenricus de Nigellâ, Walterus Eschelders, Hugo et Winemarus filii Winemari de Encra, Hubertus, Rogerus fratres de Soihiercurt, Willelmus miles de Fulcor et Lambertus frater ejus, Gameno de Morlame et multi alii. S. Guarini y Ambianensis episcopi. S. Radulfi archidiaconi. S. Simonis archidiaconi. S. Theodorici abbatis Xoviomensis. S. Gozuini Aquitinensis abbatis. S. Richerii Monsterolensis abbatis. S. Acardi, Rogeri sacerdotum.

s. Radulfi Arnulfi diaconorum. S. Andréa;, Adelmi subdiaconorum. Actum est hoc anno Dominiez incarnationis M. C. XXXI. Indictione x. xviii Kalendas decembris in Ecclesià majore Ambianensi féliciter. Amen. Radulfus cancellarius scripsit et subscripsit.

CartitJaire de Lihons-cn-Sauicrrc (Bibl. Nat. Fonds Latin, n° 5460). Karta xl, fol. 22.

EXTRAIT DE L « HISTOIRE DE LA VILLE ET DES SEIGNEURS DE COUCY, PAR DOM TOUSSAINT DU PLESSIS ». PARIS (M.D.CCXXVIII), IN-40. NOTE X, P. 29.

« Note X.

« On trouve dans le Spicilège de Dom Luc d'AcHERY (Tome viii, p. 173), une Charte de Barthelem}' Evêque de Laon de l'an 113 1, où il est parlé d'Enguerrand de la Père bonae memoriac , c'est-à-dire d'Engucrrand I, Sire de Coucy; d'Anseaii, ou Anselme., son frère ; de Robert, son autre frère, et de Matbilde, sa sœur. Duchesne n'a point connu celle-ci puisqu'il n'en fait aucune mention. Il paroît aussi n'avoir guères connu Anseau et Robert, dont il ne dit que très peu de choses. Je parle amplement de Robert (de Péronne), dans une des Notes de cette histoire (v. la note 19). Pour ce qui est A' Anseau, la même Charte dont je viens de parler nous aprend qu'il a été Clerc, et qu'il a été marié, sans qu'on puisse bien distinguer lequel de ces deux états il a embrassé le premier. Son fils nommé Robert, inquiéta les Religieux de Lions-en-Santerre au sujet de la Terre de Cais, dont il portoit lui-même le nom, et que son père

avoit donnée à ces Religieux conjointement avec Robert, son oncle, et MatilJe, sa tante. Dans la suite, néanmoins, il renonça à tout ce qu'il prétendoit sur ce bien, en présence de Barthélemi Evèque de Laon, qui en fit dresser un acte en 1131.; et cet Acte est la Charte dont tout ceci est tiré. Robert de Cais vivoit encore en 11 38, comme on le justifie par une Charte de cette année (v. preuves justif. § 18) où il est fliit mention de lui... »

(.\X. II51)- CHARTE DE BARTHÉLÉMY, ÉVÉaUE DE LAON, POUR LA RESTITUTION' A l'aBBAYE DE SAINT-VINCENT DE LA TERRE D'eRLONS ET DE CELLE DE SAINT-LAMBERT PAR LES HÉRITIERS DE THOMAS DE MARLE. — PARMI LES TÉMOINS : ROBERT DE CAIX.

In nomine Sancte et individue Trinitatis Ego Bartholomeus Dei gratiâ Sancti Laudunensis Ecclesie Minister indignus. Quia Domini annuente Pontificali cathedre, licet indigni, presidemus. Omnibus qui intra Dioceseos nostri terminos clausi tenentur, pastoralis providentie cura debemus, precipue tamen erga illos henigniorem ac devotiorem, ratione exigente, exhibere compellimur affectum, qui et Laudunensis matris Ecclesie peculiares filii sunt, quique, ut Deo soli expeditius vacare possent, terrene sarcisse pondus et seculi blandientis illecebras, divino miserationis respectu, calcaverunt. Atque ad placidum sancte contemplationis portum de mundi hujus fluctuante pelago, felici naufragio, enataverunt. Notum igitur esse volumus,

tam posteris quam modernis, quia cum monasterium Beati \'incentii de suburbio Laudunensi, alodium de Erlons ex elemosina Hugonis Comitis Régis teste et Ingelranni de Para, longo tempore, quiète et sine nuUa contradictione tenuisset, necnon et mansum Sancti Lamberti ex ipsius Ingelranni dono, longa et firma possessione habuisset, Thomas de Maria, ipsius Ingelranni filius, utramque terram post mortem patris sui sacrilcgo ausu pervasit, et usque ad exitum vite sue in sacrilegii ipsius malicia permansit. Uxor quoque ejus Milesendis et filius Ingelrannus cum, post mortem Thome usque ad adventum Domini Innocentii Pape in Gallias, ipsas terras eadem violenciâ obtinuissent, partira admonitione Pape compuncti, partira timoré Dei correpti, ad monasterium Beati Vincentii venerunt. Et alodium de Erlons, prêter quedam bénéficia que satellites quidam inibi ab antiquo tenucrant, cura terris, pratis, silvis et acquis, cura justicia et districto, absque orani exactione vel advocaria, Sancto Vincentio, sicut unquain inclius illud tenuerat, quietuin clamaverunt. Sirailiter et raansura Sancti Lamberti cum silvis et pratis, cum justicia et districto, et omnibus eodem pertinentibus Sancto Vincentio reddiderunt, Utriusque terre donura mater cura filio super altare obtulerunt. Hanc ab abbate Anselnio et fratribus ipsius loci beneficii vicera rcquirentcs, ut et Thome transgressionis sue indulgenciam a Doniino postularent et ipsi quantum ad ipsos pertinebat, remitterent, seseque beneficiorum atque orationura loci participes esse concédèrent. Quo gratanter concesso, nos in posterum prcca ventes coram altari in audientia matris et filii et omnium satellitum qui cum ipsis advenerant, in orancs illos qui, in posterum, donationem istam cassare, perverterc, vel aliquatenus infirmare présumèrent, anathematis sentenciara dedinius eamque presenti privilegio firraari precepimus. Firmamus etiam ipsi abbatie in terra Sancti Quintini, apud Angulicurtem, duorum molcndinorum mediatatem, que cum

abbatiâ Sancti Nicohiï de Vosagi sylva communia habet. De quibus cum longa et grandis altercatio inter utrumque monasterium extitisset, tandem consilio et decreto Domini Rainaldi Remensis archiepiscopi et ceterorum comprovincialium episcoporum ita inter eos convenit, ut illa duo molendina in omnibus communia habeant, et tam molendina quam etiam exclusas, si defecerint, commun! impensa reficiant. Hanc ergo cflîcientiam presenti privilegio signatam testium qui alFuerunt subscriptione roborari et sigillo nostri nominis imprimi curavimus.

Signum Bartholomei episcopi.

S. Herbertis sacerdotis.

S. Dei amici sacerdotis.

S. Clarembaldi de Foro.

S. Girardi vicedomini.

S. Nicolai Castellani.

S. Evermundi Dentard.

S. Bonefacii.

S. Roberti Vituli.

S. Arnulfi subdiaconi.

S. Pagani subdiaconi.

S. Nicholai subdiaconi, S. Baldunii de Gonesse.

S. Hervici Rufi.

S. Odonis de Abacia.

S. Rainaldi Belcherii.

S. Lamberti Gruel.

S. Hugonis ad Testam.

S. Adonis de Goni.

S. Iteri fratris ejus.

S. ROBERTI DE CHAIZ.

S. Simonis Crassi.

S. Theodorici prepositi.

S. Thome de Moncellis.

Actum Lauduni, anno dominice incarnationis M°.C°.XXXI°. Indictione X^ Epacta XX^ Concurrente IIP. Ego Radulfus Sancte Marie cancellarius relegi.

