Tout ce qui suit ne se trouve que dans le latin
2. Ce très curieux document a été donné par dom Piolin {lU, 651) ; malheureusement son texte est défectueux sur plusieurs points et la liste des témoins, dont les noms ne sont pas tous bien
Notum sit omnibus quod Guido de Valle dédit nobis — scilicet monachis Majoris Monasterii — quamdam terram ad burgum faciendum juxta castrum suum — id est juxta Vallem — cum omnibus consuetudinibus ipsius terrse, prseter aliquas quas retinuit sibi et quas commemoramus :
Die igitur mercati, quidquid apud Vallem venditum fuerit, sive intra Burgum sive extra — praeter panem et carnem mortuam — ■ venditse rei teloneum Guido habebit.
Si autem homo noster ^ vendiderit panem aut carnem mortuam in ipso mercato, aut in supradicto Castro Guidonis vel in Burgo ejusdem Castri, antequam mercatum sit dispersum, habebit inde Guido teloneum. Posquam autem dispersus fuerit et portaverit panem aut carnem mortuam in Castrum vel in Burgum Guidonis et ibi vendiderit, nihil inde Guido habebit.
Quod si homines extranei, qui veniunt ad mercatum, hospitati fuerint in nostro Burgo et ibi in vigilia mercati aliquid vendiderint, erit a média die teloneum Guidonis.
Ubicumque Guido habet mercatum, si homines nostri ven diderint intra banleucam mercati ipsa die mercati dabitur teloneum Guidoni ; aliis autem diebus nobis.
Solo dieferiœ, quî© est ad festivitatem sancti Dionisii, omnium quae venduntur sive in Burgo nostro, sive in aliqua terra nostra apud Vallem, teloneum Guido habebit.
De aliis feriis non est ita ; sed si noster homo in eis vendiderit antequam feria dispersa sit, dabit teloneum Guidoni ; aliter non.
Si burgenses, vel receptales Guidonis vendiderint in nostro Burgo, Guidonis erit teloneum ; similiter, si homines nostri vendiderint ubicumque Guido habebit teloneum venditionis, nobis dabunt teloneum, non Guidoni.
lus, est coupée par une lacune. M. Duchemin de Villiers, à la p. 322 de son Essai, et M. de la Beauluère, dans son Prieuré Saint- Martin de Laval^ p. 4, en ont pubhé des traductions fautives en divers endroits. Le texte que nous donnons ici est celui que nous avons établi pour Bourjoliy (II, 319), mais il a été amélioré à diverses reprises et dans la liste des témoins.
1. Le manuscrit porte non ; bien que avec ce mot l'acte présente un sens parfaitement compréhensible, nous rétablissons le mot noster^ qui nous semble plus logique ; voir du reste le numéro 17, où la même clause figure sous des termes différents.
Prseter ferias et mercata, ipsius burgenses vel receptales Guidonis non recipiemiis ad habitandum in nostro Burgo, [nisi per licentiam ipsius Guidonis.
Et lias quidem consuetudines de nostro Burgo]* et de nostris hominibus retinuit sibi Guido ; sed promisit nobis quod non emitteret eas de manu sua ad ullum alium nisi ad nos.
Donavit autem nobis ipse Guido'ut in tota terra sua per nullum suum proprium vicarium vel quemlibet alium ministrum suum nostri homines justicientur, sed tantummodo per monachum nostrum nisi forte — quod absit — monachus rectum facere disfugiat ; quod si taie fuerit forisfactum de quo oporteat prendere districtum ; nostra erit districtio sive grandis sive parva.
Dédit etiam omnibus nostris tam monachis quam clericis et laicis de bosco viridi et sicco ad edifîcandum, coquendum, ad calefaciendum, postremo ad omnia necessaria sua sufficienter.
Ubicumque Guido habet pedagium dédit nobis illud de nostris hominibus.
Quod si homo extraneus apportât aliquam rem, quam velit vendere in nostro Burgo, non dabit inde pedagium magis quam si portet illam vendere in Burgum Guidonis.
Praeterea omnes terras, quas jam in suo honore habebamus, idem Guido nobis concessit et omnes consuetudines quas in illis habebat nobis donavit ; similiter qugecumque res in tota terra sua darentur nobis, aut emerentur a nobis, et res ipsius nobis concessit et omnes consuetudines quas ipse, vel suus hseres, in die qua darentur vel emerentur in illis rébus habuerit nobis donavit — tali tamen pacto ut ipsse res quse pertineant ad illam nostram obedientiam de Valle et ipsam obedientiam ita tractaret atque œdifîcaret abbas Majoris Monasterii sicut vellet, et secundum voluntatem suam de reditibus ipsius obedientige faceret, id est quantum vellet ibi relinqueret, quantum vellet juberet afferri admensam Monasterii, sicut facit de aliis obedientiis.
1. Les mots entre crochets manquent dans le manuscrit : nous les empruntons à dom Piolin.
Dédit etiam nobis ne iinquam pedagium sumerelur in ullo loco ex omnibus cujuscumque generis rébus quae per terram suam undecumque nobis adducerentur.
Ista omnia quae Guido nobis fecit pro sua, et suorum parentum et liberorum et conjugum animabus, concesserunt filii ejus : Hamon, Hildelinda, Agnes, Hildeburgis et Guido et Gervasius,
Hujus rei testes :
De dono Guidonis et de concessu Hamonis et Guidonis :
Fulcodius de Chemilleo, [ou Chevilleo].
