Voir plus loin la not(! sur J. Meyer
ELOdKS TIRES DE DIVEUS AUTEURS 319
n ayant pu recouvrer le traité de cet auteur, lequel je pense avoir esté jurisconsulte, j'en produirai seulement l'extrait registre en l'histoire de Meyer en ces termes :
(( Sed de Puella, synchronum Puellœ scriptorem audiamus loquentem.
« Ductu Puelkc Franci Victoria potiuntur, et Classidas, dux Anglorum, submergitur in aqua Ligeris, ex lurri in pro- (luentem salire coactus, ardente turri. Uuctu Joannse Puellae. Francus unus mille fugavit Anglos, et duo fugaverunt decem millia, Dei voluntas erat victoriam poncre in sexu fragili. Castra hostium expugnata, turres fractœ, sagittœ Anglorum nihil non ante pénétrantes, retusa acie nihil amplius potuerunt. Repente fortunœ immutatus cursus. Francorum res, qiuo hactenus dejectœ, prostratse ac miserrimee erant, erectœ protinus sunt aCfaitque divinitus félicitas ; Anglorum vero res, hactenus secundissimee, rétro dilabi cœperunt. Tantus, solo Puelbe nomine, eorum animis incessit pavor, ut magno eorum plurimi firmarent sacramento, quod solo audito ejus nomine, aut signis ejus conspectis, vires animumque perderent, ita ut nec arcus tendere, nec jacula ella mittere valerent, nec ferire hostes, ut soiiti erant, haberent potestatem. Mirabilis Deus in sanctis suis. Joannes nothus Aurelianensis, idem cornes Diinensis in Carnutibus, et Johanna Puella, duces preecipui omnibus in rébus et bellis erant. Angli omnibus ex locis excussi, fusi, fugati, cœsi. Carolus rex, Puellse ductu, Ilhemis inunctus et coronatus. Trecis Regem honorifice suscepit Joannes Aeatus, episcopus loci laudatissimus. Rhemi, Gatalaunum, Compendium, Bellovacum, Laudunum, Suessiones, Senanes, Carnutes aliœque civitates et populi, pulsis Anglis, in fidem redeunt sola Dei gratia et benignitate. »
Quelques pages après, le mesme Meyer dit : « Scriptor autem latinus ejus temporis de eadem virgine tradit hoc. Compendium obsidetur, Puella eruptionem facit et capitur, Uucta Rhotomagum ubi tune eratHenricusadolescens. Petrus Cauchon Bellovacorum tune erat episcopus, consiliarius prœcipuus régis Angliœ. In ejus diœcesi quoniam Puella capta erat, convenit ut ipse inquisitioneni faceret de Puella
quam maleficani esse per invidiam insinuabant et hsereticam. Quaestio habita a multis theologis et jurisconsultis Lutetia evocatis. Per multos dies interrogationes et responsa a labellionibus diligenter conscripta. Admirationi omnibus erat quod Pueila rusticana de fidei rébus tam sapienter tamque catholice loquebatur et respondebat. Hoc auteni inquisitores, qui Anglicœ erant omnes factionis, in primis curabant ut callidis, versutis et fycatis verbis, et inquisitionibus, et interrogationibus captiosis, sanctam Christi virginem caperent et de heeresi accusarent. Sed non potuerunt. Data sunt illi a Domino verba quœ loqueretur, nec spiritui ejus qui loquebatur potuerunt resistere. Insuper Anglici per obstetricem suœ factionis inspici curabant virginem. Nec mulieres illse, quamvis maxime cuperent ac virginis gravissimge hostes essent, aliud potuere affirmare quam quod intemerata claustra virginalia servatain illa reperissent. Dicitur enim suam integritatem Deo vovisse, cum adhuc patris sui grèges in agris pasceret : quibus in agris adeo religion! addicta erat, ut quoties sonitum campante audiret de consecratione corporis Domini, religiosissima prosterneret se in terram, diu multumque orans, laudans ac benedicens Deum. Virilem habitum excusavit ne scilicet militum incontinentia provocari in illam posset, si femineo usa fuisset habitu. Una nihilominus omnium Anglorum sententia erat et vox vulgaris, nanquam se posse féliciter cum Gallis dimicare aut victoriam reportare, quamdiu Puella ista, quam veneflcam et