Bihl. Nat. Fonds Moreau. Ch. et Dip. T. 55, p. 64-66. Imprimée dans Florival (op. cit., p. 327), mais sans les signatures.

A la suite de cette charte, se trouvent dans le Fonds Moreàu les annotations suivantes, de la main de D. Grenier :

« An 1 1 3 1 .

« Confirmation par Barthélemi, évêque de Laon, de la restitution de l'aleu d'Erlons et de la maison de S' Lambert, qui avoient été envahis par Thomas de Marie sur l'abbaye de S' \'incent; et de la possession de deux moulins, bâtis à S' Quentin d'Anguilcourt, dont différent étoit entre cette abbaye et celle de Saint-Nicolas-au-Bois.

« Erlons, village mentionné ci-dessus.

« Mansiiui Sancti Lamherti (S* Lambert), village sur la droite du chemin de Crépy-en-Laonnois à la Fère.

« Apiid Angulicurtcni (Anguilcourt), village sur la rive droite de la Serre, à une lieue environ de sa jonction à l'Oise.

« Cette charte fait mention de l'arrivée du pape Linocent II en France.

« Menaces d'excommunication.

« L'Indiction et le Concurrent ne s'accordent point avec l'année 1131, parce que l'un et l'autre commençoient avant le i'-'' de janvier.

« Sceau de cire brune, oval, et pendant en lemnisque de cuir, à double queue; il représente un évêque debout, en habits pontificaux, la mitre en tète. La mitre a la forme d'une toque ou d'un mortier. La partie inférieure du sceau est rompue. Ce sceau est concave. Il ne reste de la légende que ces trois mots : SigiUiim nensis episcopi.

« Archives de l'abbaye de S' Vincent de Laon. Layette d'Erlons, pièce cotée sept. »

(l6 AVRIL II31). CHARTE RÉGLANT DÉFIN'ITIVEMEXT LA RESTITUTION DES TERRES DE SAINT-LAMBERT, ERLONS ET SAINT-GOBAIN A l'aBBAYE DE SAINT-VINCENT PAR LES HÉRITIERS DE THOMAS DE MARLE. — PARMI LES TÉMOINS : ROBERT DE CAIX.

In nomine Sancte et individue Trinitatis. Ego Bartholomeus, Dei gratiâ, Sancte Laudunensis ecclcsie minister indignus. Notum esse volumus tam presentibus quam futuris quia cum anno ab Incarnatione Domini M°.CC°.XXXP domnus papa Innocentius ad Gallie partes accessisset, frater Ansellus abbas Sancti Vincentii apud eum clamorem fecit super Milesende, vidua Thome de Maria et Ingelranno filio ejus, qui terras Sancti Vincentii a Thoma violenter et injuste pervasas post mortem ejus, eadem violentia et injustitia retinuissent. Cum aliis intervenientibus negociis causa illa sub presencia domni pape terminari minime potuisset post dicessum ejus predictus abbas ipsius pape litteras nobis presentavit. Ex quarum sentencia nobis preceptum est, ut prefatam Milesendem cum filio suo commoneremus quatinus beato martiri ad integrum terras suas restituèrent. Quod nisi infra quadragesimum diem fecissent, ipsis excommunicatis, in totâ terra eorum prêter baptismum parvulorum et penitentiam morientium, omnia divinia prorsus interdiceremus. Itaque e vestigio villam que dicitur Erlons et mansum Sancti Lamberti beato Vincentio rcddiderunt. Sed de Sancto Gobano ab instante Pentecostc usque ad quatuor annos inducias postulaverunt, ut, intérim re inquisita et consilio accepte, si jus beati Vincentii recognovissent, absque uUa retractatione terram illam ei reliqucrent. Sin autem tune ad discussionem cause

venirent et res illa ecclcsiastico judicio terminaretur. Qiiod si eo termino neque termm illam penitus reddere neque justiciam inde exequi voluissent, eamdem justiciam e vestigio super eos matrem videlicet et filium episcopus exsequeretur, quam apostolicis litteris in eos foccre jussus fuerat, si infra quadragesimum admonicionis diem beato Vincentio possessionem ad integrum non reformassent. Nos autem jus Sancti Vincentii scientes, patenter denonciavimus quia ipse Thomas aliquanto temporis ante mortem suam, cum Clastris egrotaret, se terram illam injuste occupavisse nobis coram positis recognovit, atque in manu nostrà atque in manu Adalberonis tune temporis abbatis, donum terre illius Sancto Vincentio reddidit, et de culpâ quam inde incurrerat, absolvi oravit. Cui rei affuerunt illi quorum nomina infra scripta sunt : Domnus Wido decanus. Radulfus archidiaconus. Godefridus capellanus. Comitissa Sancti Quintini. Balduinus medicus Terwanensis. Scotus de Vendolio. Radulfus de Francorum-curte. Resmo de Vendolio. Hugo Perchia. Odo Porcus. Johannes Rufus. Gerardus de Erlons. Balduinus famulus. Rogerus cocus. Laudavimus tamen abbati Ansello et fratribus loci, ut salvo jure suo inducias illas darent. Atque efficienciam hanc scripto mandavi et sigilli nostri impressione roborari precepimus.

Signum Bartholomei episcopi qui hoc scriptum fieri jussit.

S. Roberti capellani. S. Philippi de Petrofonte.

S. Dei-amici sacerdotis. S. Bonifacii prepositi.

S. Arnulfi clerici. S. Wermundi Dent (?)

S. Gerardi viccdomini. S. Iteri de Guni.

S. Nicholai castellani. S. Adonis de Guni.

S. Hervei Rufi. S. ROBERTI DE CAIZ.

S. Domine Milesendis. S. Theodorici prepositi.

S. Ingelranni filii cjus. S. Thomc de Moncellis.

Actum Lauduni xvi Kl. maii anno Dominicc Incarnationis M°.C''.XXXP, indictione viiii% epacta xx% concurrente iir\

Ego Radulfus Sancte Marie Canccllarius rclegi.

Bibl. Nat. Collccliou Moreau, Chartes et Diplômes, Tome 55, fol. 5 à 7. — Imprimée par D. Mabillon (^Annal. Bénédict., T. VI, p. 655) et par Florival (op. cit.^ p. 330), mais sans les signatures.

A la suite de cette Charte se trouvent les annotations suivantes de la main de D. Grenier :

« 16 avril 113 1.

« Charte de Barthelemi , évêque de Laon , faisant mention d'un interdit qu'il avoit ordre du pape de jetter sur toutes les terres de la succession de Thomas de Marie, pour raison de l'usurpation que ce Sgr. avoit fait des villages d'Erlons, de S' Lambert et de S' Gobain, appartenant à l'abbaye de S' Vincent, si ces terres n'étoient restituées sous quarante jours.

« Il est à remarquer que l'évêque de Laon emploie dans presque toutes ses chartes ce titre modeste : Minister indignus.

« Celle-ci fixe l'arrivée du pape Innocent II en France en 113 1 et non en 1 130 comme VArt de vérifier les dates.

« Menace d'excommunication générale, dont on excepte cependant les enfans qui n'ont point reçu le Baptême, et les moribonds.

« On voit parmi les témoins un Raoul de Franconim curte (Fauconcourt), village situé près la forêt de Vorges, entre Anisy-le-Château et Crépy-en-Laonois.

« On peut juger par cette pièce et la suivante que

l'indiction commençait dans le Laonois avant le i^"" de janvier.

« Sceau détaché. Corroi de cuir existant.

