Nombre de beaucoup exagéré
sacrum oleuni quo rex inungitur alio transferendum, ne perdita civitate rite coronari hostis posset. Opinantur Galli candidam olim columbam e coelo raissam Beato Remigio, ejus urbis antistiti, liquorem olei attulisse quo reges inungerenlur, idque summa religione custodiuut neque Imminui putant, quamvis aCIodoveo usque in haîc tempora permulti reges illo sint usi, negantque verum esse regem qui hoc oleo non sit delibutus. Ob eam causam, quum de transportando liquore s;epius Anglici consuluissent, divina voluntate pra;peditum proposituni arbitrantur.
Delphinus, urbi propinquus, caduceatores misit qui civitatem tradi jubeant coronationemque suam Kemensibus annuntient. Illi primarios cives legant qui tempus consultandi petunt. Puella legatis nihil responderi jubet, nihil morandum in tempore quod Deus statuisset; cuncta esse gerenda. Paret Delphinus virgini, retentisque legatis et prœmissis ordinibus equitum, céleri cursu civitatem petit. Mira res et apud posteros fide caritura ! nullus, vel in porta, vel in urbe reperitur armatus; togati cives extra mœnia accurrunt. Delphinus sine conditionibus, sine pactis, absque ulla contradictione patentes portas ingreditur : nemo réclamât, nemo signum indignationis ostendit, divinum opus cuncti esse fatentur. Franci dum portam unam ingrediuntur, Anglici altéra fugiunt. Pacifica et quieta civitas suum dominum bénigne amplectitur, et quem paulo ante velut hostem aspernabatur, nunc tanquam patrem miro affecta et summis honoribus excolit. Fit magnus circa Delphinum salutantium concursus, major circa Puellam, quam veluti divinum aliquod numen intuebantur. Facta sunt hsec die sabbati, in profesto Marite Magdalenœ; et in ipso festo, apud monasterium sancti Remigii, magna populi frequentia, multis proceribus ac prailatis circumstantibus, Delphinus more majorum sacro inunctus oleo, regni Francise diadema suscepit acclamante multitudine Carolo régi (id enim nomen Delphino fuit) vitam ac victoriam.
Mansit rex ea in urbe quatriduo, pneter consuetudinem. Mos enim Franciœ regibus est, die quœ coronationem sequitur, templum quoddam peregrinando petere cui sanctus
Marcoul proesidet, atque ibi œgrotos curare. Miraculuin Galli viilgaverunt, morbum qucindam humano in gutture nasci solo qui régis tactu et arcanis quibusdam curetur verbis; idque post coronationem in hoc temple fieri. Non est percgrinatus statuta die novus rex. Impedimento fuere Burgundoruni legati, qui salutatuni vénérant, et aliquid ad concordiam afîerebant. Quibus auditis, quarta die peregrinatio facta est, in qua de curatione morborum nihil satis compertum habeo, quamvis Gallici omnia illa credant fieri miraculosa.
Post htjec Puella cum novo rege Laudunum petit neque resistentia reperitur. Paruerc omnia régi. Idem fecere quaecumque oppida intra Parisios Laudununque jacent, populis ac plebibus universis summa cum exultatione obviam effusis. Fuit et spes data régi Parisiorum urbis capiendse; sed quum in agros eorum duxisset nec quisquam occurreret, deceptum se intelligens rétro abiit. Puella vero acriori animo assumptis quibusdam cohortibus, usque ad portam excurrit qute ducit ad Forum porcorum, eamque magno impetu, non sine spe potiundœ civitatis, incendit : ubi, dum fortius quam cautius pugnat. intusque summa vi resistitur, sagitta in incertum missa vulneratur Ubi primum sauciatam se animadvertit, e pugna recessit. Comités ab oppugnatione cessarunt. Atque hic favor Puelke minui cœpit, quse, inviolabilis antea tradita, vulnerari potuisset; neque deinceps nomen ejus tam formidabile Anglicis, aut tam venerabile Francis fuit. Brevi tamen curato vulnere, rursus in castra venit, ubi pro veteri consuctudino arma tractans, nihil mirabile fecijt.
Haud procul ab urbe rex abierat, expectans si forte mutatis civium animis, revocaretur : nihil ex opinione successit. DuxGlocestriicS qui tum Parisiisprœerat regnumque Anglicis ministrabat, summa diligentia cavit ne quispiam civium ad Carolum exiret. Ipse vero copias educens, castra castris opposuit, quingentis circiter passibus ab hoste distans. Spec-
1. Confusion île personnages et de faits. C'est le duc de Bethford, nigent de France, qui, avant la tentative sur Paris, lit mine de vouloir combattj-e à Monlépilloy, et en définitive ne combattit pas.
