V. Esto ei. Domine, turris fortitudinis
R. A facie inimici.
Y. Nichil proticiat inimicus in eo.
R. Et filins iniquitatis non possit nocere ei.
Y. Domine, exaudi orationem meam.
R, Et clamor meus ad te veniat,
Y. Dominus vobiscum.
R. Et cum Spiritu tuo.
Or ou us. Gracia.
Mentes nostras, quosumus Domine. Spiritus paraditus qui a te procedit illuminet et inducat in omnem, sicut tuus promisit filins, veritatem.
Alla oratio.
Adsit nobis, quesumus, divina virtus Spiritus Sancti que et corda nostra elementer oxpurget et ab omnibus tueatur adversis.
Alla oratio.
I)eus, infirmitatis humane singulare présidium, auxilii tui super infirmos nostros ostende virtutem ut. ope misericordie tue, adjuti ecclesie tue sancte,incolumes representari mereantur. Per Doininum nostrum Jhesum Christum filium tuum qui tccum vivit et régnât in unitate ejusdem Spiritus Sancti, Deus per omnia secula seculorum. Amen.
Et post omnia supradicta, curatus capiat missale supra quod in suis manibus. leprosis omnibus leprosaric presentibus, novus leprosus jurabit sub hac forma:
Ego, N., dono libéré et sponte me et mca bona que sunt declarata ad meum ingressum. liuic loco vocato leprosaria Quarrogii vel Quercus, excepta persona mea si pristinam sanitatem recuperarem, ac proinicto veram obedienciam et reverenciam ordinario meo, episcopo Gebenn. et curato Sancti Leodegarii vel de Tonay, presenti et fnturis canonice intrantibus. ac tidelitatem ipsis et fratribus mois leprosis et predicto loco Quarrogii vel de Quercu. Votumque meum pro ipsius maladerie utilitate et fratrum leprosorum semper dabo, secundum Deum et conscienciam. Et omnia observabo que in reformacione leprosos tangente ordinata sunt auctoritate Sanctissimi Domini nostri Felicis Pape Quinti, per reverendum patrem dominum Bartholomeum cpiscopum Cornetanum. Et sic me Deus adjuvet et liée sancta evangelia.
Quo facto, obsculetur leprosus manum celebrantis, c.ui. pro helemosina et refectione atque labore süo, donet grossos très, vel quinque si non sit pauper.
Deinde curatus ducat eum in ipsa capella ad leprosus qui omnes ilium recipiant ad tactum manus. Et remanoat ultimus in choro in loco suo. Et semper primo recepti leprosi précédant in omnibus, mares tamen semper mulieres précédant eciam nltimo recepti.
Postea aperiatur arclia scripturarum, presentibus omnibus supradictis et notarié publico per quem describantur, in libre
PIÈCES JUSTIFICATIVES
a<l hoc deputato, nomen leprosi, annus, mensis et dics quibus ipso 1 cp i'Os u s locum intraverit, et quo modo juraverit ot receptus fuerit. Notentur eciam in predicto libro bona oinnia quecunquo, tam mobilia quam immobilia que socum leprosus illc dctulerit, cum nominibus testium ot signo sui notariatus. Item, si liona immobilia dederit, per quitonum capiantur et gubernentur, sive locentur, prout melius visum fuerit. Si veropecunie dentur, tune in manibus camerarii deponantur qui. infra très rnenses a die recoptionis, unacum curato et quitono, ac scicncia et consensu leprosorum, in redditus perpetuos ipsius maladerie convertantur.
Ex post, prior leprosorum, novum leprosum per manum capiens. ilium ducat ad caineram que sibi fuerit deputata. precedente curato cum aqua benedicta quam in ingressu per cameram aspergat. Et domum sive cameram benedicat dicendo : Adjutorium etc.
O ratio.
Te Deum patreni omnipotentem. supplices exoramus pro bac domo et pro domo bujus babitantibus, ac ipse ut eam benedicere et sanctificare digneris, et ut sint promptuaria eorum plena eructancia. Ex boc in illud, tribuc ei et de rore celi babundanciam et de pinguedine terre vite substanciam. et desideria voti eorum ad eifectum tue miserationis porducas. Ad introitum ergo nostrum, bonedicere ot sanctificare digneris hanc domum. sicut benedicerc dignatus es domum Abraam, Ysaac et Jacob. Et intra parietos domus istius. Angeli tue lucis inliabitent, per Dominum nostrum etc.
Et ibi leprosus, in pace et cum bona exortacione ad patienciam relinquatur cum aliis leprosis. Debueritque ibidem quitonus omnia necessaria préparasse, presertim prandium pro ipso et aliis leprosis antiquis, sumptibus novi leprosi, qui simul eo mane omnes prandeant.
Quomodo vivere haheant leprosi inter se.
Item, cum leprosi sint religiose persone ac in loco religioso deputati sint vivantque ex piis fidelium belemosinis, statuimus
et ordinamus ut oinnes de cetero inter se vivant devote et honeste. Fit quilibet defferat vestes non coloratas, videlicet non rubeas aut virides, neque nimis longas neque nimis brèves, et de lana non preciosa. Nec ullus defferat arma, sert quilibet loco armorum defferat suspensa in sua corrigia iilzam adminus de vigiuti quinque Pater Noster. Et mares in vita. habitu et moribus se in omnibus clericis conforment, mulieres vero tanquam moniales in similibus se disponant.