« Archives de Saint-Vincent de Laon : layette d' E rions ; pièce cotée cinq. »

(aX. II 32). CHARTE DE BARTHELEMY, ÉVÊaUE DE LAOX, CONFIRMANT DES DONATIONS DE BIENS FAITES A l'aBBAYE DE SAINT-MARTIN PAR DIVERSES PERSONNES, ET NOTAMMENT PAR ROBERT DE C\IX.

In nomine Sancte et individue Trinitatis, Ego Bartholomeus Dei gratià Sancte Laudunensis Ecclesie minister indignus. Quia in domo Domini, licet indigni, regiminis curam suscepimus cum ejusdem cure debito omnibus ad ipsam domum pertinentibus Providentie diligentiam exhibere pro reddenda de eis ante districtum judicem ratione inestimabili necessitudine obligatisumus. lUorum tamen pars specialem quandam compassionis et supportationis vigilantiam mereri videtur, qui abjecta seculi sarcina Deo soli contemplationis placida quiète vacantes, ne in mundi fluctuantis estu variis procellarum tumultibus jactati a patria ad quam suspirant devio abducantur errore anchoram spei tranquilla jam in statione posuerunt. Quanto ergo internis ac specialibus dediti minorem sui in exterioribus curam gerunt, eo impensione et affectuosive eos miseratione sublevemur, ut et de nostro si facultas subpetit eorum necessitati subveniamus, et aliorum erga ipsos liberalitatem benigno favore attollamus et episcopali auctorite roboremus. Itaquenotum esse

volumus tam postcris quam modcrnis qualiter Ingclrannus de Para, assensu et consilio nostro quia de beneficio nostro wionagium tenet, assensu Ade uxoris sue et procerum suorum et nominatim ROBERTI DE CHAIS qui in wionagio partem liabet, pro refrigerio anime patris sui et pro salutc anime sue, concessit Ecclesie Sancti Martini de suburhio Laudunensi abbatique Galtero et fratribus ipsius loci omnibusque successoribus eorum, ut vinum et quidquid aliud voluerintpertransitus terre sue, quocumqueplacuerit, traducant, nec ullum inde wionagium reddant de hiis que sua esse constabit et que pro fratrum utilitatibus vendere necesse habuerint. Similiter si revertentes pelles, lanam vel quodcunque propriis fratrum usibus necessaria reduxerint, ab omni wionagio prorsus immunes libère transibunt. Hoc quoque ROBERTUS DE CHAIS de sua parte gratanter annuit. Similiter Gillelmus de Apia, amuente uxore sua, partem quam in wionagio habuit, concessit. Hujus igitur elemosine donum, nobis presentibus, super altare Sancti Martini obtulit quam etiam ipsi Ecclesiae privilégie firmari postulavit. Nos autem eo présente cum satellitibus suis, anathematis sententiam dedimus in omnes illos qui forte in posterum hanc donationem cassare, pervertere vel aliquatenus infirmare presumpserint, quam etiam presenti privilegio sancciri et testium subscriptione et sigilli nostri impressione roborari precipimus. Canonici Béate Marie Laudunensis Ecclesie dimidietatem molendini de Hovella pro tribus modiis frumenti annuatim persolvendis, fratribus Sancti Martini perpetuo concesserunt. Bliardus de Ercri duas carrucatas terre arabilis ad omnes rigas, cum tota décima ejusdem terre apud Taran, annuentibus filiis suis, Ecclesie Sancti Martini obtulit, liberosque introitus et egressus et de communi pasturà circumquaque quantum ad pascenda animalia opus fuerit , conversis illam terram exolentibus concessit. Firmamus etiam eidem Ecclesie allodium et feodum de Dyona quod a participibus ejus partim

pro Dei amore , partim precii comparatione , partim pro censu eidem Ecclesie oblatum est. Robertus de Monteacuto et frater ejus Galterus, annuente Widone clerico, totam terram quam in Rokignicort habebant cum furno de Massicort inaltari Sancti Martini per manum nostram libère obtulerunt. Concesserunt etiam aisentias in omni terra sua, in pascuis et nemoribus ac wionagium de propriis victuris ipsius Ecclesie per omnes transitus suos remiserunt. Porro Goscelinus Castellanus de Petreponte et Lucia de Monteacuto et filius ejus Gillelmus ad quos medietas décime terre illius pertinebat, cum ab omni décima nutricationis animalium liberam cum décima agriculture ejusdem allodii fratribus Ecclesie Sancti Martini concesserunt. Nos autem ex parte nostrâ, jus altaris et jus sacerdotale de curia sua et de omni agricultura sua eisdem fratribus concessimus, ita ut annuatim modium frumenti illius mensure Canonicis de Roseto, quorum altare ejusdem ville est, persolvant. Bernardus autem de Regiteste totum allodium suum de Rokignicort Sancto Martino dédit. Dompnus Bliardus Cantor et Canonicus Sancte Marie Laudunensis Ecclesie apud villam que Sancta Crux dicitur, censum decem solidorum et dimidietatem memorisquod Queretum dicitur,de patrimonio suo pro animabus parentum suorum et pro remedio anime sue Ecclesie Sancti Martini, annuente sorore sucâ Halmentrude, devotè obtulit, obsecrans ut tam ipsorum quam sue anime memoria in ea in perpetuum haberetur. Robertus de Torio, conversus Sancti Martini, medietatem décime case quam apud Planetum a Lucia et filio suo Gillelmo de Monteacuto tenebat, ipsorum et Henrici clerici assensu, eidem sancto confessori dédit. Gilardus de Bulciis qui Boverius cognominabatur, totum allodium de Valle juxta Cellamet quicquid allodii extra Lischerias habebat, annuente Gerardo fratre suo cum sororibus suis, prefate Ecclesie concessit. Contulit etiam ortum quendam apud Waldcncort et unum inter Lescherias et Dulcilionem quem tenebat

Walterius de Dulcilione. Rcnaldus de Bulciis dcdit etiam minutam decimam de Geralgies pro anima Boveri. Item Wiardus de Monteacuto dimidiam carrucatam terre arabilis ad omnes rigas apud Taran cum décima ejusdem terre et Partebocel et pratum quod Ercri est, ut memoria anime Gillelmi Albi de Nigella, quem filius ejus Henricus occidit, perpétue in eâ haberetur, Ecclesie Sancti Martini dédit. Concessit etiam fratribus ejusdem Ecclesie navem et duos piscatores in piscaria de Hercri habere et annonam curie de Taraon apud molendina de Ercri sine omni multura perpetuo molere. Renaldus Bidane de Petreponte unam carrucatam terre ad omnes rigas, apud Missiacum, et de commun! pastura ad pascenda animalia et ad fenum secandum et de silvâ quantum opus habuerunt et ad omnes terras suas liberos egressus et introitus, annuentibus liberis suis et assensu Bliardi de Munitione, de eu jus feodo eandem terram tenebat, canonicis predicte Ecclesie tribuit. Addidit etiam allodium quod Ostremoncurte habebat et culturam de Faiaco cum décima ejusdem culture, annuente Reinaldo de Poentiaco de quo ipsam terram in feodo tenebat, interpellans ut memoria anime uxoris sue in ipsa Ecclesia haberetur. Item Robertus de Caursia et uxor ejus Ada cum liberis suis tertiam partem décime quam apud Montem Cavillonis a Roberto de Monteacuto tenebant, ipso annuente, in altari Sancti Martini obtulerunt. Item Ado Panifer duos campos allodii juxta Sanctum Marcellum et duo prata apud Chiviacum, Ecclesie Sancti Martini dédit. Radulphus Henrici filius campum unum in allodio Walburgis eidem Ecclesie dédit. Halmentrudisde Abbatia modium unum vinaticii quod in vinea Sancti Martini in Criptis habebat, annuente Balduino de Supeio, eidem Sancto Confessori obtulit. Item Galterus Latomus in vinea sua que Fosserons dicitur, modium unum vinaticii et totam decimam ipsius vinee, prefate Ecclesie dédit. Item Helevidis de Suessiona ad molendinum quoddam juxta Brainia, dimidium modium frumenti illius mensure.