330 E. RICHER. L.\ PUCELLE D URLEANS
tarunt sese l)iduo hostiles exercitus, et quanquain preeludia queedam furtaque belli commiserint , nunquam tamea coUatis signis congredi priesumpserunl. Exin pêne intacti, incertumque cujus niajori dedecore, abierunt. Anglici Parisios revertere, Franci Biturigas, receptis denuo in fidem quicumque in niedio eranl populis, quum alio itinere rcdiissent.
Puella ubi coronatum regem et in sua sedc satis tuto locatum cognovit, quietis impatiens, in hostes rediit et oppida multa expugnavit armis : multa in deditionem accepit, nonnuUa qmjd hostes obsidione premebant céleri subventione iiberavit. Postremo quum Anglici Compendium obsiderent, munitissimum oppidum ac Parisiis infensum,cupiens obsessis opem ferre, eo se cum copiis confert. 'Sentiuut hostes adventum atque insidias venienti parant. Iter ei per vineas faciendum erat et angustas semitas, quas ingressam a tergo invadunt.
Utcumque sit, captam in bello virginem constat decem millibus aureis venditam Anglicis, lihotomagumque ductam : quo in loco diligenter examinata est, an sortilegiis, an diemonio uteretur, an quicquam de religione prave sentiret. Nihil inventum est emendalione dignum, nisi virile indumentum quo illa utebatur; neque hoc ultimo supplicio dignum censuere. Retrusa est in carcere, adjecta necis pœna, si amplius viriles vestes indueret. Illa quie arma tractare didicisset et exercitio militari gauderct, a cuslodibus portentata, qui modo sagum militare, modo loricam, modo thoracem et alias armaturas coram afîerebant, incauta, virilibus aliquando et indumentis ac armaturis se adornavit, nesciens quia mortem indueret^.
Credibile est vivente virgine, quamvis capta. Anglicos se nunquam satis lutos existimavisse, qui tôt prêeliis ab ea superati fuissent; timuisse fugam ac prœstigia ; atque idcirco necis causam quœsivisse. Judices, ubi Puellam viri
1. Note de J. Quicheral : « Cette version de l'infâme guet-apcns imaginé pour amener le cas de rechute, doit être celle que les docteurs normands — et ceux de Paris — avaient répandue au concile de Bàle. » {Procès. IV. 517. note 3.)
ÉLCX.ES TUiÉS I)E DIVERS AUTEURS 331
habituin récépissé cognoverunt, tanquam relapsam, igni damnaverunt. Cineres ejus, ne honori aliquando cssent, in Sequanam fluvium projecere.
SicJoanna obiit, mirabilis et stupenda virgo : quije collapsumacpene dissipatuni Francorum regnum restituit; quai tôt tantasque clades intulit Anglicis ; quœ dux virorum facta, inter militum turmas pudicitiam servavit illœsam, de qua nihil unquam indecorum audiliim est. Divinum opus an humanum inventum fuerit, difficillime affirniaverim. Nonnulli existimant, quum Franciifi proceres, prospère succedentibus Angloruni rébus, inter se dissiderent, nec alter alterius ducatiun ferre dignaretur, abaliquo qui plus saperet hoc vaframenlum excogitatum, ut virginem divinilus missam assererent, ducatumque petenti admitterent : neque enim hominem esse qui Deuin recuset : atque in hune modum rem bellicam Puellee creditam et armorum imperium datum. lUud exploratissimum est, Puellam fuisse cujus ductu Aureliani soluta est obsidio, cujus armis omnis terra subjecta est inter Bituriges ac Parisios, cujus consilio Remenses in potestatem recepti sunt et coronatio apud eos celebrata, cujus impetu Talbotes fugatus est et ejus exercitus, cujus audacia Parisiensis porta cremata, cujus solertia atque industria res Francorum in tuto positœ sunt. Digna res quœ memorite mandaretur, quamvis apud posteros plus admirationis sithabituraquam fidei. Garolus etsi virginisobitum acerbissimc tulit, non tamen sibi ipse defuit; multa per se, multa per duces suos, non solum adversus Anglos, verum et adversus Burgundos prœlia gessit digna memoratu, quœ forte huic operi inseremus. »