Hamelinus, fdius Yvonis.
Hubertus juvenis.
Drogo de Dionysio.
Adelelmus, fdius Hugonis.
Constantius de Genesta.
Garinus de Intramis.
Rotrudis, supradicti Guidonis uxor.
Gualterius, filius ejus.
Odo. filius Yvonis.
Gaufridus de Montemerdoso.
Garnerius [ou Guarinus], nepos Hermengardis.
Aimericus, armiger Guidonis.
Arnoldus, filius Hamelini.
Fulcherius [ou Fulchodius], presbiter.
Guâuscelinus, presbiter.
Guauscelinus, seneschalus.
Azo, almiger Hamonis.
Guido, filius ejus.
Robertus filius Raganerii.
Richerius de Castellione.
Robertus de Monte Pinsonis.
Fulcherius de Asinariolis.
Guido, vicarius. '
Osmundus, Richerii filius.
Lisiardus de Erqueneio.
De auctoraîîiento Hildeline :
Hamo, frater ejus.
Hersendis, uxor ejus.
Hugo de Cadurcis.
Eudo, filius Quanselini.
Giraldus, cognatus Remundi
Gauterius de Malo Campo.
De auctoramento Agnetis :
Guidulfus de Castello Gonterii.
Guido, filius Lonneii.
Gaufridus, frater Adelardi.
Isembardus, filius Hamelini.
De auctoramento Gervasii :
Guido, filius Salomonis de Sabolio.
Robertus, filius Gundioi de Gervroniensi.
19. — 1042-1063. — Notice des moines de Marmoutier de l'acte par lequel Robert le Bourguignon et Avoise de Sablé exemptent les moines de Marmoutier de tous péages sur les fiefs de Craon et de Sablé ; le moine Jean de Laval est témoin (Dom Piolin, Eglise du Mans, III, 655).
20. — 1055, septembre ou octobre, avant le 15*. — Notice dans laquelle les moines de Marmoutier énumèrent les dons que leur fit Jean de Laval, leur confrère, de biens venus de Berthe, sa mère ; ils relatent l'assentiment de Guy I et d'Hamon, son fils, ainsi que celui de Guillaume le Conquérant (B. N., Baluze, 11, 44).
Plerumque pax et quies quorumcumque perturbatur fidelium pravorum inexsatiabili cupiditate hominum, dum quod isti juste videntur possidere, illi injuste cupient diripere, necnon qu8e boni vivere et sustentari habent in servitio Dei, fronte impudenti calumniantur impii, ut suse satisfaciant cupiditati. Unde fit utquae prius omnimodis rata putabantur, post irrita fieri ssepius videamus, et diù absque calumnia possessa, quasi ab ipso sinu incautis et nihilominus cogitan-
1. Bourjolly (I, 101) avait connu cet acte, mais il l'avait analysé de la façon la plus inexacte en y interpolant la fausse date 1047 ; aussi M. Le Fizelier avait-il consacré toute une note a établir sa fausseté. La pièce est parfaitement authentique et sa date se dégage de la présence parmi les signataires de Maurille, archevêque de Rouen, qui ne prit possession de son siège qu'en septembre 1055, et de Gervais, qui cessa d'être évêque du Mans le 15 octobre 1055. On sait que, à partir de son traite avec Geoffroy Martel, ce prélat vivait à la cour de Normandie.
tibus erepta. Est ergo prudentium in futurum semper providere et convenientias rerum suarum, donationes, vel venditiones, litteris inserere, ne oblivione depereat quod sibi vel posteris non ignorare expédiât.
Nos igitur Majoris Monasterii monachi notum fieri volumus successoribus nostris qemdam militem nomine Johannem, pagi Cenomannensis indigenum, Widonis de Valle filium, in Normannia, territorio Vilcassino, quemdam fundum dédisse nobis, voluntate et assensu patris sui necnon et fratris, nomine Haimonis, medietatem videlicet totius potestatis Verliaci^
Dédit etiam haud longe ex integro ecclesiam in villa quae Guarniacus dicitur^, juxta fluvium Eptae sitam, cum una mansura terrœ et duobus molendinis, cum septem acris prati, et septem hospitiis.
Sed fundum Verliaci cum uxore sua Berta, Johannis et Haimonis matre, Wido pater eorum, in maritaticum accepit, ecclesiam Guarniaci cum terra, molendinis, acris prati, et hospitiis post acceptam eam émit.
Qu8e omnia, cum ipse grandsevus esset et senis gravis, quia longinque erant, dédit Johanni, priori natu, jam juveni^.
Sed aliquando post elapso tempore, cum Johannes unum de XXX agens annum, œtatis jam virilis esset et militari sub habitu, vir quippe ex illustri presapia ortus, degeret, Dei gratia respectus, idcirco enim fortasse prsesago futuri nomine Johannes est vocatus, corde compunctus, mundum cœpit horrere, quem quotidie in deterriora videret devolvere. Des-
1. Vesly, Eure. Il faut remarciuer que ni Le Prévost, dans ses Notes sur l'Eure, III, 357, ni Gnarpillon dans son Dictionnaire de l'Eure, n'ont mentionné cette charte et les numéros 27 et 30, qui y sont relatifs ; il n'en est pas de même de dom Martène, qui y fait allusion dans son Histoire de Marmoutier, I, 341, mais qui donne pour mère à Jean de Laval, Rotrude au lieu de Berthe.