singulis annis pro anima mariti sui Hugonis Sancto Martino dédit. Ansellus conversus de Meriluco, duo minuta vinee in ipsa villa eidem Confessori obtulit. Item Hugo de Montenantelli, Sancti Martini conversus, in eadem villa vineam unam eidem Sancto dédit. Item Domissionia vineam unam in eadem villa predicto Sancto Confessori dédit. Has autem fidelium donationes supradicte Ecclesie coUatas in hoc privilegio coUigi et sigilli nostri impressione et testium subscriptione corroborari precipimus; et ne aliquid liorum que sancte Ecclesie, fidelium devotione, oblata sunt, sibi in posterum vendicare présumât, anathematis sententiam interposuimus. Actum anno Dominice Incartionis millesimo centesimo trigesimo secundo, Indictione undecima, Epacta duodecima, Concurrente quinto. Signum Bartholomei episcopi. Signum Widonis archidiaconi. Signum Litaldi archidiaconi. Signum Bliardi cantoris. Signum Albrici presbiteri. Signum Pétri diaconi. Signum Arnulphi subdiaconi. Signum Bartholomei acolite. Signum Roberti de Monteacuto. Signum Clarembaldi de Foro. Signum Geraldi vicedomini. Signum Nicholai castellani. Signum ROBERTI DE CHAIS. Signum Willelmi de Apia. Signum Oddonis de Abbatia. Signum Widonis de Losiaco. Signum Willelmi prepositi. Ego Radulphus Sancte Marie Cancellarius relegi.

Cartnlaire de Saint-Martin de Laon (Bibliothèque Municipale, Mss. 532. D. 3-9), fol. 54. — Copie aux Archives départementales de l'Aisne (H. 873). — Imprimé en partie seulement par Florival (op. cit.) p. 339. — M. de Florival, au lieu de « nomina//;;/ Roberti de Chais », lit « nomina// Roberti de Chais ». C'est une erreur évidente; on lit très bien dans l'original « nominal i m », et c'est la forme que porte la copie authentique et certifiée conforme, qui a été faite pour nous en 1890 par M. l'Archiviste du département de l'Aisne.

(an. II 35). CHARTE DE BARTHÉLÉMY, ÉVÊQ.UE DE LAON, CONFIRMANT DES DONATIONS FAITES A l'aBBAYE DE SAINT-MARTIN. — PARMI LES SIGNATAIRES : ROBERT DE CAIX.

In nomine sancte et in Ji viduc Trinitatis. Ego Bartholomeus Dei gratiâ sancte Laudunensis Ecclesie minister indignus. Quia inter ceteros fragilitatis liumane defectus ctiam oblivione aliquantulum impedimur, dignum duximus litteris commendare quod necessarium est ad noticiam posterorum pervenire. Notum igitur esse volumus tam futuris quani presentibus quoniam Clarenbaldus de Montecavillo, annuentibus fratribus et sororibus, duas partes décime Montiscavilli quam ipse a Roberto de Monteacuto, et Robertus a nobis in feodo tenebat, assensu Roberti de Cadursia et uxoris ejus Ade qui ipsam decimam sui juris esse dicebant, liberam in manu nostrâ reddidit, nosque intuitu caritatis eandem decimam Ecclesie beati Martini de suburbio laudunensi dedimus. Addidit etiam idem Clarenbaldus eidem Ecclesie, Torcular predicte ville cum mansione ita ut post Torcular beati Martini, aliud ibi non habeatur. Item Hugo de Conciaco partem illam décime quam in Avains a Nicholao Castellano et ipse Nicholaus a nobis in feodo tenebat, nostro assensu et ipsius Nicholai et Beatricis uxoris sue ac liberorum suorum, eidem Ecclesie et fratribus ibidem Deo famulantibus dédit. Galterus de Mobriniaco allodium quod in villa béate Marie habuit Deo et beato Martino obtulit. Guiardus etiam de Remies quinque nummos census et campum unum apud Orz eidem contessori

obtulit. Guillelmus quoque de Porta Regali vincam unam apud Orz sancto Martine deJit. Item GodefriJus de Rimiaco, Sancti Martini canonicus, dimidiam domum in civitate Laudunensi et dimidiam vineam apud sanctum Marcellum eidem Ecclesie contulit. Concedimus etiam prefote Ecclesie vineas et quidquid Bernardus de Mons, conversus, eidem Ecclesie contulit. Ebalus sancte Marie canonicus, pratum unum sub Vallibus sancto Martino in allodium dédit. Guibaldus de Capriniaco vineam unam in eâdem villa eidem sancto contessori obtulit. Hugo de Befrecourte pratum unum quod Olivellum dicitur, Ecclesie sancti Martini tradidit. Sarracenus Castellanus de Para qui partem suam in winagio domini Engelranni habet, fratribus Ecclesie Sancti Martini de propriis vecturis suis omne wionagium remisit. Similiter Matildis uxor Escoti, annuente filio suo Gerardo, pro anima sui mariti et peccatorum suorum remissione, eandem concessionem in sua parte eisdem fratribus concessit. Similiter Buchardus de Guisia wionagium fratribus prefote Ecclesie de his que ad eos pertinent, remisit. Item Balduinus de Sopeio wionagium de Lischeria eisdem fratribus de suis propriis rébus condonavit. Quas fidelium donationes supradicte Ecclesie collatas in hoc priviiegio coUigi et sigilli nostri impressione et testium subscriptione corroborari precipimus. Et ne quis aliquid horum que sancta fidelium devotione oblata sunt, sibi in posterum vendicare présumât, anathematis sententiam interposuimus. Actum anno Dominice Incarnationis millesimo centesimo trigesimo tertio. Indictione undccima. Epacta vigesima tcrtia. Concurrente sexto. Signum Bartholomci episcopi. Signuni Guidonis. Signum Bartholomei archidiaconorum. Signum Blihardi cantoris. Signum Albrici. Signum Herberti Prcsbitcrorum. Signum Pctri diaconi. Signum Radulfi subdiaconi. Signum Mathci acoliti. Signum Robcrti de Montcacuto. Signum Clarembaldi de Foro. Signum Gcrardi

viccdomini. Signum Nichobi castclbni. SignumROBERTI DE CHAIS. Signum Guillclmi de Apia. Signum Odonis de Abbatia. Signum Guidonis de Loisiaco. Signum Guillelmi prepositi. Ego Radulfus canccllarius Sancte Marie

relegi.

Cartulaire de l'Abbaye de Saint-Martin de Laon (Bibliotii. Municipale, Mss. 532. D. 3-9), fol. 54. — Copie aux Archiv. Dép. de l'Aisne (H. 873), fol. 183.

(vers II 33). CHARTE DE BARTHÉLÉMY, ÉVÊQ.UE DE L.\0\, CONFIRMANT LA DONATION FAITE A SAINT-NICOLAS-AU-BOIS DE LA TERRE DE FARGNIERS ET DE PLUSIEURS AUTRES BIENS. — PARMI LES TÉ.MOINS ET LES SIGN.\TAIRES : ROBERT DE CAIX.

In nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, Amen. Ego, Bartholemeus, Dei gratià Laudunensium episcopus, notum esse volo tam futuris quam presentibus quod Ingelrannus de Para et Robertus frater ejus, cum Milisinde matre suâ, dederunt monasterio Sancti Nicholai de Saltu pro anima patris sui Thome et pro animabus suis predecessorumque suorum, villam que dicitur Parneris cum omnibus appendiciis suis tam in silvis quam in agris et pratis, que dominici sui juris erant, omnesque dominicos reditus qui ad manum suam venire debebant cum districtu. . . terrarum hujus autem ville medietatem, Ingelrannus avus eorum eidem monasterio olim contulerat. Hec omnia dederunt hereditario jure, quieta libertate, in perpetuum possidenda. Tali conditione scilicet quod abbas Sancti

Nicholai cellam ibi construet, prioremque et fratres Deo servituros pro arbitrio suo constituât, omniaque ad locum pertinentia tam fratres quam res sub ipsius eriint subjectione, dispositioneet providentia, et in signum hujus subjectionis dabuntur a priore ejusdem loci, singulis annis, ecclesie Sancti Nicholai de Silva viginti solidi publice monete. Hujus rei testes sunt : Rainaldus, remensis archiepiscopus , et Gaufridus, abbas Sancti Medardi ; Guillelmus abbas Sancti Theoderici; Theodoricus, abbas Sancti Eligii; Gislebertus, abbas Sancti Michaelis, etc. De Baronibus suis : Gerardus

de C ni; Everardus de Damuin; Jacobus de Masères;

Fulco de Hamel; Guide Castellanus; Robertus Vitulus; Robertus, filius Albrici de Travesci; Radulfus de Castelet; Rainaldus de Spordon; Ado et Iterus de Guni; Robertus Collet et Bonefacius. Hoc etiam concessit Ingelrannus quod casati sui, terras quas habebant apud Farneres, libère possint pro animabus suis transferre ad predictum monasterium ; quorum unus videlicet Ingelbertus Falconarius, assensu filii sui Hugonis obtulit Deo et Sancto Nicholao terram suam de Farneres, cujus donationis testes sunt : Sarracenus Castellanus, ROBERTUS DE GAIS, Robertus Vitulus, Albricus de Travesci, Rainaldus de Spordon, Poidaya (?), Theodoricus prepositus. Similiter Guido de Erblencurt, assensu Ingelranni et Roberti et Melisendis matris eorum contulit eidem monasterio quatuor mansos terre apud Farneres, annuente uxore suâ ex cujus parte eandem

terram habebat et fratribus conjujis sue Godefrido et

de Maria. Cujus rei testes sunt : Robertus Vitulus; Ado de Guni, et Iterus et Vylardus frater ejus; Funerius de Chaînai; Raynaldus de Ploydaga; Fulco Brûliez. Ut autem presentis cedule séries, in posterum rata et inconvulsa permaneat, ejus violatores divina ultione anathematis sentenciesubjicimus.Hancdonationem Ingelrannus, assensu et consilio baronum suorum, olim mox defuncto patrc suo Thoma, fecit ut diximus, présente Rainaldo archicpiscopo

et baronibus suis. Postea miles foetus, predictam donationem apud Faram denuo innovavit, ipse et Ada uxor ejus et Robertus frater ejus, quodnos ipsorum petitione presenti carta testium subscriptione ac sigilli nostri impressione confirniavi. Violatoribus autem hujus prime, vel secunde largitionis, si non resipuerint, anathematis absintium propinamus. Signum Bartholomei episcopi qui hoc scriptum fieri jussit. S. Guidonis thesaurarii. S. Letaldi archidiaconi. S. Blihardi cantoris, huic secunde donationi. De militibus Ingeiranni fuerunt Albricus de Travesci, ROBERTUS DE GAIS, Johannes Corbez, Landricus de Gentèle, Robertus de Gan, Ado de Devei, Philippus miles, Walterus Aireul,

Albricus de Bertoleure, Radulfus de Val , Bonardus

prepositus, Theodoricus Malgrain, Blavi Tiegot, Radulfus

Salen , Gerardus Bajulus, Bernardus de Gou

...Uemus de Nigella. Actum Lauduni anno incarnati Verbi M°.G°.XXX°.ni°, indictione xi, epacta xii, concurrente vi.

Ego Radulfus Sancte Marie legi ».

A la suite de cette charte se trouvent les annotations suivantes de la main de D. Grenier :

« An 1 1 3 3 .

« Gharte de Barthelemi, evêque de Laon, qui confirme à l'abbaye de Saint-Xicolas-au-Bois, la terre de Fargnier, léguée par Enguerran de la Fère, Robert son frère, et Milesende, leur mère, à condition que l'abbé y érigera une celle ou prieuré qui rendra tous les ans 20 sols à la dite abbaye. Elle confirme aussi quelques biens donnés dans le même lieu, par divers particuliers, sur la permission que leur en avoit donné Enguerran de la Fère, Sgr. prédominant.

« Farneris (Fargnières), village sur la gauche du chemin de la Fère à Ghauny.

« Menaces d'excommunication.

« Baronihiis suis. Ce sont les barons du Sgr. de la Fère.

« Cette charte est d'une fort belle écriture, mais fort maltraitée.

« Sceau détaché.

« Archives de l'abbaye de Saint-Nicolas-au-Bois, la3'ette de Fargnier, pièce numérotée I ».

Bibl. Nat. Mss. CoUcct. Moreau ; Chartes et Diplômes, Tome 56, pièces 39 et 40. — Citée par D. Mabillon : Annales Oniinis Sancîi Benedicti (Paris, 1739, in-foL), T. VI, p. 121.

(aX. II 38). CHARTE DE BARTHÉLÉMY, ÉVFQUE DE LAON, CONFIRMANT A l'abbaye DE NOGENT-SOUS-COUCY DIVERSES DONATIONS FAITES PAR LES SEIGNEURS ET LES PAIRS DU CHATE.\U DE COUCY. — LE PREMIER DE CES PAIRS EST : ROBERT DE CAIX.

In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Ego Bartholomaeus, Dei gratiâ Laudunensium Episcopus. Quoniam Apostolus praecipit, dum tempus habetis operamini bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei ; nos prout pastoralis solertia exigit, dum tempus habemus ea, quae pietatis sunt et misericordiae , invicem sectari debemus. Omnibus siquidem notum esse volumus, tam futuris, quam praesentibus, quod Ingelrannus filius Thomae Ecclesiam in Castro Codiciacensi sitam, quam hactenus contra jus ecclesiasticum tenuerat, per jne, et per venerabilem fratrem nostrum Goislenum Suessionensem Episcopum, crebro super hoc commonitus, tandem divinâ

inspirationc compunctus, absolutc in manu nostra rcddidit, id obnixe et dévote a nobis expetens, ut eamdem Ecclesiam Monasterio Bcatae Mariac de Novigento contradcrcmus, et canonice firmaremus.

Nos igitur pétition! ejus gratanter assensum pracbcntcs, tibi, fratcr Bruno supradicti Monasterii venerabilis Abba tuisque successoribus, et fratribus inibi Dco servientibus praefotam Ecclesiam perpetuo possidendam concedimus; ita vidclicet, ut dcccdcntibusCanonicis, pracbcndasipsorum habeas, et pro facultate loci consequenter Monachorum inibi numerum substituas.

Praefatus itidem Ingelrannus sub turri Ecclesiae capellam construi fecit, in qua, ut cotidie Missa Defunctorum pro anima patris sui Thomae, ei pro animabus omnium fidelium Defunctorum, celebraretur : hortatu Religiosorum, rogatu etiam matris suae Milesendis, et Rotberti fratris sui, et sororis suae Milesendis, et assensu procerum suorum, vineam quamdam ab omni consuetudine liberam; duos modios frumcnti ad terragia Cociaci villae, et ad transversum de Blarencurte trigenta; ad Casnels vero decem solidos in festo beati Remigii quotannis persolvendos contradidit. Dédit ad transversum Codiciacensem viginti solidos ad Luminaria Ecclesiae concinnanda; et confirmavit donum duorum videlicet solidorum, quod pater, et mater ante fecerant omni septima ad refectionem fratrum.

