Les dix mots entre crochets manquent dans
2. Cet acte nous offre un bien curieux tableau de mœurs : ce propriétaire apportant aux moines une vieille charte écrite en latin barbare, qui au lieu d'établir ses droits, en montre toute la nullité : le document était en effet une concession en mainferme, étendue à trois générations : Engebault, sa fille, Ermensendis, et ses petits enfants. Il est donc évident que les cousins du petit-fils ne possédaient aucun droit sur les biens concédés. Quant à luimême, il n'était pas e:i position régulière, puisqu'il n'avait jamais payé le cens imposé par la constitution de la mainferme. C'est la première fois qu'on est mis à même de constater dans le Maine l'existence d'une mainferme.
necessarius vestitus, et ut puerum quemdam quem habebat ille fîlium in propriam familiam eidem ipse Guido jugiter receptaret alendum. Quse tamen si Guido minus impleret, nihil hinc erga nos aut donata nobis Fulcoinus reclamaret. Dedimus et octo denariorum libras Fulcoini parentibus ; qui ita nuncupabantur, Godefredus, Andréas frater ejus, Ingelbaldus filius Gentissimœ, Gandelinus frater ejus, Fulbertus, Guarinus Calvus, Rainaldus filius ejus.
Haimoni perinde filio Guidonis ob auctoramentum paternœ donationis solidos dedimus sexaginta. Ita isto auctorizante cum supranominatis fratribus et sororibus suis, Fulcoino favente gratanter cum parentibus suis, accepta cartula superius memorata, vir spectabilis Guido per manum ssepe fati Hamonis filii sui futuri quoque sibi, si fuerit vita superstes, heredis, ea nobis illam ratione contradidit ut ex illo die ita in nostrum devenirent dominium omnia de quorum ad manufirmam donatione, eadem conscriptio testabatur ut in suum devenire debebant qua die Fulcoinus moreretur, etiamsi ob illam censuum defraudationem non ea amisisset quamdiu vixisset, his duntaxat exceptis quae antiquo dono Guidonis tenebat bis diebus Hamo quidam nomine cognomine Crispus, quœ sunt terra desuper fluvium qui Solemni nuncupatur appellatione Barbatus, et unus in eo llumine molendinus. Reliqua vero omnia quae désignante ssepedicta cartula diligenti pênes nos in posterum cautione servanda quae sint nosci poterunt in dominium nostrum, contenta superius ratione cesserunt cum omnibus consuetudinibus, quae in eis continebantur. Nam nec praeter Guidonem homo ullus in eis habebat consuetudinem, nec ipse donando nobis illa, sibi retinuit aliquam, mercati teloneo duntaxat excepto.
Acta sunt haec testibus istis :
De prima illa donatione Guidonis cum Hamone et Guidone filiis suis : Huberto juvene. Garnerio nepote Ermengardis, Gauscelino presbytero, Guidone fratre ejus, Adelelmo filio Hugonis, Haimerico armigero Widonis, Gauscelino seneschallo, Gualterio filio Rotrudis, Ernoldo filio Rainelmi, Azone armigero Hamonis, Rotberto filio Ragananii.
De secunda donatione Hamonis, quae apud castrum suum
facta fuit domnô abbate Alberto* : Garino monacho, Ricardo monacho, Gualterio monacho, Urvodio monacho, Fulcodio monacho, Fulcodio presbytero, Guascelino presbytero, Fulcodio de Chemaliaco, Patricio, Odone filio Ivonis, Uberto juvene, Raherio de Castellione, Adelelmo seneschallo, Hamone vicario.
De familia sancti Martini : Hildeberto coquo, Bernardo majore, Johanne converso, Arnulfo clerico.
Testes de auctoramento Hidelindae : Hamo frater ejus, Hersendis uxor ejus, Hugo de Cadurcis, Eudo filius Gauscelini, Girardus cognatus Raimundi, Gualternus de Malo Campo.
De auctoramento Agnetis : Guidulfus de Castro Gunterii, Guido filius Lanucii, Gaufridus frater ejus, Adelardus de Castro Gunterii, Isembardus filius Hamonis.
De auctoramento Gervasii : Guido, filius Salomonis de Sablolio, Rotbertus, filius Genduini de Gervroniensi.
17. — Vers 1050. — Notice des moines de Marmoutier relatant le don que leur fit Guy I d'un bourg à l'Ouest de Laval, don approuvé par ses enfants : Hamon, Guy, Gervais et Agnès ; le moine Jean, son fils, est témoin (B. N., Baluze, 11, 6 et latin 12878).