Ce discours est fort naïf et grandement judicieux, et pour la plus part conforme aux exploits de la Pucelle. Quant aux choses qui ne s'accordent pas à la vérité de l'histoire, je ne me veux arrester à les particulariser, parce que le lecteur les pourra aisément recognoistre et corriger par la conférence du premier livre de cette histoire. Quelqu'un à la rigueur se pourroit esbahir de ce que Pius I[ au commencement de cette narration asseure que « les exploits de cette lille
332 E. RICHER. — LA l'UCKLLE D ORLÉANS
démonstrent qu'elle estoit inspirée de Dieu ; ;> et sur la lin dit : (c Oue ce soit une œuvre divine ou invention humaine, il est difTicile de Tasseurer. » Mais à cela nous respondons que Pias II n'avoit pas vu le procez de la Pucelle, ni la revision d'icclui décrétée par Galixte III son prédécesseur. Et d'ailleurs il est certain que la discrétion des esprits est une chose très difficile, ainsi que nous avons justifié ailleurs ; car personne n'en peut avoir l'évidence certaine. Davantage : sur la fin de ce discours il propose des bruits que l'on faisait courir de la Pucelle, ainsi que doibt faire un historien; mais au reste partout montre que jamais l'on n'a trouvé que redire en sa créance, en ses mœurs, intégrité et pudicité, chose toute notoire par les actes du procez.
Vin
Saint Antonin de Florence.
Antoninus^ archevesque de Florence, vivoit au mesme temps qu'/Eneas Sylvius, et en la Iroisiesme partie de son histoire, titre vingt et deux, chapitre neufviesme, section septiesme, parle en ces termes de la Puqelle sur le discours qu'il prit des guerres du Roy Charles VII contre l'Anglois et le Bourguignon.
« Tune autem obtulit se régi Francise quaedam Puella, filia rustici, assueta gregem pascere, dicens se missam ad juvandum exercitum ejus : tetatis octodecim annorum vel circa. Quœ in multis eos instruxerat in bellando et civitates capiendo. Hœc equitabat apte ut miles, in exercitu ibat cum eis, insidias inimicorum detegebat, et modum ad capiendas civitates docebat, et multa alla admiratione digna agebat. Quo autem spiritu ducta vix sciebatur : credebatur magis spiritu Dei. Hoc patuit ex operibussuis. Nihil enim inhonestum in ea videbatur, nihil superstiliosum : in nuUo a veritate fidei discrepabat. Sacramenta confessionis et communionis frequen-
■1. Né à Florence en 1389, dominicain à Fiesole. auditeur de Rote, archevêque de Florence en 4446. mort en 14.Ô9, canonisé en 1523.
labat, et orationes. Et post multas victorias régis Franciœ, in uno conflictu cum Burgundionibus copiarum régis Fran« cifc capta, ab eis occisa est. Deinde facta est pax, etc.* »
Philippe de Bergame.
Jacques Philippe de Bergame-, de Tordre des Augustins, florissoit l'an 1494, au siècle auquel vivoit nostrc Pucelle, de laquelle il escrit des merveilles au livre qu'il a fait De Claris mulieribus , chapitre cent cinquante-sept. Mais son discours est pour la plus part fabuleux. Nous ferons seulement extrait de ce qui est conforme à l'histoire, comme quand il dit :
« Erat brevi quidem statura, rusticana facie et nigra capillo, sed toto corpore prœvalida : quœ per omnem vitam suam, illibatam servavit virginitatem, et religionis apprime custos extitit. Ejus sermo satis, ex more feminarum illius patrise, lenis erat, quam sani ejus mores plurimum honestabant. Tam rectus sensus atque integer, ut ibi educata ibique nutrita crederetur, ubi summa prudentia et omnis consilii ratio vigere videretur.
« Ea itaque tempestate, Henricus, Anglorum rex, atrox hélium Carolo ejus nominis septimo, Francorum régi, intulerat. Idemque majorem sui partem aderaerat, et jam Aurelianam, primariam sui regni urbem, summa vi oppugnabat ; et ejus
l.De ces quinze lignes J. Quiclierat, Procès, IV, 506, n'en donne que quatre ou cinq.