Contulerunt etiam pares supradicti Castelli eidem Monasterio pro animabus suis, et predecessorum suorum : ROTBERTUS DE CAIS V. Solidos bonae monetae singulis annis ad transversum Codiciacensem. Renaldus Belehere XI solidos censualis monetae ad censum suum de Morilencurte accipiendos. Ado de Luni XI solidos cursabilis monetae. Iterius frater ejus XI solidos. Rotbertus Vitulus XII denarios. Simon Crassus XII denarios. Petrus de Frescencurt XII denarios. Guido filius Alberici XII denarios. Bonifacius XII denarios. Rainaldus RufusIII sextarios vini.

Lambertus Gruellus m scxtarios vini, quos habebat in praedicta vinea. Robertus de Curval condonavit consuetudines quas habebat in eadem vinea.

Noverit etiam posteritas fidelium, quod ad transversum Pontis de Cuiaperit, quem Drogo nepos Mathildis Grossae, Beatae Mariae Novigenti ad conversionem veniens contulit, idem Ingelrannus de Carreta denarium unum bonae monetae ; de carro vero duos denarios, et de Trusseilo in Sella jacente, denarium unum; et VsolidosapudPuislerium, et obolum unum bonae monetae de unaquaque domo adjacentium viliafum , pro reficiendo ponte , Abbati et Monachis in perpetuum habendos concessit.

Ut autem haec omnia in posterum inconcussa permaneant, anathematis interpositione confirmamus, sigilli etiam nostri impressione et testium suppositione corroboramus.

Signum Bartholomaei Laudunensis Episcopi.

Signum Ernaldi Archidiaconi.

S. Bartholomaei Archidiaconi et Thesaurarii.

S. Guidonis Decani.

S. Milonis Praecentoris.

S. Anselmi Abbatis sancti Vincentii.

S. Balduini Abbatis sancti Joannis.

S. Leonii Abbatis sancti Michaelis.

S. Gualterii, Abbatis sancti Martini.

S. Gisleberti, Abbatis sancti Nicolai de saltu.

Actum Lauduni , anno Dominicae Incartionis

M.c.xxxvm.

Data per manum Ernaldi Cancellarii.

D. Luc d'Achery : Notae et Observationes ad Venerab. Guiberti Abbatis opéra (Paris, 165 1, in-folio), p. 628, 629. — Dom Toussaint Du Plessis : Histoire de la ville et des seigneurs de Coucy (Paris, 1728, in-4°). Pièces justificatives, § xviii, p. 138. — De Florival (op. cit.), p. 357.

On trouve au Département des Mss. de I;i Bibliothèque Nationale, les mentions suivantes :

« Cais. Kolk'il de Cnis est nommé le premier entre les Pairs du Château de Couci dans une Charte de Barthelemi, évéque de Laon en 1 1 38. »

« Not. ad oper. Guih., p. 628 et 629.

« Cart. hist. de l. vu ad auct. 15. Act. vu. »

De Camps : Xol>iliairc bisloriqiw, IV, fol. 297 recto; V" Cais. — BiH. Kal. Mss. de de Camps, vol. 108.

Le titre de ce volume est : « Liste des Empereurs, Rois, Reines, Princes, Ducs, Comtes, \'icomtes et autres grands Seigneurs laïques titrés et non titrés dont il est fait mention dans les Chartes et autres pièces, qui composent le Cartulaire historique de Louis VII, dit le Jeune, roi des François, »

N. B. Au tolio 347, recto, du même vol., de Camps donne les noms des Pairs de Coucv : « Ces Pairs de Couci étoient Robcrl de Cais, Renaud Belehère, Adon de Luni, Itier son trère, Robert le Veau, Simon le Gras, Pierre de Frésencourt, Gui fils d'Albéric, Bonitace, Renaud le Roux, Lambert Gruel et Robert de Courval. Cette charte lut passée à Laon en l'année 1138. »

(a\. II 38). CHARTE DE BARTHÉLE.MV, ÉVÊaUE DE L.\OX, CONFIRMANT DES DON.VTIONS FAITES PAR ENGUERRAN, SIRE DE COUCV, A L ABBAYE DE PRÉMONTRÉ. — PARMI LES TÉMOINS : ROBERT DE CAIX.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Ego Bartholomeus, Dei patientià, sanctae Laudunensis Ecclesiae

ministcr humilis, Hugoni Pracmonstnucnsis Ecclcsiac abluti, eJLisque successorihus canonicc substitucndis in perpctULim. Qui.i succcssu tcniporuni facile subrcpit praetcritorum oblivio, rcs gestas paci futuroruni mcmorata necessarias scripto commendare dccrcvit antiquitas. Ea propter Hugo, fili carissinic, tani tuturis quani praescntibus volumus innotescerc, quod Ingelrannus filius Thomae de Maria cum Roberto tVatre suo, et matre eorum Melisende, et eJLisdem nominis sorore suà, ob remedium animarum SLiarum, tibi et Ecclesiae tuae quosdam subter noniinaiidos redditiis, hac quidem deffinitione, ut in annuo coUoquio ■ coabbati vestri ordinis apud vos celebrando, ad eorum ponantur sumptus. Hujus autem gratià beneikii, primo post hanc attributionem, coUoquii coabbati, talem illis constituerunt recompensationem pietatis, ut audito ecclesiastico obitu singulorum , ut produximus hanc eleemosinam conferentes in omnibus ecclesiis hujus ordinis tantum fieret pro eorum singulis, quantum pro uniuscusque Ecclesiae fratribus et in perpetuum anniversaruis celebretur. Anniversarius etiam Thomae eorum patris et Alelmi eorum fratris. Hii autem sunt redditus : terragium de ^'revin cum décima, et terragium etiam de Coucivillâ (exceptis duobus modiis hvemalis annonae qui persolvuntur Ecclesiae B. Mariae Xongenti), vivarium etiam cum molendino juxta eandem villam. Xos autem congaudentes et eorum saluti et precibus vestris, hoc donum in praesentiâ meâ factum coram legitimis testibus autoritate nostrâ confirmamus, scriptumque sigilli nostri impressione subsignamus. Si qua igitur in futurum ecclesiastica saecularisve persona hanc decreti nostri paginam sciens hoc donum temerario ausu irritare temtaverit, secundo tertiove commonita, nisi de contemptu Episcopalis autoritatis, et de injuria Ecclesiae satisfecerit, anathematis vinculo innodetur. Hi sunt testes Arnaudus archidiaconus, Bruno abbas S. Mariae Nogenti, Ibodo medicus, Drogo de

Ni.^clla, Guido Castellanus de Coucy , Odo de Guni, Sarmcenus l-"ernie Castellanus, Robertus co<i;noment() \'ituliis, et Ravimindus lîlius ejus, Radulpluis Bulchart tVitei- Sanaceni, ROBERTUS DE GAIS, Guido hlius Alberici de Goucy, Joannes Groseth de Nigellà, Honardus praepositus Ix-rrae, Gonstantius Empiriaili, Radulpluis de Bona liliiis Roberti Enflais, litiam ad praedictum doiuim pertinet décima et ten'a<i;iuin de Aenhi et molcndinum de Rabuzeel. Actum est anno dominicae Incarnationis 1138. Epacta VII, concurrente v, indict. xv.

Suit, dans la copie de D. Grenier, une note ainsi conçue :

« En marge : Extrait abrégé dudit acte.