Item, statuimus et ordinamus quod de cetero quilibet ipsorum in sua caméra habeat aliquam devotam ymagiuem Crucifix i vel beate Marie virginis. Et quod ipsorum quilibet die quolibet, pro matutinis diceredebeat septem Pater noster et septem Ave Maria, pro vesperis quinque et pro qualibet alia hora très’ adeo quod in totum viginti septem dixerint per totam diem. Si quis vero in premissis culpabilis repertus fuerit, pro qualibet vice penam unius grossi incurrat ipso facto retinendam in apertura ploti sive cassiarum.
Item, statqimus et ordinamus quod quilibet leprosorum omni anno saltcm quater, videlicet in Pasclia Resurrectionis, in Pentliecostes, in Assumpcione beate Marie et in Nativitate Domini. in parrochiali ecclesia si illuc ire possit aut in propriis capellis leprosorum, curato proprio debeat confiteri et capere Corpus -Christi. Et si quis in hoc fortassis fuerit renitens et non fecerit, legitimo cessanti impedimento, penam decem grossorum incurrat ipso facto et in carceribus ponatur nec inde dimictatur quousque se ad premissa disposuerit et adimpleverit cum effectu.
Item, illi de Quarrogio diebus festivis vadant semper ad audiendum missam in Sancto Leodegario prout consueverunt et eciam si voluerint aliis diebus si ibidem contigerit celebrari. Habeantque aquambenedicta.ni et locum separatum in fine ecclesie prout consueverunt. Fiatque ibi pro ipsis pavimentum de postibus et due fenestre ferrate ut possint magis videre et au dire divina.
Item, si leprosus aliquis obveniret qui sacerdos esset. ta lis absque diminucione dicat omnes horas suas. Et. si in eo non fuerit nimius horror lepre, possit in eorum capella si voluerit
PIECES JUSTIFICATIVES
eelebrare prout sua devocio dictaverit. Et pro tali sacerdote leproso. calix et paramenta separata deputentur. Nec id posset ei a quocunquc inhiberi. Et sacerdos qui venerit, caliceni et ipsa paramenta secuin portet, saltein caliccm de stagno si non possit de argento, et hoc si in ipsa maladeria non sit alias pro ipsis leprosis deputatus.
Item, statuimus et ordinamus quod nullus de cetero leprosorum audeat in caméra sua muliereni aliquam tenere continuam, nec soins intra suam cameram introducere, vel colloqui cum muliere suspecta, nisi fuerit ejus uxor que cum co possit stare et versari pro libito voluntatis, vel eciam uxor quitoni que pro sola necessitate leprosorum ad caméras illorum accedat et breviter se expédiât. Item, nec leprosi cum mulieribus leprosis nullamhabeant parimodosocietatem [et] conversacionem. sed sint semperomnino separati. Si quis vero transgressor fuerit, per diem in pane et aqua in carceribus detrudatur.
Item, statuimus et ordinamus quod si aliquis leprosorum fuerit conjugatus, possit ille, in propria caméra vel alio loco honesto et vicino, reddere debitum vel exigere. Nullus tainen leprosorum audeat pro re simili ultra très horas diei extra maladeriam commorari.
Si quis autem, pro alia re ntili vel necessaria, haberct se ad alia loca transferre, hoc nullathenus possit aut debeat absque curati licencia qui, hujusmodi nécessitât! et utilitati servatis, si sic fuerit, det illi licenciam tamen hrevem, ei prefigendo terminum redeundi. Si quis vero ipsorum. absque petita et obtenta licencia, facere id presumpserit, aut abus ultra supra premissas horas aut terminum extra maladeriam pernoctaverit aut steterit, talis in carceribus ad jemuandum in pane et aqua per triduum detrudatur. Et penara trium grossorum pro qualibet vice incurrat. Possint etiam absque licencia illi de Quarrogio ire ad Sanctum Leodegarium et non alibi ad audiendum divina. Et ad episcopum vel ejus ottirialem, pro re utili et necessaria et deffensione sua et maladerie.
Item, statuimus et ordinamus quod leprosi alii qui soluti fuerint castitate et continencia vivant. Si quis vero eorum concubinam tenere aut alias in actu fornicario fuerit deprehensus,
pro vice qualibet in carceribus detrudatur per cliein naturalcm ubi si bi semel dumtaxat in die detur panis et aqua. Et penam incurrat duorum grossorum exhigendorum et applicandorum ut infra.
Item, cum leprosi in leprosariis commorantes collegium faciant et capitulum, debeantque propterea omnia que pro incumbenti loci et eorum nécessita te ab eis capitulariter et collegialiter pertractari, statuimus et ordinamus quod, de cetero, quocienscunque continget pro necessitate aut utilitate loci aut leprosorum inibi degencium, aliquid agi,tractari aut deliberari. vocato prius curato et quitono. pulsetur campana capelle per aliquod spacium temporis, et ad illius sonitum tani ipsi curatus et quitonus quam leprosi omnes in capella eorum maladerie se congregent et conveniant, ibique sedeant et capitulum seinper teneant. Uleque intelligatur capitularis locus eorum. Et curatus seu quitonus aut prior eorum proponat casum seu factum incombens, et quilibet eorum ordinate. incipiendo a curato, secundum Deum et conscienciam, tribuat votum suum. Si quis tamen adeo infirmus foret quod ad taie capitulum non posset accedere, uni ex leprosis commictere debeat votum suum. Et quicquid decreverit major pars, illud valeat et debeat observari. Et si equaliavota fuerint et nequeant se aliter concordare. recurratur ad Ofîicialem curie Gebenn. qui, vocatis advocato et procuratore pauperum, in ipsa re illud deliberet quod utilius ac sanctius visum fuerit.