sorlilegam vocabant, viveret ; tollendam esse de terra. Hostes ejus judices erant : pars ejus adversa qui eam accusarat, tulit sententiam. Squalore, calenis et inedia eam macerabant. Ferunt eam tandem a judicibus adductam ut si vellet abjurare revelationes quas asserebat sibi factas, eam absolverent et abire permitterent. Quod fecisse eam tradunt. Sed cum lamen non dimitteretur, valde increpitam fuisse se dixisse quod revelationes abnegasset, iterum sibi in carcere apparuisse, scilicet divas Catharinam et Margaretam, ab illisque quod hoc fecisset objurgatam. Hsec fuit causa mortis. Dicebant hostes ejus qui judices erant, relapsam esse in abjuratam hœresim. Adduxerunt enim eam ut juraret se ultra non
KLOGES TIRKS DK DIVERS AUTEURS 321
dicturam sibi revelationes factas esse. Data brachio seculari, Rhotomagi combusta. Gollecti cineres univers! et de ponte in Sequanam demersi. ne quid forte reliquiarum servari aut coli posset. Postquani Normannia, pulsis Anglis, in fidem rediisset, vidimus eum processum et examinavimus. Ex quo quidem processu non sufficienter constabat ipsam de alicujus erronei dogmatis, contra veritatem doctrinœ catholicse, assertione convictam, vel injure confessam ; neque perhochseresis atque relapsus satis manifestum fuisse fundamentum. Quanquam etiam praeter hoc poterat processus hujusmodi ex multis capitibus argui vitiosus, coram capitalibus inimicis saepe per eam recusatis (denegato etiam ei omni consilio quge simplex puella erat) factus et habitus : quemadmodum ex libello quem desuper, ab eodem Garolo expetito a nobis consilio, edidimus. Si cui ad cujus venerit manus légère vacaverit, latius poteritpatere. Pulsis enim de Normannia Anglis, idem Carolus rex per plures regni sui preelatos et divini atque humani juris doctos homines diligenter processum prgedictum examinari et discuti fecit, et de ea materia plures ad eum libellos conscripserunt, quibus coram certis a sede Apostolica ad cognoscendum et judicandum de hujusmodi materia, judicibus delegatis, exhibitis et mature perlectis, per eosdem judices in sententiam quam diximus exstitit condescensum, et sententia contra eam data sub Anglorum imperio, cassata et revocata. Missa erat a Deo, ne quis ponat carnem brachio suo, ne Anglorum superbia suis nimium fideret viribus. Gloriabantur in suis viribus, Deo non attribuebaht suas victorias : ostendereDeusillis voluit quod stulte et impie, fecerunt, suis dumtaxat fidentes viribus, et victoriam ostendit in sexu fragili, sicut in Debbora, Judith, Esther. Hœc et plura de Puella ille anonymus synchronus, ait Meyer. »
Nous recueillons de ce discours que l'auteur d'icelui n'estoit pas françois, car il ne parle pas de Charles VII en termes d'un subject à son Roy, ainsi que font les autres prélats et docteurs françois. Il dit avoir esté consulté de sa part sur le procez de la Pucelle, et en avoir composé un traité qu'il
envoya au Hoy, et mesme que ce traité a esté produit au procez de revision et vu par les juges déléguez du Saint-Siège. De sorte qu'outre les six traitez desquels nous avons tenu inventaire au huitiesme chapitre de la revision du procez, il faut nécessairement que d'autres ayent encore esté produits, lesquels on n'a pas registrez au corps du procez, non plus que le traité de messire Thonnas Basin, évesque de Lisieux*, ceux des auditeurs de Rote et celui de cet auteur anonyme lequel asseure de plus avoir composé quelque autre discours de l'histoire de nostre Pucelle que Meyer tesmoigne avoir lu et en avoir tiré le trait qu'il a inséré en son histoire. Et est grand dommage que ce traité ayt esté perdu, attendu que l'auteur est fort judicieux et poli pour le temps auquel il a escrit.
[Les tesmoins des enquestes de la révision.]
