LA MAISON DK LAVAL
ainsi que Denise, son épouse, reçoivent des dons de Facheteur. On y relate aussi les dons de Jean de Méral et de Richard le forestier (A. N., T, 1051 '\ 204).
Nosse debetis, Majoris Monasterii monachi, quod domnus Rivallonus, monaclius noster, émit a Guidone de Valle boscum unum, qui dicitur Monduluet, et terram, sicut via de Cociaco dividit usque in Ceriset, et de Monduluet usque in Brolet Goscelini, et sicuti rivulus currit ; et nostri homines, qui ibi hospitabuntur, liabebunt pasturam et boscum ad edificandum et ad ignem. Non tantum hec sed omnia quecumque liabebat ibi Guido concessit nobis, ita libéra et quieta sicuti habebat et ad capellam faciendam.
Propter hoc habuit decem libras
Quod concessit Hugo, frater ejus, qui vigenti solidos habuit et Dionisia, uxor ejus, qui trigenta solidos habuit.
Hujus rei testes sunt : Hamelinus de Altanoisa ; Fulco de Buinone; Haimericus Francus. Ernaldus prepositus, Johannes tilius Rainerii, Popardus molinarius.
Postea Johannes de Meral feudum suum concessit beato Martino et nobis monachis ejus quidquid habebat in eadem emptione et habuit inde quatuor libras.
Hujus rei testes sunt : Algerius de Genesta, qui partem suam nobis concessit, et habuit inde quindecim solidos ; et Paganus, filius suus quoque, qui concessit.
Quod videruntet auctorizaverunt Armillius Rivalonus filius Tetbaldi et alii suprascripti.
Iterum Ricardus forestarius quidquid liabebat in eodem concessit et habuit quindecim solidos.
Testes qui supra.
65. — 1080-1090. — Notice dans laquelle les moines de Marmoutiers relatent le don de Montevert fait par Guy II au prieuré de Vitré et indiquent ce qui fut donné par les moines à Guy II, à Denise et à Hugues, frère de Guy(A. N., T. 1051 200).
Notum sit omnibus posteris Majoris Monasterii monachis quod Guido, dominus Lavallensis, dédit in elemosinam monachis Majoris Monasterii de Vitreio terram de Monte deDovesti, usque ad callem, quae vadit ad Quocé, et usque ad nemus Gosellini, ita libère et absolute sicut ipse dominus Guido habebat ipsam terram.
CAIITULAIUE (1080-1119)
Deditque ligna hiijiis terrœ ad domos eorum faciendas, ibi et ad Vitré et omnium suorum liominum in terra manentium cum monachis, et similiter ad ignem faciendum ad se calefaciendum.
Dédit etiam similiter pastum omnibus pecoribus monacliorum et suorum omnium liominum in illa terra cum eis habitantium, pastum dieo et illius supradicte terre et alias passim extra, per totam communem suam aliam terram.
Pro qua tamen re habuit ipse Guido decem libras Cœnomanensium denariorum ; et uxor sua, nomine Dionisia, trigenta solidos ejusdem monetae ; et Hugo, frater ipsius Guidonis, vigenti solidos ejusdem monetse, pro assensu suo.
Unde sunt testes : Fulcode Buignon, Hamelinus Francus, Odo de Dana, Boscherus seneschallus, Robertus Babolin, Ermenaldus Portulas, Robertus filius ejus, Johannes filius Reneii, Popardus molendinarius, Hubertus filius Tebaldi, Cadinus Stabilis, Garnerius frater ejus.
De monachis : Odo de Chamars, Hubertus Rivallo, prior tune de Vitreio, qui fecit hanc emptionem, Erinardus, Renaldus.
66. — 1082-1093. — Sentence de Jean, archevêque de Dol, rendue contre l'abbaye de Saint- Jouin, maintenant à celle de Saint-Serge la propriété de la chapelle de Bréal sous Vitré, qu'elle avait reçue en don de Rénier de Taillie et de ses fils Renaud et Méril, par la concession de Jean de Laval, d'Hamon, son frère et de Guy II, ainsi que de Robert I de Vitré et d'André, son fîls ; furent témoins Geoffroy le Vieux, seigneur de Mayenne et Geoffroy le Jeune son petit fils *. (Imprimé, Lobineau^ II, 239, et Morice, I, 475).
67. — 1090, Marmoutier. — Notice dans laquelle les moines de Marmoutier relatent rétablissement par Guy II de divers droits sur le prieuré de Laval et l'abandon qu'il en
1. Cette charte, qu'on ne saurait s'étonner de ne pas rencontrer au précieux Carudairc de Saint-Joaiti de Marnes, mis au jour en 1854 par M. de Grandmaison, et imprimé au tome XVI de la Société de statistique des Deux-Sèvres, a été de la part de M. de la Borderie l'objet d'une curieuse analyse, laquelle, après avoir parue dans la Semaine Religieuse de Rennes (VII, 312 et 344), a été insérée par M. l'abbé Guillotin de Corson dans son Fouillé historique de Rennes [II, 546-551].
fit lors de la sépulture de Denise de Mortain, sa femme, à Marmoutier (B. N., Baluze, 11, 29).