Ea autem que per eos capitulariter agenda fuerint, sicut electio prioris et quitoni. reparaciones loci, locationes, albergamenta. infeudacioncs reddituum et possessionum, revisio computorum <‘t similia et quecunque alia que communitatem tangant seu que in presenti fuerint reformatione contenta. Et tamen nequeant quideunque de hujusmodi reformatione infringere vel mutare. Et si secus actum fuerit, sit totum irritum et inane. Nec aliquid agant ubi agitur de receptione et libracione pecuniaruni sive bonorum absque camerario.
Item, statuimus et ordinamus quod leprosi omnes in suis maladeriis. in quolibet festo patroni eorum capelle, dictis vesperis. se capitulariter congregent et conveniant ut supra, et vocatis
PIÈCES JUSTIFICATIVES
curato, p roc u raton1 pauperum vcl camerario et quitono, inter se unum ex leprosis eligant in priorem, qui alias sit ydoneus, qui teneat claves arche scripturarum et bladorum et ploti, et alia faciat que otticio suo incoinhunt. Juretque claves fideliter custodire, et absque deffectu punctuare quociens curatus in divinis deffecerit, et alii deffecerint in his que sibi injuncta sunt. Si tamen prior antiquus ydoneus fuerit et bene agere repertus sit, ilium si velint valeant confirmare.
Item statuimus et ordinamus quod in qualibet leprosariarum, inter alias caméras in ea existentes, una deputetur infra Pasclia cum lecto fulcito ad usum hospitum. Et abinde in antea, semper caméra hospitum nuncupetur. Et in ilia, si opus fuerit. per diem naturalem et non ultra, transeuntes lepi*osi suscipiantur ut hospites, quibus quitonus de pane ad sufticienciam ministrabit, et pro cquo si habeant, stabuluin, paleasac fenuin, totum de porcione fabrice.
Item statuimus et ordinamus quod, postquam leprosus unam leprosariam intraverit ut premictitur, nullathenus possit ad aliam se transferre, nec bona secum data alienare aut abinde alias amovere. Et, si quid post ingressum acquireret, id totum loco sue maladerie tanquam monachus acquirat. Si quid tamen aliud lucretur propriis suis manibus operando, totum illud quoad vixerit sibi sit et de illo disponat pro libito voluntatis. Si autem. alicui leproso in specie aliqua immobilia seu mobilia utensilia delegentur, utatur corum fructibus in sua vita pro libito, illorum tamen alienatione sibi penitus interdicta. Etiam, si. expresse in specie. alicui peeunia vcl victualia donentur. illis pro voluntatis libito utantur. Si vero detur alicui peeunia vol alia victualia in manu vel alibi nil exprimendo. peeunia ponatur in ploto. victualia vero in communi.Si quis vero contrarium fecerit, sit perjurus eo ipso et penam du pli incurrat applicandam ut infra.
Item, statuimus et ordinamus quod, dum contingent leprosum aliquem intirmari ad mortem, leprosi alii et quitonus invigilent ac mictant sive vadant pro curato qui etiam sit intentus ut intirmus confiteatur et suscipiat Corpus Christi ac unctionem extremam. Sepeliaturque in cimiterio jnxta capellamvel parrochie Sancti Leodegarii si voluerit ubi consueverunt sepeliri prout
ipsi voluerint eligere. Interdicentes ne alibi cligere possint sepelliri. Et propter hoc fideliuin orationeni, ut supra in officio curati extitit ordinatum.
Item, statuimus et ordinamus quod, de cetero, nullus leprosorum deveniens ad mortein possit in nichillo de suis bonis jam in maladeria consignatis et repertis apud ipsum condere testamentum. Sed per quitonum et curatum, voeatis procuratore pauperum vel camerario et leprosis, de illis fiat debitum inventarium et remaniant omnia maladerie. Vestes tamen et utensilia dividantur inter leprosos et caméras eorum, vel in caméra ilia remaneant, prout magis necessarium et utile visum fuerit.
Modus colligea di helemosinas infra civitatem.
Item statuimus et ordinamus quod omnes et quecunque lielomosine que intra civitatem Gebenn. colligentur pro leprosis, per medium inter leprosos Quarrogii et de Quercu communiter dividantur. Si tamen aliquis spccialiter et expresse uni magis quain alteri donaret vel legaret, donantis seu legantis illius in omnibus observetur voluntas.
Item, statuimus et ordinamus quod, de cetero. ea die qua fiet electio quitoni, aut uxores quitonorum, aut alie due fidèles et ydonee mulieres capitulariter deputentur et illis exliibeatur debitum juramentum. Quarum mulierum, una, mane quolibet bona hora, stet ante valvas ecclesie Sancti Francisci et altéra ante valvas Sancti Dominici, vel alibi ubi major pars populi congregetur. Et quelibet ipsarum mulierum secum defferat ac teneat cassiam deputatam cum pictura et parvo flabello ligneo, ad demonstrandum ibi esse dandas helemosinas pro leprosis. Et tantum sic in ipsis locis commorentur quousque in ipsis ecclesiis divina officia dicta sint et populus pro illo mane ad illas ecclesias ulterius non concurrat. Et. ex post, recédant secum ipsas cassias deffe rentes, illasque loco tuto et fideli te néant et. conservent de consilio et assensu curatorum, procuratoris et camerarii pauperum.