« Par cette charte, Barthélémy, évèque de Laon, déclare et confirme la donation taite à Téglise de Prémontré, par Enguerran, sire de Goucy, du consentement de Robert, son frère, de Melisjnde, sa mère, de Melisende sa sœur, pour le repos de son âme et celui de Thomas, son père, et d'Adelme, son trère, mort. Gette donation consiste dans le terrage et la dîme de \'ervin, le terrage de Angeis, de Gouc\-la-\'ille avec le vivier et le moulin voisin du dit Goucy-la-\'ille, etc., à condition que les revenus de' ces biens serviront à défrayer et nourrir les abbés et prieurs de l'ordre qui viendront à Prémontré pour v assister aux chapitres généraux qui doivent se tenir tous les ans. »

Bibl. Knt. CoUccl. Dom Grenier, Tome 267, in-fol. loi. 106 verso. — Impr. dans Le Paige : Bihliotheca Pracnionsiratcusis (Paris, 1633, in-fol.), p. 423, col. 2 et p. 424, col. I. — Florival (op. cil.) p. 361.

Le Paige et Florival, qui le copie, écrivent « Robertus de Lais ». G'est une simple taute d'impression à laquelle D. Grenier ne s'est pas laissé prendre, car il écrit bien

dans s;i copie que nous reproduisons ici : « Robertus de Cais. ».

xn'

(.\\. II45). CHARTE DE BARTHÉLÉMY, É V ÉQU E DE LAO\, COXEHiMAXT PLUSIEURS DONATIONS FAITES A l'aBBAYE DE SAIXT-VIXCEXT DE LAON. — PARMI LES TÉMOINS CITÉS : ROBERT DE CAIX.

In nomine Sancte et Individue Trinitatis. Ego Bartholomeus Dei gratia Laudunensium Minister liumilis, quoniam mcmoria hominum labilis sepe visa vel audita humana depressa fragilitate citius obliviscitur, ad hoc congrua litterarum elcmenta repcrta sunt, ut res geste conscriberentur, et sic aliorum noticie facilius traderentiu'. Quod et nos attendentes idcirco que sequuntur scripto apponimus ne ullâ deinceps oblivione deleantur, sed in perpetuum firma et consignata, harum salvo litterarum monimento, tcncantur. Universorum igitur tam presentium quam futurorum noticie tradimus, quod Guido Castellanus de Coceio, Jherosolymi^ni perrecturus, decem solidos annuentc Ingelranno de Coceio, de eu jus feodo descendebant, Ecclesie Beati Vincentii martyris apud Derceium, in elemosinam dédit, uno quoque anno in testo Sancti Remigii a Majore suo persolvendos talis monete qualis ibidem a censualibus persolvitur. Notum etiam facimus quod Guido lUius Rogeri de Hiricyon, omnem decimam ad casam Iicclesie de Montoiscurt pertinentem, quam antiquo tam ipse quam antecessores sui quiète possederant, annuente Guidone Castellano et Ingelranno de Coceio de quorum feodo descendebat, per manum etiam nostram, a quo ipsa décima

proccdcbat, Ecclesie supradicti martvris pcrpetualitcr in clc-mosinam habcndiim conccssit. FiJclium quoque posterltati notificanuis duoruni scdcs molcndinoruni apud Noiii^cntuni quod dicitur Coniitis ex antiquo habcri, quaruni una cum pcrtingcrct Wilardo de Goni, Deo et Sanctc) \'incenti(), assensu uxoris sue Ade iVatrumque siioruiii Addonis, Iteri et Fidconis, aniuiente etiani Iiigelraiino de Coceio, de eu jus feodo descendebat, memorate ecclesie in elemosinani contulit. Hujus rei testes sunt : Guido decanus. Bartholomeus tbesaurarius. Robertus capellanus. Arnulfus clericus. Anselnius abbas ipsius ecclesie. Gislebertus abbas Sancti Xocholaï de Silva. Bruno abbas Xonvingenti. Ingelrannus de Coceïo. Guido Castellanus. Nicholaus Castellanus. Guillelmus de Apia. Radultus MajordeCoceio. Alteramsimiliter molendini sedeni Walbertus miles de \'endolio, assensu Odonis Volantis et uxoris sue Ide, assensu etiani Scoti de Maibodicurte et uxoris sue Hesclie, jam dicte Ecclesie in elemosinani concessit. Idem etiani Scotus fideni suam dédit, sed et fide jussorcs opposuit, videlicet Bliardum et Theonem de Firmitate et Gibuinum de Nongento, quod si unquani aliquis in molendino quidpiam reclamaret in omni curia tani seculari quam ecclesiastica guarandus indeficiens existeret. Hujus rei testes sunt : Anselnius abbas jam dicte Ecclesie. Rumaldus, Isembardus, Mainardus monaclii. Clarembaldus de \'endolio. Arnulfus Brito. Herbertus Marescot. Hugo Captivus. Walterus de Mechumo. Walterus Homo Sancti Pétri. Blihardus et Théo de Firmitate. Gibuinus de Xongento. Ipse etiani Gibuinus quicquid in molendinis jure hereditario habcbat, videlicet districtum, bannum, justiciam bustelli, piscuriam aque superius usque ad ponteni et circa novas raerias et inferius quantum molendinarius martellum suum jacere poterit, Cecilia uxore sua et Guidone lilio suo concedentibus, sepe dicte Ecclesie in elemosinani dédit; hoc tantum retinens quod si

aliquis, excepte niolcndinario et servicntibusEcclesie, aliquiJ ibi toristecerit, inde justiciain exei'ccbit. Hujus concessionis testes sont : Anselnuis abbas ipsius Ecclesie. Fulco abbas Hasnoniensis. Rumaldus, IsembarJus, Waltcrus, Theobaldus, Herbertus nionacbi. Bertrannus Sacerdos. Etbertus Luscai't. Johannes Bucella. Letaldiis lUifus. Arnulfus tVater ejus. Robertus de Pestilliaco et niulti alii, illi quoque qui usagiuni exinde singulis annis persolvebant. Sed et ipsi molendinarii videlicet Rubaldus et Thereia iixor ejus, Henricus, Rogerus, Herbertus, Hernienoldus et Thomas illii eoruni, Gertrudis soror eorum, RaduUus Albus, Rainerus, Alardus filii ejus. Robertus et Helvidus uxor ejus. Stephanus, Rainerus filii eorum. Ada de Noviant. Albertus, Hairiz filii ejus. Berta, Letvidis filie ejus. Aiolz et Advidis uxor ejus. Ulbertus et Robertus frater ejus, filii que sui Hyberga. Odo Bailoles. Freelex et Bouardus. Singuli partes suas sicut easdem primitus libère et quiète tenuerant, ita Ecclesia Sancti Vincentii martyris in elemosinam libéras perpetualiter reliquerunt habendas. Preterea Rainaldus quidam miles in eâdem Ecclesia, suscepto monachali habita apud Faram ob remedium anime sue, très mansos pretate Ecclesie dédit, unam extra Castrum, de quo nobisannuatim tam ab ipso quam ab antecessoribus suis quatuor denarii bone monete persolvebantur. Sed nos in posterum utilitati et quieti Fratrum ibidem Deo militantium, providentes, eidem ecclesie ipsimi censimi in elemosinam concessimus habendum ; reliques vero duos mansos inh'a Castelluni assensu Gibuini de eu jus teodo unus dcscendebat, hac conditione Beato Vincentio tradidit, quod duo presbiteri Robertus et Waszo censum ex his duabus mansis in vita sua possideant, post decessum vcro eorum liberi ad Ecclesiam redeant. Hujus rei testes sunt : Willelmus abbas Sancti Nocholai de Prato. Gerardus abbas Fidemensis. Johannes abbas Sancti Michaelis. Albricus de Treveci. Albricus de Bertocurt. Odo de Abbatia. Oduinus de l'ara.