2. Ce religieu.x était né en 1433. Richer a grandement raison de déclarer fabuleux la plus grande partie de ce qu'il raconte de Jeanne. Quoiqu'il se réclame d'un témoin oculaire attaché à la cour de Charles VII, ce n'est pas ce témoin qui a pu lui dire sérieusement que la mission de la Pucelle avait duré huit ans, qu'elle avait livré trente fois bataille aux Anglais, et que Louis XI et Pie 11 auraient poursuivi et livré aux bourreaux un des juges et un des assesseurs survivants du tribunal qui avait condamné l'héroïne. Ce que Philippe de Bergame avance d inédit et de son autorité propre ne doit être accepté que sous toutes réserves. (Voir J. Qlicherat, Procès, IV, 521-522.)
Lenglet-Dufresnoy, dans son Histoire de Jeanne-d'Arc, troisième partie, p. 26 et suiv., a traduit m français le texte de Philippe de Bergame, (Amsterdam, ITo'J).
urbis quotidie gravissima erat oppugnatio ; eoqae undique circumsessa erat, ncc aditus ostendebatur quo posset talis obse.ssio solvi. Ineaquippe omnis spesregni versabatur; qua quidem amissa, de loto regno Galli;u aclum esse videbatur. In hac itaque difficultate rcx consLitutus, et angore animi incertus angebatur, nec quod consilium sequcretur ratione nulla inire poterat.
« Introducta ad regem Palcella Johanna, quum ad ipsius genua procidisset, majestatem regiam, ex more, omni reverentia salutavit. Salutatoque rege, primoribus cunctis palam audientibus, sic locuta est : « Gloriosissime rex, ego, aucilla « tua minima, omissa mei gregis custodia, cui tanquam una « ex agrestibus preeeram, omnipotentis Dei imperio, ad « opem tibi ferendam, qua regnum tuum amissum recupe- « res, hue impigre accessi, divinoque jussu ducem totius tui « exercitus moiieo me declarari jubeas. Nec mireris quod « puella inops et agrestis, et hujusce vilissimœ sortis, hue a prodierim, ausaque fuerim tantum imperium suscipere, « quia omnipotenti Deo sic visum infirma et contemptibilia « eligere, ut fortia confundat. »
« Rex autem inquit : « Pulcella, ingénue profiteris te a Deo « inihi omnino in auxilium missam esse ; sed qua ratione ? « Tu femina es admodum adolescentula, rerum omnium « inexperta, et quomodo prœsumis tibi tanti muneris ian- (( tique exercitus assumere administrationem ? Hoc utique a non est tui officii et œtatis tenellœ munus, sedjure militari « peritissimorum exercitatissimorumque virorum. Itaque « moneo semel atque iterum ut videas etiam atque etiam « quœ afferas et quœ apportes.
« Constanti vultu et intrepido confestim respondit :
« Maxime rex, obsecro ne plura percontari pergas. Deus, a a quo missa sum, huic tuœ necessitati consulet. Nec teras « ultra tempus, si cara tibi est tui regni incolumitas. Et, ut « verum intelligas, accipe quœ submotis arbitris tibi « dicam. »
« Postquam verocum rege locuta est, rex, prope stupefaclus et incertus quid responderet, e vestigio illam totius sui exercitus ducem enuntiavit, cunctis primoribus acclaman-
tibus, Rcs prope incicdibilis et inaudita, et maximo spectacnlodigna, si animadverteris tôt principes, regemque ipsum, in bellis exercitatissimos, sese in imperio adolescentulœ, sedecim annos natee, subjicere, qiue ex ovium et suum vel porcorum gregis cura excepta fuerat, videre eam virilibusindumentis et armis indutam, Gallicas ducere acies. Quumque taliter indutam et armatam omnis'spectaret exercitus, etequo intrépide insedentem, visa est omnibus eques quidam e cœlo demissus. »
Le mesme auteur, après cela, fait un narré de la levée du siège d'Orléans et de la deffaite des Anglois, mais tout fabuleusement. Et de là passe au couronnement du Roy à Rheims, et puis conclut en cette sorte :
« Ileec igitur Johanna Pulcella virgo, quum magnam gloriam in armis esset adepta, et regnum Francorum magna ex parte deperditum e manibus Anglorum pugnando eripuisset, in sua florenti œtate constituta, non solum se morituram, sed et genus suée mortis cunctis prœdixit. Nam ab ipsis Anglis tandem in prœlio capta, et ad Rhotomagum urbem violenter perducta, ibidem ab ipsis et ipsorum rege veneficii et artis magicœ vitio incusata, seevissima ignis morte demum damnata est. Et hic tantœ virginis vitee finis fuit; quo quidem atrocissimo suppliciohœc taminauditœ virtutis mulier indigne occisa est. Postmultos autem annos, Garolus ipse, optimus sane rex, Rhotomagensium urbe recepta, eo in loco ubi atrociter concremata fuerat Johanna Pulcella, pro monumento ettitulo puellarisdecoris, crucem œneam, et quidem eminentissimam, inauratamque poni jussit. »
Guillaume Postel.