Item statuimus et ordinamus quod claves ipsarum cassiarum
PIÈCES JUSTIFICATIVES
servari dcbeant hoc modo, vidolicet quod quelibet cassia cujusque maladerie habeat duas claves diversas. Et curatus dcTonay et quitonus de Quercu scrvabunt claves cassie loci de Quarrogio. Et curatus Sancti Leodegarii et quitonus de Quarrogio servabunt claves cassie de Quercu. Sicque quilibet curatus et quitonus cujusque maladerie habeat suam clavein diversain. Et eciam in predictis cassiis fiant due sere cum clavibus diversis que per camerarium serventur.
Item, statuimus et ordinamus quod, de cetero, quelibet ipsarum mulieiTim ut supra deputandarum, quolibet die dominico post prandium ut est moris, habens saccum et campanam et ymaginem Sancti Lazari ad collum, ac in manibus parvum plotum clausum cum tribus diversis clavibus conservandis et custodiendis ut supra in proximo capitulo, vadant per totam civitatem, petentes et querentes cum omni diligencia et pietate panem et alias pias helomosinas pro pauperibus infirmis leprosis. In quibus saccis panes et alie helemosine reponanturet in plotis pecunie que dabuntur. Item predicte due mulieres, ipso die dom inico, perquirantper totam civitatem si qui in ilia hebdomada mortui si nt et ad domum deffunctorum vadant petendo legatum si quod taies mortui maladeriis fecissent. Et similiter. omni die sabbati seinel dumtaxat post prandium, cum canistro discurrant per omnia macella sive macellarios civitatis et suburbium et pétant carnes a quolibet macellario, cum sint advisati et eis per nos injunctum, presentibus domino Nvcodo Festi vicedompno. sindicis et consiliariis civitatis, ut. loco coralliarum quas debebant, debeant leprosis de carnibus elargiri. Quod et ipsi macellarii acceptarunt et se ad hoc teneri confessi sunt.
Item, statuimus et ordinamus quod predicte due mulieres et ambo quitoni maladeriarum de Quarrogio et de Quercu. quolibet die sabbacti et dominico in vesperis, cum panibus, carnibus. ovis et aliis omnibus comestibilibus habitis et quesitisper totam ebdomadam. conveniant in Burgo foris supra lapidem leprosorum et, data prius ipsis mulieribus pro ipsarum labore cum discretione débita débita porcione, si alie sint quam uxores vel loco uxorum quitonorum, ibidem cetera omnia per medium dividant. Et quilibet quitonus suam medietatem ad suam mala-
deriam detferat et illam inter ipsum et leprosos dividat ut inferius continetur. Plotos vero, vestes et utensilia. sive alia que servari possunt, si que donata sint, usque ad diem divisionis euin capsiis conserventur, et in libro suo receptorum ponat. et postea de illis disponatur ut infra latins ordinatur.
Item, statuimus et ordinamus quod quater in anno, videlicet in Ivalendis Januarii, Aprilis. Jullii et Octobris, hora duodecima, in Gebenn., in domo camerarii, conveniant ambo curati, et procurator pauperum si fieri potest, et ambo quitoni et prediete due questrices, cum supramissis cassiis, plotis et al iis vestibus et utensilibus donatis, Apperiantque simul omnia. et ilia per medium dividant, medietatem maladeric Quarrogii et aliam maladerie de Quercu, et distribuant pro fabrica prout infra. Si quid autem post distribucionem superestat, illud penes camerarium per invcntarium dimictatur, describendo totuni in libris quitonorum, quorum quilibet partem suam separatim ponat. Illudque residuum convertatur ut infra dicitur.
Item, statuimus et ordinamus quod ipsi ambo curati desciencia et consilio leprosorum utriusque maladerie. et procurator pauperum ac quitoni, singulis annis in KalendiS Januarii, eligant unum probum et divitem burgensem qui Deuin timeat, velantiquuin confirment, pro pecuniis undecunque et quomodocunque provenientibus conservandis. Qui sic electus ipsas pecunias fideliter conservabit ad usum et utilitatem maladeriarum et cuilibet porcionem suam fideliter consignabit. Et de predictis jurabit in manibus curatorum ac de receptis custodiendis dabit cedidam sua manu. Ac si opus fuerit diriget et formabit librum quein quitonus penes se babiturus est.
Nos autem, pro camerario predicto, deputamus et creamus Jacobum de Samba-villa , probum virum, solicitatorem et procuratorem. in prescnti reformacione expertum, usque ad sex an nos proxime venturos et deinde ad bene placitum prout supra continetur. Ipseque Jacobus in manibus nostris juret.
De modo colligcndi belemosinas extra civitatem.