Aux susdits auteurs nous pouvons adjouster tous les tesmoins qui ont déposé à la revision du procez pour la justification de la Pucelle, qui sont en nombre cent et onze pour le moins-, sçavoir trente-deux de son païs natal, trente d'Orléans, vingt de Paris, dix-huit de Rouen et deux autres d'ailleurs, sçavoir Seguin de la faculté de théologie de Poictiers, et le sieur Dolon ; tesmoins hors de tout reproche, entre lesquels il y a des princes, plusieurs grands seigneurs, gentilshommes et personnes bien qualifiées, qui ont par un long temps conversé avec la Pucelle tant aux armées qu'ailleurs,
1. Méprise de l'auteur qui l'a mentionné plus haut, paragraphe IV.
2. Que le lecteur ne s'en tienne pas aux nombres donnés par E. Richer ; ils sont inexacts de plusieurs façons. D'après les nombres donnés, il y aurait eu, non cent onze, mais cent deux témoins seulement. Il est vrai que Richer ne compte pas les sept témoins entendus à Rouen en 1450 par maistre Guillaume Bouille. Nous avons rappelé ailleurs que, outre ces sept témoins, le cardinal d'Estouteville à Rouen en entendit cinq en 1452, l'hilipppe de la Rose dix-sept ; les commissaires de Toul-Domremy, trente-quatre en 1455-56; ceux d'Orléans, quarante-deux: de Paris, vingt; de Rouen, dix-neuf ; de Lyon, un : total cent quarantequatre déposilions recueillies, et cent vingt-cinq témoins entendus, un certain nombra ayant déposé plusieurs fois.
et n'y eut onques histoire humaine assistée et fortifiée de tant de tesmoins, d'auteurs et historiographes.
Le Pape Pie II.
.Eneas Sylvius^ estoit de mesme temps, et quoiqu'il soit peu affectionné aux Français, si a-t-il rendu un tesmoignage d'honneur à nostre Pucelle au quarante-troisiesme chapitre de l'Europe, en ces termes^ :
« In regno ipso Francise quod nostra setate Johanna, virgo Lotharingensis divinitus, ut creditur, admonita, virilibus indumentis et armis induta, Gallicas ducens acies, ex Anglorum manibus magna ex parte, mirabile dictu, prima inter primos primos pugnans, victoriam eripuit. » Eloge qu'il a escrit auparavant qu'il fust Pape.
Et depuis, estant Pape, après la revision du procez, aux commentaires latins qu'il a faits des choses mémorables advenues de son temps, recueillies par Jean Gobelin, vicaire de Bologne, imprimez à Rouen l'an 1584 et dédiez au pape Grégoire XIII, rapporte un bel éloge de la Pucelle, car après avoir parlé des guerres que l'Anglois et le Bourguignon faisoient à la France, il descrit en cette manière les faits héroïques de cette fille, au livre sixiesme.
« Interea desperatis pêne Francorum rébus, Puella sexdecim annos nata nomine Johanna, pauperis agricoles filia, in agroTullensi, quum porcos custodiret, divino afflata spiritu, sicut res ejus gestse demonstrant, relicto grege ac parentibus posthabitis, ad prsefectum proximi oppidi quod solum ejus regionis in fide Francorum remanserat, sese confert, ducto-
1. Le pape Pie II avait nom ^Eneas Sylvius et appartenait à la famille des Piccolomini de Sienne. Né en 1405, il resta laïque jusque vers 1442. Ordonné prêtre, il fut nommé évèque de Trieste, puis de Sienne. Cardinal en 1436, il succéda au pape Cali.ïte III en 1457 et mourut en 1464. Mêlé aux grandes alYaires de son temps, il fut secrétaire du concile de Bàle. Ce qui lui fit dire dans sa Bulle de rétractation (1463) : ALneam rejicile, Pium recipile. U avait prépaie uue croisade contre les Turcs, et il allait s'embarquer à Ancône, lorsque la mort le frappa.
324 E. lUCHER. LA PUCELLE d'ORLÉANS
resque petit qui sibi ad Delphinum iter demonstrent. Qua3nt prœfectus itineris causam. Habere se inquit divina mandata quœ ad illum perferat, sibi et regno salutaria. Ridet praefectus amentemque putans spernit. Instantem multis pertcntat modis : fit mora plurium dierum, si forte mutaret Puella propositum aut in eo aliquid reperiretur indignum. At ubiconstans et immutabilis, nulliusqueconscia turpitudinis inventa est : « Quid scio, inquit prœfectus, an heec Dei voluntas sit? Ssepe regnum Franciœ divina servavere prœsidia : forsitan et nostris diebus aliquid in cœlo pro nostrasalute ordinatum est quod per feminam patefiat.» Selectisque tribus spectatœ fidei servis, Puellam ducendam ad Delphinum commendat.