Guillaume Postel^ professeur du Roy en la langue hébraïque, estoit prestre. Au livre qu'il a composé, De Phaenicum,
1. Né en 1510, mort en 1581 : tète faible, mais l'un des plus savants hommes de son siècle.
lilteris, imprimé à Paris, 1552, par Martin le jeune et dédié au cardinal de Lorraine, discourant des grâces et bénédictions que Dieu a départies aux Roys de France, sections 32, 33, il dit :
a At vero quid magis admirandum quam quod solius divinœ christianissimorum regum ordinationis gratia fieri videmus ut cum sithomo cœteris similis rex,tamen solo contactu hiatro-chocradicus aut scrofularum medicus fuit ? Quod non tam multi hodie atque olim sanentur aut jvideantur sanari, hoc vere nostri seculi incredulitas et ubivis consurgendus atheismus facit. Vidi sane quam plurimos curatos, sed qui insigni erant fide. — Pro 33. Prodeat in médium sacrosanctœ Puellae Johannœ facinus omnibus seculis ut admirandum itainauditum, licet impiis nostri seculi invisum. Perieratpene (ïallia. Rex Galliœ Biturigum rex tantum dicebatur. Validissimis Burgundionum, Germanorum et Anglorum exercitibus oppressa jacebat Gallia, cum unius Puellulse virtute, eo divinitus et miraculose conducta est nobilitas Gallica, alioqui vix imperii virilis preeter quam in suo rege patiens, ut femin.o pareret, auspiciis tani felicibus ut intra biennium plura fiant ejus ductu facinora tam defendendo quam insultando édita : quœ quivis potentissimus princeps, et centenis hominum millibus vallatus, toto vix potuisset decennio. Et intérim, si Diis placet, credemus atheis qui nobis fuisse commentum affingunt et somniant, ut Rex ductu Puellœ excitaretur, quasi saxa et bestiœ id temporis homines fuissent : quasi vero non constet de accusatione contra illam invidise Rhotomagi ab Anglis intentata, de miraculoso ejus ad Regem adventu, de Pontificis summi censuris in judices. Heec adhuc média in luce hominum versantur, in recenti etiamnum sunt memoria, et ista patitur publiée proscindi Christianissimus rex ! 0 tempora ! Et si falsi aliquam suspicionem habuissent, debebant ob regiam auctoritatem dissimulari, et nunccumin omnium hujus temporis scriptorum historiis sint constantissime sine uUa suspicione falsi scripta, sunt qui vellicare et negare audeant, tam libenter profecto Christum negaturi et risuri, si audeant, quam ejus spiritui et virtuti in suis membris agenti detrahunt. »>
ÉLOGES TIKliS DE DIVERS AUTEUUS 337
Le mesme Postel, en un livre françois qu'il a composé et intitulé : V histoire mémorable des expéditions depuis le déluge faites par les Gaulois ou Françoys, imprimé lan 1552 par Sébastien Ninelle, a fait un chapitre contre un livre De l'art militaire, escrit par le sieur de Langey, lequel estimoit que tout ce qu'on disoit de la Pucelle fust une fable semblable à celle de la nymphe .Egeria feinte et introduite par Numa Ponipilius. Auquel chapitre Postel fait un narré françois de la Pucelle contre cette opinion, qu'il maintient ne pouvoir tomber en l'esprit d'aucun homme s'il n'est athée, et qui est cela mesme qu'il a représenté en latin : disant en outre que par ce moyen on peut décréditer tous les historiens qui ont jamais escrit et rendu tesmoignages des choses passées en leurs siècles, et qu'il y en a infinis : comme de vérité il y en a qui ont narré les faits héroïques de la Pucelle, et sont aussi croyables que tous les autres historiens qui les ont précédez et ont rédigé par escrit les affaires de leur temps. Qui est une raison fort prégnante tirée de la nature de l'histoire laquelle prend son titre par le tesmoignage de ceux qui en escrivent^