Item, statuimus et ordinamus quod, in ambabus leprosariis tam
PIÈCES JUSTIFICATIVES
QuaiTOgii quam Quercus, ante caméras leprosorum in Joco apparenti, sit continuo unus plotus, prout est de prosenti in Carrogio. Sit tanem boni, firmi et duri nemoris, et quilibet ipsorum plotorum claudatur cum tribus diversis elavibus. Quaruin unam teneat curatus, aliam camerarius etaliam servet prior leprosorum, in tantum quod quilibet curatus et quilibet prior et camerarius liabeat suam clavem diversam. Aperiaturque plotus predictus illis diebus quando aperiuntur cassie, vel in crastinum si commode tieri possit, presentibus camerario. curato et quitono loci ubi est plotus et procuratore pauperum si tieri potest. Et totiim quod reperietur in ploto sit illius maladerie cujus est plotus.
Similiter, omnia que habebuntur quomodocunque et qualitercunque in villagiis et parrochiis, illius sint maladerie cui sunt supposita et fuerunt in preteritum.
Et quilibet leprosus potens in persona faciat suam ebdomadam ad standum juxta plotum cum flabelload petendum belemosinas a transeuntibus et ponendas in ploto. Et, quia in Carrogio sunt duo ploti, duo simul faciant suas ebdomadas. Si quis vero deffecerit. pro qualibet die deffectum fecerit, penam trium grossorum incurvât ipso facto.
De modo distribuendi redditas et provetdxs et eciam helemosinas.
Primo et ante omnia, quilibet quitonus, de medietate contingenti sue maladerie, dabit annuatim suo curato. pro duabus missis ebdomadalibus, tiorenos decem Sabaudie. Hoc tamen online, videlicet quod id qualibet appertura cassiarium det dicto curato tiorenos duo cum dimidio.
Item, eidem curato annuatim octavas frumenti sex, prout supra in otticio curati tit mentio.
Item, totum residuum bladi equalibus porcionibus dividatur inter leprosos et quitonum. Et semper una porcio de ipsis equalis cum porcione cujuslibet Ieprosi capiatur pro fabrica. et per quitonum ponaturad partem et in libro receptorum pro fabrica.
Item, totum residuum omnium pecuniarum equalibus porcio-
nibus dividatui* inter leprosos et quitonum. Et una porc-io capiatur pro fabrica, ut supra proxime dicitur de bladis, que servetur per camerarium.
Item, si in maladeriis, vel altéra ipsarum, diminuerentur leprosi quod non essent ibi nisi unus, tune seiuper de supradictis capiatur medietas pro fabrica.
Item, quod ipsa fabrica participât in laudibus et vendis sicut curatus vel unus ex leprosis.
Item, ordinamus quod, de porcione fabrice, curatus loci et quitonus, unacum camerario pauperum, et sciencia et consilio leprosorum, possint disponere pro fabrica ubi fuerit major nécessitas, vel pro vita et victu leprosorum in quo major etiam nécessitas fuerit, vel. si in bis opus non fuerit, in redditus maladerie per predictos convertatur.
Item, si vestes vel lecti aut superlectillia donentur, ilia per predictos dividantur per caméras et inter leprosos ubi major fuerit nécessitas, vel vendantur prout utilius visum fuerit, si maladeria vel leprosi non indigerent. Et pecunie dividantur ut supra.
Item, carnes, panes et alia victualia dividantur inter quitonum et leprosos, prout supra de modo colligendi hclemosinas continetur.
Item, de porcione contingent-i fabrice, dentur cuilibet curato, pro oneribus illins et sequentis diei in festo sui patroni, floreni duo, prout supra in otficio curati continetur.
Item, sumptibus i])sius fabrice, in die patroni cujuslibet 111aladerie, omatur una faxponderis trium librarum et due candele ponderis medie libre pro qualibet, que consumentur in ipsis capellis in divinis per totum annum.
Item, quod quitonus ipse, pro se et uxore, unam partem tantum eapiat de omnibus sicut unus leprosus et non ultra. Et, si uxorem non habuerit et aliam loco uxoris teneat mulierem, porcio ilia quitoni dividatui* in très partes quarum duas quitonus recipiat et mulier ilia unam.
Item, quitonus ipse, sumptibus de communi, gubernet equuiii de quo in suis computis debeat reddere racionem.
PIÈCES .1 U8TI FICAT1 N'ES
Item, quocl pene pecuniarie, cle quibus supra tit mencio, applieentur pro medietate fabrice illius maladerie ubi fuerit faetus deffeetus et pro alia medietate curato loci.
Item, si curati postquam fuerint vocati fraudulenter se occultarent vel impedirent aperturam cassiarum et plotorum, pro ea vice perdat suos duos florenos cum dimidio. Et, si verteretur in dubium, de hoc cognoscet domimis Officialis. Nichillominus, si in lioc et in aliis ut dictum est se abscntarent, facta légitima vocacione, possint in omnibus ali i procederc ubicunquetit mencio quod curatus debeat intéressé, articulis correctionis dumtaxat exceptis, ne leprosi vel leprosarie in aliquo detrimentum paciantur. Et ipsi curati de sua negligentia vel deftectu per snum superiorem condigne puniantur.
Item, injungimus çamerario, quitonis et leprosis. presentibus et futuris, ut. absque diminucione, sub excommiinicacionis pena et dupli in eo quod delïicerent, quod integraliter solvant ipsis curatis sua stipendia, prout supra est ordinatum.