(( Decem ferme dierum iter faciendum erat, et agros medios aut hostis tenebat,aut amicus hosti. Transiit cunctas difficultates inoffensa virgo, vestibus induta virilibus, Delphinumque apud Bituriges morantem adiit : qui fractus animo tôt cladibus, non jam de regno tuendo, sed de loco quœrendo ubi securam vitam securus agere posset, anxius erat. In Hispania régis Castellae ac Legionis ea œtate florentes opes habebantur, qui cum Delphino et consanguinitatis et amicitiee vinculo jungebatur. flunc rogare statuerat ut, regni Francise curam et coronam suscipiens, angulum sibi aliquem terrœ concederet in quo tuto latitaret. Talia meditantem virgo convenit, et restitutis prœfecti litteris audiri petiit. Delphinus rei novitate permotus delusionemque veritus, Castrensi episcopo, confessori sue, inter theologos apprime docto, Puellam examinandam committit nobilibusque matronis servandam tradit. Interrogata de fide, ea respondit quœ christianse religioni conveniunt. Examinata de moribus, pudica et honestissima reperitur. Fit pluribus diebus examen : nihil in ea fîctum, nihil dolosum, nihilarte maligna excogitatum invenitur ; in habitu sola difficultas manet. Rogata cur vestes viriles mulieri prohibitas induisset, « virginem esse ait; virgini utrumque habitum convenire : sibi a Deo mandatum est vestibus ut virilibus uteretur, cul et arma tractanda essent virilia. »
Sic probata, rursus in conspectu Delphini reddita : « Ego
ad te, inquit, veni, regum sanguis, Dei jussu, non nieo consilio. Is mandat ut me sequaris. Si parueris, restituam tibi tuum solium, Ilemisque propediem tuo capiti coronam imponam. »
Delphinus rem diffîcilliman quse promitteretur ait. Remorum civitatem in qua reges coronari solerent remotissimam esse et ab hostibus obtineri ; nec usquam iter patere tutum ; Aureliam quœ média civitas esset ab Anglicis obsideri, nec vires Francos habere quilaus miseris obsessis subveniretur; miilto minus coronationi navare operam posse.
Nihil his mota virgo. « Non vana, inquit, promitto. Si Deo credis, et mihi crede : ejus nuntia veni ; arma tibi ministrabo divinitus et invisibili ferro aperiam iter. Parebunt quocumque ieris populi, et ultro tua signa sequentur nobiles. Nec tu mihi obsidionem Aurelianensem objeceris : banc ego ante omnia dissolvam, et civitatem liberam dabo ; tantum mihi hos équités qui te pênes adsunt, concedito. »
Res aliquandiu in consilio diversis sententiis agitata est. Alii captam mente Puellam, alii dsemonio illusam, alii spiritu sancto plenam putabant. Et ii Bethuliam atque alias civitates per feminas fuisse salvatas referebant, regnumque Francise saepe divinitus adjutum; nunc quoque per virginem quam Deus mitteret, posse defendi ; idque fragili commissum sexui, ne Franci, suo more superbientes, in sua virtute confidant : nec vesanam Puellam qaoquo modo putandam, cujus consilia sensu plena essent.
Vicit haec sententia^ et Aurelianensem provinciam Puellee crediderunt. Dux femina belli facta est. Allata sunt arma, adducti equi : Puella ferociorem ascendit, et ardens in armis, hastam vibrans, saltare, currere atque in gyrum se vertere haud aliter coegit equm, quam de Camilla fabalee tradunt. Quod cum proceres advertissent, nemo inventus est qui ducatum feminœ contempserit. Nobilissimusquisque assumptis armis, percupide sectatus est virginem quœ, parati.s omnibus, itineri se commisit.