foshcmis de Abbati.i. M.irsilius de \'alavcrni. lîcrncrus et lUimaldiis servientes Sancti \'iiicentii. lUiid etiani scribendimi censuinuis quod inter Blihardiim de Firmitatc et Symoiieiii de Ribodimonte pro quàdani terra Hugonis cognonientt) Malivicini quani apud \illani Otîe'nnis possidebat ma^na discordia liierit, pro qua re etiaiii inter alla iniiiiicitiaruiii impedimenta Sx-monis trater Walterus nomine, t'erro percussus occubuit, postea vero, superna providente clementia lidelium salutaribiis amicorum monitis acquiescentes in aniicitiarum ledere copulati, supradictam terram cum districts et justicia tain in silva qnam in culta terra, annuente RadulU) \'ir()manden.si comité de cujus teodc) descendebat , pro anima defuncti et pro suâ suorumqiie sainte, F-cclesie sepclate in elemosinam, jiu'e perpétue), concesserunt habendam. Ciii rei interhierunt Anselmns abbas ejusdem Ecclesie, Mainardiis abbas de Ribodimonte, Gosvinus abbas Fusniacensis, Guido de Loisiaco, et Walbertiis trater ejus, Baldiiinns de Gunessa, Odo de Abbacia, Théo de Firmitate, Guiardus de Rainis, ROBERTUS DETCAIS, Gerardus Auries, Elbertns frater Symonis, Robertus Curtelor, Johannesde Maxeres, Aszo de Parpres, Gerardus de Sari, Wicardus de Beruort, Wido de Moy, aliique quamplurimi. Woc etiam a lldelibus reminisci decernimus quod Ecclesia que secunde sedis dignitatem ab antiquo ex quo urbs presulari cepit habere dinoscitur, apud Petrepontem duo molendina in via que dicitur Calciatâ, tam censu quam elemosinà de dono Roberti domini ejusdem castri per manum etiam nostram de cujus teodo totum descendebat, diu possederat; ipse vero Robertus nichilominus duo molendina intra Castellum habebat, igitiu- inter Anselmtmi tune temporis supradicte Ecclesie abbatem et Robertum, de communilandis molendinis ob meliorationem utrorumque ratio diu est habita, sed consilio et assensu nostro delînita et approbata, priori censu adnullato , molendina eo tenore associaverunt , quod

singulis annis in Xatalc Domini duos modios frumcnti, et in Pasca duos ad mensuram que illis temporibus, quando liée acta sunt, Petreponti fuit, Canonicis Beatc Marie de communi persolvent, quicquid etiam usui molendinorum necessa fuerit conimuniter tacieiit. Molendinarii ]kt niolendina, communi assensu stabilientur; posteà vero quod reliquum fuerit, videlicet et multura et justicia et ceteris utilitatibus, inter Ecclesiam et dominum Robertum sine fraudatione, equa mensura, dividetur. Cuncti etiam liabitatores terre domini Roberti tam ab eo quam a suis successoribus, molendina hec per bannum trequentare et annonam suam ibi molere compellentur. Concessum est preterea ab eodem Roberto, quod si unquam aliquis prêter ipsum et Ecclesiam Beati \'incentii in predictis molendinis quippiam reclamaret, indeiiciens warandus existeret, et partem Ecclesie liberam omnino atque quietam taceret. Hujus rei testes sunt : Wido decanus. Arnultus clericus. Xicholaus Castellanus. l^artholomeus de Montecavillonis. Bozuinus castellanus. Herbertus de Ganta. Rainerus Prepositus. Odo Vitulus. Radulfus dapifer et multi alii.

Predicte ergo, predicto modo facte, donationes et concessiones, ne aliqua in posterum oblivione aut occasione possent dissolvi, boc privilegium lieri decre\imus, sigilli nostri impressione assignatum, attestatione iîdelium subnixum. Quod si quis presumpserit, presumptionis sue vicem quo ad perseveraverit , a domino recipiat. Actum Lauduni, anno dominice Incarnationis M'\C".XL1H". Indictione vr\ Epacta iir\ Concurrente un".

Ego Bartholomeus cancellarius relegi.

D. Grenier tait suivre cette copie des observations suivantes :

« An 1 143.

Charte de Barthelemi, évèque de Laon, qui entérine plusieurs dons, fait (sic) à l'abbave de S. \'incent de Laon,

que le prélat dit avoir joui du titre de second siège, depuis que la ville est décoré (sic) du siège épiscopal : savoir, à Derli, par Gui, châtelain de Couci, avant son départ pour la croisade, du consentement d'Engucrran de Couci, son seigneur; à Montecourt, par Gui d'Hircon, avec l'agrément d'Enguerran, seigneur de Couci, et du châtelain Gui ; â Novion-le-Comte, par Wilard de Goni, le même Hnguerran de Couci y donnant son approhation ; â la Fère, par un certain Rainaud, chevalier, en prenant Thabit monastique â Saint-Vincent; â (')tiennies, par Bliard de la Perte et Simon de Ribemont, avec le consentement de Raoul, comte de \'ermandois; enlin â Pierre-Pont, par Robert, seigneur de cette forteresse .

Apud Dcrcciiuu (Derci), village du diocèse de Paon, sur la rive droite de la Serre, entre Créci et Marie.

Aptid Xoiiijciiliini qitod dicilitr Coniitis (Xovion-le-Comte), autre village sur la même rivière, au-dessous de Créci-sur- Serre.

ylpiui villaiu OlJi'iiiiis (Ort'eni ou Offignv), au même diocèse, lieu inconnu.

Apiid Fariiiii (la Père), ville sur la rivière d'Oise, au même diocèse.

.-Ipiid Pclir-poiilciii (Pierre-pont), petite ville du même diocèse, sur la rivière de Souche.

Notes chronologiques exactes.

Archives de l'Abbave de SaintA'incent de Patm, Payette de Pierrepont, Piasse 2'-'. »

(Xote de la main de D. Grenier).

BihI. Xdl. M'jiiiiss. MoRKAU, Chartes et Diplômes, vol. 60, p. 192 â 195. — AL DK Florival n"a pas connu cette pièce, et nous crovons qu'elle est publiée ici pour la première fois.

Bien que le nom « de Caix » soit écrit « Detcais », il nous parait de toute évidence qu'il s'agit bien ici de notre

xr.ii

Robert. Xon-seulcment toutes les circonstances « extérieures » de hi charte elle-même justifient amplement sa présence parmi les témoins d'un des actes qui v sont rappelés, mais la manière même dont son nom est transcrit est absolument logique et naturelle. Sans rappeler ici les principes que nous émettons dans notre chapitre IV, nous dirons seulement que les scribes du Moyen-Age écrivaient les noms « tels qu'ils les entendaient ». Or, le t intercalaire qui a donné lieu à cette forme bizarre « dc-t-Cais » exprime bien le chuintement picard, tel qu'il existe encore aujourd'hui.

(an. II 88). CH.\RT1£ DU R.\OUL , SIRE DE COL'CY, CERTIl-I.WT UNE DOX.VnON r.MTE A LABB.WE DE THENAILLES PAU ROBERT, SEIGNEUR d'k.MBLAINCOURT (ERBLAINCOURT). — PARMI LES TÉ.MOINS : ARNOUL DE CAIX, ONCLE DL'DIT ROBERT.

De octo moJios tVumciui nobis J.itis a Domino Jlobcrto de Emblecourt, quorum quinque debebamus ei et très alios debentur accipere a Houdreville.

Quoniam per scriptorum veracitatem preterita tanquam presentia soient memoriter retineri, Ego Radulphus Couchiaci dominas, per hoc scriptum meum notum omnibus lacio et testimonium perhibeo, quod Robertus miles de Emblencourt, dédit in elemosinam fratribus Thenolie octo modios trumenti ad mensuram de Maria, de meo teodo descendentes. Quorum quinque modios debebant illi monachi Fidemensis Ecclesie apud Houdevillam. Quam donationem et elemosinam predictus Robertus miles, assensu matris sue Matildis et fratrum, pariterque heredum

Page 1