Item, injungimus, et in virtute sancte obediencie et prestiti juramenti, dominis sindicis civitatis Gebenn. presentibus et futuris. ut semper teneant advocatum et procuratorem pauperum dispositos et paratos pro omni bono regimineet deffensione illorum et presertim predictorum leprosorum, prout supra in p)urimis locis premictitur. Et, prout de presenti deputarunt videlicet, eximium legum doctorera dominum Aymonem Aymonodi et egregium viruin Franoiscum Oboli, procuratorem et sol ici tatorem in bac reformatione, quos etiam nos, apostolica auctoritate nobis in bac parte concessa, approbamus. eligimus et contirmamus usque ad sex annos et deinde ad bene placitum. Si quando vero in futurum predicti nollentvel non possent vacare, predicti sindici cum consilio civitatis, eo die quo alii sindici eliguntur et ipsi deputentur, recommictendo semper ipsis et omnibus de civitate predictos leprosos et omnes alios pauperes et personas miserabiles, commemorando dictum Salvatoris bcati : « Miséricordes este ». Et : « Ulud quod uni ex minimis meis fecistis, miclii fecistis ». Et illud Pétri : « Caritas operit multitudinem peccatorum ».
Item, injungimus preclictis sindicis ut presentem reformatio-
nem describi faciant in pargamcno et poni in connu archiviis, ne unquam aliquo tempore possit deperdi et ut melius possint auxiliuin prestare ad observationeni illius.
Item, injungimus predictis sindicis ut. infra (lies quindecim, faciant poni lapidem in Burgo Foris prout fuit consuetuin, quia, ut constat nobis, in utilitatem civitatis fuit inde apportatus.
Item, ut presentis Reformationis apud leprosos et ceteros ad quos spectat plenius noticia habeatur, statuimus et ordinainus quod annuatim, in festo patroni cujuslibet maladerie, dictis vesperis, electo priorc novo aut confinnato antiquo si benefecerit. ut supra est descriptum, tota presens reformatio per curatum seu per advocatum aut procuratorem pauperuin, in lingua materna, presentibus omnibus tune capitulariter congregatis, legatur quolibet cessante deffectu. Et tota presens nostra reformatio in Romancio transferatur in pargameno. et in capella cujuslibet maladerie cum cathena supra archam vel alibi affigatur. reservato originali in latino in area, ne quis in hoc possit pretendere ignoranciam.
Omnes et quascunque alias ordinaciones, statuta et consuetudines sive pacta acthenus quacunque autoritate factas, condita. observatas sive conelusa aut lirina apostolica auctoritate Nobis concessa et qua fungimur, cassantes, removentes, irritantes et anullantes ac revocantes, juribus omnibus penitus et omnino évacuantes, et ad presentem reformationem omnia reducentes. Quaquidem auctoritate predicta volumus et mandamus. sub pénis in ea ut supra dcscriptis, perpetuo et inviolabilité!* observari.
Si qua tamen imposterum in premissis dubietas oriatur, vel reformacio vel addicio tienda Nobis videatur. in omnibus et singulis premissis. declaracionem, limitacionem, diminucionem, addicionem. reparationem sive prorogationem. Nobis etsuperiori nostro tantummodo et non aliter reservamus.
Necnon omne id totum et quicquid superius Episcopo vel Officiali Gebenn. in presenti reformatione commictitur. dum morain Gebennis traxerimus, juxta mandata apostolica
PIECES JUSTIFICATIVES
Nohis in liac parte facta et injuncta, Nobis similiter rèservamus
(Voir p. 131).
Ordonnances et Règlements relatifs à la peste.
( )n a vu que les deux règlements les plus anciens sur le régime des pestiférés, datant l'iin de la fin du XVmc siècle et l'autre de 1503, ont été publiés par Chaponnière et Sordet (M. D. G. III, pp. 451-453). de donnerai donc ici les articles promulgués en 15<>4, 1508 et 1571, et l’ordonnance du 13 janvier 1029 qui reproduit avec de légères modifications celle qui fut édicté»' lors de la grande épidémie de 1015. Il m'a semblé inutile de publier in extenso le règlement de 1030 auquel j’ai fait de nombreux emprunts dans mon travail de 1888.
Du 14 août 1561.
Peste.
Icy aiant esté mis en avant aulcuns articles donnez par advis par le Sr Jehan Chautemps qui a licucy devant charge du temps de la peste, estant d’iceulx faicte lecture, ont esté approuvez et corrigez comme s’ensuit :
Premièrement, que ceulx qui sont infectez de peste doigent vuider la maison et la faire nettoier et demourer dehors l'espace de quarante jours.
Item, que ceulx qui n'auront faict qu'entrer et sortir tout incontinent en maison infecte debvront demourer doze jours de-
1 Ce règlement a été copié sur ie manuscrit de la Bibliothèque Publique (Mss. n° 148) et collationné sur l’exemplaire identique des Archives, registre sur parchemin coté : « Droits des Hôpitaux et Maladières, Carouge, n° 16. » Ce volume porte sur la couverture l’inscription gothique contemporaine : « Le Livre des Ladres », et l’on voit à la garde du second plat de la couverture, un curieux dessin héraldique.
hors do la ville ou enfermez en une chambre sans se mesler avec les gens.
Item, ceulx qui auront beu et mangé sans y faire résidence demoureront vingt jours hors la ville ou enfermez comme dict est.
Item, les médecins qui seront entrés en maisons infectes demeureront 20 jours hors la ville.
Item, les barbiers qui auront saigné quelque infecté demoureront ung mois dehors.