« Cor régis, ait Scriptura, in manu Dei est, et quo voluerit inclinât illud. » Et sic de principe, sic de omni prorsus homine crcdi débet quod tantum quisque possit quantum a Deo permittitur Quod ad cautelam aliorum evidenti monstramus exemplo.
Cum post mortem liaimonis senioris de Valle Guidonis, Guido junior in paternum successisset honorem, ut assolet, illa œtas plus cupiditati studens quam elemosinis, plus de corporali emolumento quam de animœ salute cogitans, consueludines quas nos monachi Majoris Monasterii in burgo supradicti castelli cum ipso burgo ab antecessoribus ejus in elemosinam acceperamus, et usque ad illud tempus solutas etquietas tenueramus, violentia sua nobis abstulit, et per multos annos in dominio suo eas retinuit.
Consuetudines autem ]ige sunt : scilicet teloneum totum de extraneis hominibus, qui in burgo nostro aut vendebant aliquid, aut negotiabantur, aut aliud quid operis exercebant, unde consuetudines aliquae exibant ; quae omnes per totam ebdomadam nostrse esse debebant, solo sabbato excepto, quando forum publicum celebratur, quod adjus domini ipsius pertinet, cum omnibus consuetudinibus.
Post multum vero spatium temporis, quando voluntas Dei fuit ut jus nostrum recuperaremus, contigit supradicti domni Guidonis conjugem obire ; cujus dolore et amore compuncius ipse Guido, pœnitens injustitiae quam nobis fecerat, ettimens ne hoc infortunium cum aliis quœ ei accidebant pro damno quod Ecclesiœ inferebat pateretur, advocato domno Guiardo monacho nostro, qui tune erat prœpositus obedientise illius, guerpivit totum quod de nostro injuste tenebat, faciens inde donum recens, quod per manum Clarenbaldi de Monte Frotinerii super altare Beati Martini transmisit.
Et ut donum illud firmum et inviolabile in perpetuum permaneret, coram omnibus qui aderant, ipsum Deumfidejussorem inter se et nos posuit : forisfacto calumniam nobis aut violentiam in re illa poneret, et cœteras res nostras carius quam antea faceret et fidelius amodo tueretur et defenderet. llœc omnia fecit pro sua et pro conjugis truœ salute, et ut eam
CAHTULAIHK (1080-1119)
honorifice juxta patrem suum Haimonem sepeliremus quod et fecimus.
Accepto enim corpore defunclae mulieris, domniis Guiardus, de qiio supra diximiis, attulit illud ad Majus Monasleriumconduclu suo et exponsis suis, quod nos sicut postulati fueramus loco suprascripto honorifice sepelivimus, et orationes débitas impendimus.
Acta sunt hœc anno ab incarnatione Domini MXC, sub domno abbate Bernardo.
68. — Vers 1090 \ — Notice des moines de Marmoutier de l'acquisition de la Maison Alard en Marcillé, faite par eux avec le consentement de Robert I de Vitré et d'Enoguen, sa mère (Imprimé, Dom Morice^ I, 403).
69. — 1085-1096. — Notice des moines de Saint-Vincent du Mans de la paix faite par eux avec Guy, fils d'Hélinand ; Guy de Laval et Hugues, son fils, sont au nombre des témoins (Imprimé, Cartiilaire de Saint-Vincent^ n° 323).
70. — 1085-1096. — Notice des moines de la Couture da don par lequel Foulque, fds de Hunauld, fonde le prieuré de Neuvi ; parmi les témoins Hugues de Laval (Imprimé, Cnrtulaire de la Coutaj-e, n° XXII).
71. — Vers 1094. — Notice des moines de Saint-Serge, dans laquelle ils ont résumé les conditions dans lesquelles ils ont acquis la proprié+é d'Astillé (Communiqué par M. Fabbé Angot d'après une copie défectueuse de dom Housseau).
Antiquœ est consuetudinis, ne oblivione res ecclesiarum deleantur, prudenti consilio scriptis^per posteros manifestari ; quippe, ubi per nepotes non continuatur progenies, sed ex diverso venientes augularis lapidis gratia in unius domus aedifîcationem consurgere didicerunt.
Ne igitur undecumque congregati ignorent quomodo Sanctus Sergius habuerit Itastiliacum, meminerint Hamelinum de
1. Il est question dans l'acte du comte EQd(;s, fils de Hoël II et d'Avoise ; ce qui oblige à placer l'acte à une époque où celuici avait atteint ses vingt ans.
2. Le texte porte: Wido de Vallo, Hugo, filius Widonis, probablement ces deux témoins ne faisaient pas partie de la maison de Laval.