Nosse debebitis si qui eritis posteri nostri, Majoris scilicet hujus habitatores Monasterii sancti Martini, spectabilem quendam virum nomine Guidonem, castri quod appellatur Vallis in pago Cenomannensi conditorem ac possessorem, donasse sancto Martine et nobis sub regimine nunc agentibus domni abbatis Alberti^, apud idem castrum burgum unum, quantum scilicet occidentem versus ante portam Redonensem porrigitur, cum universis redhibitionibus consuetudinariis, e quibus illas tantum hic commemorare convenit, certisque suimet rationibus designari quse, pro loco vel tempore, juxta rationem donationis suae, aliquando nobis, aliquando redhibenda sunt illi^
1. 2. Albert, abbé de Marmoutier de 1032 à 1063. 3. Ce qui suit se trouve, sous une forme plus développée, dans le numéro 18.
Die igitur mercati solemnis, quicquid, extra panem carnemve mortuam, sive intra, sive extra burgum nostrum venditum fuerit, venditionis hujus teloneiim, ipsius scilicet Guidonis, erit.
nia quoque, panem videlicet carnemque mortuam, si burgensis noster ipsa mercati die de eodem efferens burgo, in burgo castroque Guidonis, aut in illo mercato, vendiderit, ante duntaxat quam dispergatur publions ipsius mercati conventus, Guidonis itidem erit teloneum venditionis illius, salvo scilicet nostro, qui nobis nihilominus inde reddetur.
Post autem eodem die, omnique alio et hujus et universse venditionis nostrorum hominum teloneum erit nostrum, Guidonis nullum.
Prseterea, si ad mercatum sœpedictum extraneus quisque aliquid afferens venundandum, pridie quam mercatum celebretur in burgo nostro hospitans, ibidem vendiderit illud, hujus quoque venditionis teloneum erit ssepefati Guidonis.
Haec de burgi illius burgensiumve consuetudinibus notificata sufficiant ; in quo etiam commanentibus universis, tam monachis quam clericis et laïcis, ex bosco suo viridi ac sicco ad œdifîcandum, ad coquendum, ad calefaciendum, ad omnia postremo necessaria sufficienter in perpetuum crebro dictus Wido donavit. A reddendo pedagio ubicumque in tota terra sua prenditur omnibusque aliis consuetudinibus, a quibus scilicet immunes erant sui, illos quoque nostros pariter burgenses absolvit.
Statuit proinde in omni terra potestatis suse privilegium nostris hominibus ut a nullo suorum justiciarentur, nisi per monachum qui pro tempore in locis illis nostris prsefuerit rébus, isque monachus scilicet, si ejusmodi fuerit forisfactum, prendet a forisfaciente districtum.
His ita se habentibus.liberalitatemerga nos suae largitionis idem vir nobilissimus amplificare perrexit, ac primo quaecumque ab aliis donata vel empta, donanda quoque atque emenda, infra terminos suse dominationis aut habebamus, aut habituri eramus, gratuito nobis sui suorumque filiorum firmante auctoramento, Haimonis, videlicet, Gervasii, atque Guidonis, simulque Agnetis.
Tune deinde vicarias redhibitionesque atque exactiones
CAHTULAIRE (1020-1065)
consuetudinum universas, quas in rébus ipsis aut in dominiiim ipse suusve quilibet in perpetuum hères haberet, aut aliis quibusque donasset, tam proprias démenti nobis liberalitate donavit quam ab aliis datas aut emptas, dandas sive emendas roboratissime auctorizatione firmavit. Ad postremum ex omnibus cujuscumque generis rébus quse per terram sui juris undecumque nobis adderentur nec ubi pedagium exigeretur, perpetualiter remisit.
Fecit haec Johannis quidem fdii sui apud nos monachi nuper effecti occasione commonitus, pro sua scilicet suorumque parentum, conjugum, et liberorum redimendis animabus, ad cuncta faventibus suis supra nominatis filiis.
Testibus^ qui interfuerunt istis : Guarinus de Entramis, Fulcodius de Chevilleo, Hamelinus fdius Ivonis, Hubertus juvenis, Drogo de Sancto Dionisio, Adelelmus filius Hugonis, Constantius de Genesta, Rotrudis uxor predicti Widonis, Gualterius filius ejus, Gaufridus de Montemerdoso, Guarinus nepos Ermengardis, Aimericus armiger Guidonis, Arnoldus filius Ramelini, Fulchodius presbyter, Guiscelinus presbyter, Guido clericus filius Salomonis, Robertus filius Gunduini de Theurondis.
De auctoramento Haimonis : Gauscelinus seneschallus, Aszo armiger ejusdem Haimonis, Guido frater ejus, Robertus fdius Raganarii, Robertus de Monte Pinzonis, Hubertus juvenis, Fulcherius de Asinariolis, Guido Vicarius, Osmundus filius Richerii, Lisiardus de Erqueneio, Adelelmus filius Hugonis, Gualterius filius Rotrudis.
De auctoramento Agnetis, sororis ejus : Guidalfus de Castro Gunterii, Guido fdius Lonueii, Gaufridus frater Adelardi, Isemburdus fdius Hamelini.
18. — Vers 1050. — Notice où les moines de Marmoutier relatent les conditions du partage entre eux et Guy de Laval du profit des marchés et des foires de Laval ^ (Bibliothèque de fiaval, manuscrit 87, fol. 25).