Diffîcillimus per terram ad Aurelianum patebat aditus. llinera quoque preecluserat Anglicus tribusque urbis portis trina objecerat castra, eaque fossa et vallo munierat. Puella
326 E. RICHER. LA PUCELLE d'oRLÉAXS
haud ignara Lygciiin fluvium prujler ma^nia civitatis decurrere, naves occulto in loco frumenlo onerat atque cum copiis ingreditur, et obsessis de sua proicctionecommonitis, veloci remigio et rapidi fluminis usa cursu, prius in conspectu civitatis est visa, quain hostes venturam cognoverint. Accurrerunt armati Angliei, conscensisque naviculis, frustra ingressum virginis remorari conati sunt, multisque acceptis vulneribuus terga dederunt^ 111a urbem ingressa ac summa civium alacritate suscepta, commeàtum omnis generis jam famé pereuntibus importavit. Necmorata, sequenti luce, castra hostium quœ portam preecipuam obsidebant, magno furore invadit repletisque fossis atque aggere ac vallo disjecto, Anglos perturbai, ac potita munitionibus, turreset propugnacula quae hostes paraverant, incendit ; idemque, confirmatis oppidanorum animis, per alias portas egressa, in aliis castris effîcit. Quum divisi Angliei pluribus in locis essent, nec castra castris subvenire possent, per hune modum soluta et penitus deleta est Aurelianentis obsidio, ca;sisque hostibus quicumque ad ea convenerant, ut vix cladis nuntius extiterit. Nec hujus rei gloria alleri quam PuelUe data, quamvis strenuissimi ac perilissimi bellatores et qui sœpe ordines duxerant, interfuere.
Tantam suorum cladem atque ignominiam iniquo animo Talbotes tulit, inter Anglicos duces fama clarissimus. Qui assumptis quatuor millibus equitum ex omnibus copiis delectorum, in Aurelianum duxit congressurus Puellœ, si ausa esset occurrere, haud dubius quin portas exeuntem vel caperet, vel occideret; sed longe aliter evenit. Eductis virgo cohortibus, ut primum hostem conspicata est, sublata ingenti clamore atque impetu horribili facto, Anglicorum signa pervadit; inter quos nemo inventus est qui consistere aut vultum ostendere auderet. Subitus omnes metus atque horror incessit ; qui, etsi numéro superiores essent, pauciores tamen sese fore arbitrabantur, et innumerabiles copias Puellee militare putabant. Nec defuere qui puguare angelos
t. Assertion en opposition avec le langage des documents, ainsi que plusieurs des détails qui suivent (UEclileur).
in parte adversa existimarent, nuUamque sibi victoriam promitterent contra Deum prœliantibus. Gecidere de manibus nudi enses : scuta et galeas quisque projecit, levioreni ut se fugee committeret. Talbotis nec hortamenta audita sunt, nec mime pensitatœ : facta est fœdissinia fuga; virgini solum ostensa terga : qiue fugientes insecuta, uni versos aut cepit, ant interfecit, excepto cum paucis duce, qui postquam suos de fuga irrevocabiles vidit, velocibus equis impetum hostis evasit.
Harum rerum fama ad vicinas gentes et deinde ad remotiores delata semperque major itinerando facta, stupore omnium mentes implevit. Delphinus jam Puelke monitis credens, cujus dicta firmaverant facta, supplicationes Deo per omnia templa decrevit et ad suscipiendam coronam sese accinxit. Nobilitas universi regni, miraculosis Puellae operibus auditis, postquam solemnia coronationis apparari didicit, incredibili cupiditate visendi virginem, tota Gallia asumptis armis accurrit, atque intra mensem, supra triginta equitum milliaS propriis stipendiis militatura, ad Delphinum concessit : qui tantas adesse armatorum copias magis ac magis Isetatus, ex Biturigibus, apud quos plerumque morabatur, arrepto itinere, preecedente in armis et vexillum regium gestante Puella, in Remos duxit. Media quseque oppida in potestate hostium erant ; populique omnes, novis adacti juramentis, fidem servare Anglicani ac Delphinum hostiliter accipere decreverant. At ubi eum Puellamqueprope adesse cognoverunt, (mirabile dictu) nemo contra armatus occurrit, nemo portas clausit, nemo venientibus maledixit. Quocumque ventum est, eiïuste obviam plèbes Delphinum tanquam dominum salutarunt, certantes inter se quonam pacto suum principem majoribushonoribus affîcere possent,
Quum prope Remos ad quadraginta ferme stadia pervenisset exercitus, magnopere in civitate trepidatum est. Nihil Anglico tutum videri, nutare optimales, plebis animos res novœ allicere. Fuerunt inter Anglicos qui suaderent