Item, celles qui auront allaicté ung enfant une fois d'une femme malade demoureront 12 jours dehors ou enfermées.
Item, s’il advenoit que quelque enfant fust délaissé de sa mère et qu’elle fust morte de peste, après l’avoir lavé de vin et remis à une nourrice, elle demeurera hors la ville 20 jours.
Item, (pie les infectez doyvent faire nettoier et curer leur maison.
(R. C., vol. LIX. fol. 89).
Règlements de 1508.
1°, du 9 juillet.
On a fait lecture de plusieurs articles dressés pour l'ordre qui se (loyt tenir au fait de la peste, tant pour la nourriture des paouvres que moyen de les loger et autres choses, lesquelz ont esté aprouvés.
S’ensuyvent les susdits articles :
Qe le Sr Commis tienne livre dans lequel il escrive tous ceux (pii sont conduitz dehors pour la poste.
Qu’il donne ordre que ceux qui voudront sortir sortent au plus tost et note ceux ausquels il baillera des capites.
Incontinant que quelcun sera dehors, qu'il s’enquière des facultés d'iceluy, s'il y aura de quoy payer sa nourriture et entretenement que 1 hospital avance, et qu'il fasse mémoire s'il est possible des biens meubles ou immeubles sur lesquelz ledit hospital pourra recourir pour ledit entretenement. — Les inaistres et maistresses payeront pour leurs serviteurs. — S’il n'y a rien.
I ’ I ÈC ES J E8TI F1C ATI N ES
qu'il s'enquière des pareils et les advertisse d'assister à leur paouvre parent.
Si ce sont paouvres estrangiers. seront appelés les diacres de la bourse, françois pour les fran<*ois et les Italiens pour les Italiens. attin de faire ou promettre ladite récompense après que l'hospital aura assisté.
Quant aux malades qui vont à l'hospital, ils seront tenus porter quant et eux leurs linges et couvertures s'il/ en ont. Lesdits linges demeureront audit hospital s'ils y meurent et leurs accoustremens. S i lz guérissent, pourront emporter un linceul et leurs couvertes et accoustrements.
Les maistres et maistresses ne seront tenus bailler à leurs serviteurs que deux linceux.
Que de moys en moys. il fasse la reveue de son registre pour bailler mémoyre ès Srs procureurs de l'hospital de ceux avec lesquels on pourra conter et se faire payer. Et, à cest effect, s'enquerra tous les jours des trespassés audit hospital ou cabanes pour les marquer en son registre avec la datte du jour, athn qu’on puisse venir de combien de jours ils seront comptables.
Qu'il fasse resserrer ceux qui sont contagiés pour les jours compris en l’arrest de Messieurs. Si quelcun est désobéissant, qu’il en advertisse.
Es maisons refermées pour quelque soupçon de maladie de peste, en estant adverty qu'il y aile ineontinant, ayant fait apeler le médecin et cirurgien non contagiés pour s'enquérir diligemment des signes, pour y faire remédier promptement si c'est peste ou pour donner advis par le médecin aux enfermés pour éviter qu’il ne se convertisse en peste et à quelz signes ilz le pourront cognoistre, poureequ'à faulte de cela plusieurs estima ns n'estre pris de ceste maladie et attendans passent les heures de remède.
Qu'il s'enquière diligemment si ceux qui servent à l'hospital, barbiers, serviteurs ou servantes font leur debvoir. si le ministre. le médecin et apoticayre. pour en advertir Messieurs et des choses qui concernent cest affaire le plus qu il pourra.
Quant à ceux qui vont par les cabanes, qu'ilz se fornissent
DA MEDECINE A GENÈVE
eux mesmes de linges et lit/ à leur plaisir, sinon qu il y ayt grand’ paouvreté, dont sera fait comme a esté dit de ceux de l’hospital.
Qu’il fasse registre de touttos les eu cesses et cureurs, et ne s (Mi mette point sans sa licence, sinon qu’on voulust curer en sa propre maison ou habitation. Et touttesfois acordera des salaires par l ad vis de ceux qui les doyvent payer, et advertira lesdits cureurs de leur devoir de fidélité, soin et diligence.
Fera curer les maisons fermées dont on ne tiendrait compte et en tiendra mémovre, aftin qu'on se paye sur icelles maisons si on ne peult plus commodément.
A l’hospital :
Que l’un de ceux qui servent là bas tienne registre de tous ceux qui y arrivent, soyt à l’hospital ou cabanes, avec la datte du jour et mémoyre de leur argent s’ilz en portent.
Qu’il enrolle tous ceux qui mourront et mette en inventaire ce qu i lz auront laissé audit hospital.
Qu’il note ceux qui se relèveront de ladite maladie, remarquant diligemment avec les barbiers de quelles receptos. eaux ou médecines ilz se sont bien trouvés, aftin qu’on en retire le fruit d'expérience pour les autres.
Que les barbiers, l'apoticayre et Françoys distribuent les viandes aux malades et serviteurs de léans par bonne discrétion.
Que Decarro tienne un rolle de ceux qui sont par les cabannes esquelz on fournit viandes, sçavoir combien d'hommes. femmes et petit/. Et que matin et seoir qu’on portera ladite viande, il accompagne ceux (pii la portent, pour apeler b' rolle aftin que nul in1 vienne recevoir qu’il ne soyt registre, pour éviter la tromperie qui s’y peult comettrc.A sa défaulte, que l'un des barbiers ou autre sachant lire l’excuse.