Merallo, concedentibiis filiabus suis, Dominella et Osanna, priiis ecclesiam et quidquid ad ecclesiam pertinebat, dédisse cumtota décima, quam in ejusdem ecclesiaî parochia habebat, ctmonachos Sancti Sergii annum et diem in vita ejns, vidente Isembardo Ragot et filiis ejus, collegisse.
Mortuo autem Hamelino, priiis Isembardus, licet postea factus monachiis pœnituerit, et, posteum, ejus filiiis Vigianus Sancto Sergio quœcumque Hamelinus in Ilastiliaco dederat abstiilerunt.
Sed cum excommimicationis vindicta fere per tresannosin Vivianum procederet, tandem hanc concordiam cum domno Achardo abbate fecit. Convenerunt domnus abbas et Vivianus Ragot Ilastiliaco et ex utriusque parte multi legitimi testes monachi, clerici et laici, et sedatis utrobique controversiis reddidit Sancto Sergio Vivianus, concedenteuxore sua et fratre suo Hugone, ecclesiam cum omnibus adeam pertinentibus, id est, omnes oblationes, totam sepulturam, omnium, annonarum et vini décimas, omnes primitias, et insuper, pro anima patris sui et antecessorum suorum, juxta ecclesiam ad edificandam domum, aream dédit etquamdam masuram terrae cum pratis eamdem terram pene circumplectentibus. Ac insuper per fidem suam promisit se abque malo ingenio hœc omnia contra omnes calomniatores tueri, jurando scilicet, ac etiam.si necesse esset, pugnando. Quod si non posset, nummos quos ab abbate accipiebat, ad terminum abbatis aut alterius,si ille obisset,monachis Sancti Sergii.... trigenta libras cenomanensis monetœ Viviano donavit Et insuper concessit ut si monachus vellet fieri, censum nisi quem sponte secum afferret, ab eo non exigeret.
Testes : Drocho, tilius Anscherici, Robertus, filius Willelmi, Engelgerius, Valterius, filius Marcheni, Richardus, frater ejus, Ilubertus Bovet, Ratfridus, Aimericus, et multi alii.
72. — 1093. — Notice du don de Hervé, fils de Goranton, accordant à Sainte-Croix de Vitré ses droits sur les foires de la ville ; André de Vitré et son frère Robert consentent à ce don (Imprimé, Dom Morice^ I, 481).
73. — 1094, V. s., 14 janvier, Sablé'. — Cirographc portant accord entre Marmoutier et Saint-Pierre de la Couture. A Laval, Marmoutier obtient la reconnaissance de ses droits sur la chapelle du seigneur, sur l'église de la Trinité et sur le monastère de Grenoux^ et on se met d'accord pour la perception de la dîme des vendanges (Imprimé, Maison de Craoïi, II, 309).
74. — 1095, 24 mai. — Notice par les moines de Saint- Vincent de la ratification des dons du vicomte Hubert donnée par le vicomte Raoul, l'année même où il avait épousé la sœur de Guy de Laval (Imprimé, Cartulairede Saint- Vincent^ n° 626, et Amplissima collectio, I, 564).
75. — 1095, V. s., du 10 au 16 mars-. — Notice des moines de Marmoutier du don qui leur avait été fait par Hamon de toutes les vignes dont ils devaient jouir après le décès d'Hersende. Celle-ci pendant son veuvage leur avait aussi fait don d'un bourg. Ces dons ne furent ratifiés par Guy II qu'après de longues hésitations (B N., Balu.ze, 77, 34).
Noverint omnes quod Haimo, dominus LatsevaLis, dédit beato Martino Majoris Monasterii et nobis ejus monachis omnes vineas suas quas aedificaverat. ita ut, post decessum uxoris suse Hersendis, eas liaberemus, annuente ipsa Hersende, unde quidam noster monachus, Hervaeus nomine, tune temporis prgepositus Lataevallis, revestitus est pro nobis per unum cyphum ipsorum.
Post mortem vero ejus, id estHaimonis, dédit praedicta Hersendis beato Martino et nobis, propter suam et sui viri animam, burgum quoddam^, quod ipsa œdificaverat, cum
1. Il est intéressant de noter ici que cet acte est daté : « Anno ab incarnatione Domini MXCIIII, dominica prima post octobas Epiphanise, die scilicet festivitatis sancti Felicis in Pineis ». Or c'est en 1095 que la Saint-Félix de Noie est tombée le dimanche après l'octave de l'Epiphanie. L'acte prouve donc que dès cette époque le style de pàques était en usage.
2. Les synchronismes de cet acte sont importants à relever car ils prouvent que son rédacteur commençait l'année à Pâques ; en eiTet le concile de loars eut lieu pendant la troisième semaine du carême de 1096, n. s. (Voir Migne, Patrologie latire^ GLI, 199).