Que tous les quinze jours, on vuide les parties de l'apoticayre des pestiférés.
(R. C. vol. LXL1I. loi. 7 G v°, 77).
PIÈCES JUSTIFICATIVES
2°. I)n 30 aoàt.
Estant lieu advis dos médecins sur le moyen qui est à tenir envers les pestés lieu esgard au temps d'hiver prochain. A esté arresté :
Que les maisons infectes seront nettoyées par trente jours.
Ceux qui auront lieu la peste demeureront séquestrés trente jours après que le barbier pestilentiel aura cessé de les penser.
Les domestiques du mort ou malade, s'il/, sortent des maisons et se changent de tout et purgent ne demeureront séquestrés que vingt jours, mais s'ils se trouvent esdites maisons infectes y seront un mois.
Ceux qui n’auront d'ait qu'entrer et sortir tout incontinent en maison infecte demeureront séquestrés dix jours, moyennant qu’ils ayent changé ou lavé leurs acoustremens. Ce qui s’entend aussi des médecins.
Ceux qui v auront heu et mangé sans y avoir demeuré davantage, 15 jours.
Les barbiers qui auront saigné un infect et les apoticayres qui leur auront baillé clistùres. 15 jours.
Les sages femmes qui auront receu l’enfant d une femme pestée, vingt jours.
Les nourrisses qui auront allaité l’enfant d’une infect*' et celle qui aura prins l’enfant d’une infecte, l’ayant lavé devin et. changé, demeureront séquestrées 15 jours.
( Ibid. fol. 97).
Pendant la longue épidémie de 1568 à 1572. le Conseil modifia très souvent la durée du séquestre pour les diverses catégories de suspects. Le règlement que l'on vient de lire est un des plus sévères. La difficulté de faire observer des prescriptions aussi rigoureuses, le peu de succès qu’elles avaient, puisque h* mal renaissait sans cesse, et la gêne insupportable qu’elles mettaient dans toutes les relations sociales engagèrent le Conseil.
sur l'avis conforme des Ministres, à abréger les quarantaines et à atténuer la rigueur des ordonnances sur les infects. Le règlement qui va suivre est un exemple de cette manière plus douce.
Ordonnance du 23 avril l~> 7 /.
Les Seigneurs Commis ont raporté leur advis sur la peste suyvant lequel a esté arresté :
1. Que la peste venant en une maison où il y aura plusieurs inquilins. iceux seront tenus perfumer les viretz et allées d'icelle maison pendant la maladie et huit jours après le très pas du malade ou guérison d’iceluy, quoy faisant, ne seront contrainctz de changer logis.
2. Les domestiques d'une maison pestiférée où il y aura malade, ayant tout incontinent et au comencement de la maladie séparé le malade en un membre à part et non contigu et estans rechangés dettous accoustremens pourront estre en liberté, estant de ce cognu par le commis.
3. Ceux ipii penseront et serviront le malade se tiendront séquestrés sans aucune fréquentation avec les sains sinon huit jours après la mort ou guérison du malade, s'estant rechangés, estant de ce cognu par le commis. Et, si pendant lesdits huit jours ilz veulent sortir, porteront la* verge.
4. Médecins, apoticaires ou cirurgiens qui pour une seule fois auront esté surpris visitons personnes frappées de peste, ayons changé d'acoustremens, seront en liberté. Et touttesfois n'entreront en aucunes maisons trois jours après, qu'ilz n ayent advertis les domestiques du dangier où ilz ont esté aftin que personne n en soyt surpris de frayeur.
5. Allons et venons en maisons où il y a gens postés seront tonus se rechanger de tous acoustremens avant qu'estre en liberté.
6. Les sages femmes qui auront receu enfant d'une postée seront séquestrées pour six jours, sinon qu'elles fussent priées de quelque part, auquel cas seront tenues se rechanger et -ad-
PIÈCES .1 USTIKICATI VES
vertii* ceux vers lesquels elles iront du dangier où elles auront esté.
7. Nourrisses prenons en fa ns infectés seront séquestrées six jours et après avoir lavé et rechangé l’enfant seront en liberté.
8. Pressant la nécessité, sera ouvert le grand hospital pour secourir les paouvres. Et quand aux riches, ilz s'en pourront ayder en payant.
9. Ne sera fait einpeschenient aux affligés de peste de se tenir en capites édifiées sus leur fondz. ny aussy d'en faire service à leurs amyz.
10. Les curcurs pour tout le temps de leur charge et s'estans fidellement acquités d'icelle, après 15 jours seront mis en liberté. Et quant à leur salaire, se tiendront à l'ordonnance précédente à rate du temps.
11. La paille se jettera en l'eau courante le plus avant qu'on pourra.
12. La sépulture des corps mortz de jour se fera après neuf heures de seoir et de ceux de la nuict avant quatre heures de matin.
18. Perfums se feront de bonne odeur et aux heures ordonnées pour la sépulture des mortz.
14. Lixives se feront de nuict despuys la Fusterie jusquesaux Trois Iloix, et vers l'abreuvoir à Saint Gervaix. Et de jour, hors de la ville.
15. Les hostes. bolengiers et autres gens publics cheuz lesquels fault que plusieurs conversent, ayans des postés en leurs maisons, seront tenus les fermer jusques à ce que huit jours soyent passés après la mort ou transportement du malade.