Opnieer (IMcrre), né à Amsterdam 1525, mort à Delft
382 E. RICHER. LA PUCELLE d'oRLÉAXS
Deduxit vero et Carolum Rhemos, ubi decimo sexto Calendas Augusti unxit eum Ileginaldus episcopus in Franciie Regem. Ciim vero Rurgundos Compcndium obsidentes vellet abigere, capta fuit nono Calendas Junii et vendita Anglis qui, eam dicentes magam, combusserunt Rhotomagi in foro. Scripsit pro ea apologiam Joannes ,Gerson theologus, Cancellarius Parisiensis : similiteret Ilenricus Gorconius Batavus. »
Pontus Heuterus.
Pontus Heuterus S Delfius, libro quarto rerum Burgundicarum, in vita Philippi Boni, ducis Burgundiœ :
« Fortuna, inquit, Francorum populum externo pressum jugo respirare, resumptoque jam animo Anglicum excutere imperium voluit, non ductu nec auspiciis Ciesaris, Alexandri, Pompeii aut Garoli, non prudentia tôt principum primge nobilitatis, non fortium priefectorum bellandi peritia clarorum opéra, sed — quod omnium veterum memorabilia superat exempla ac facinora — ductu ignotœ, ignobilis ac rusticse puellœ octodecim annorum, quœ ad hoc usque tempus in patria sua Lotharingia, vaccas, boves ac oves pascere erat solita, nuUo quam Joannœ nota nomine : quœ a Deo se Régi in auxilium missam dicens, in ejus consiliique sui conspectum admissa, tam preesenti animo ac prudente causam adventus sui exposuit, ut statim sexcentis prœficeretur equitibus ; quodque nullus preefectorum regiorum liactenus potuerat, invitis Anglis, dictis cumequitibus Aureliam intrat,
1. Pontus Heuterus (Héviter), né à Delft en 1535, fut prévôt d'Arnheini en Gueldres. 11 écrivit une histoire latine des ducs de Bourgogne qui parut en 1583. Ce qu'il raconte de la Pucelle, il l'emprunte à Georges Ghastellain dont il avait l'ouvrage sous les yeux. Il donna toutefois d'intéressants détails sur la maison et l'état de la Pucelle, lorsque Charles VII eut agréé ses services. Il déclare en outre avoir vu et il décrit le monument qui fut élevé sur le pont d'Orléans : monument que les Calvinistes détruisirent en 1567.
Lenglet-Dufresnoy cite à peu près les mêmes pages qu'Edmond Richer {Histoire de Jeanne d'Arc, p. 69-74). J. Quiclierat n'en reproduit qu'une page [Procès, t. IV, 448, 449).
ÉLOGES TIUES DE DIVERS AUTEUUS 383
coinmeatiique cives ad extremam inopiam redactos juvat, erumpensque ciim pryesidariis, ac instar viri arinata equo insidens, inter primos pugnans ciet, tria castella opportunis Jocis ab Anglis creata expugnat, umnibusque qui intus erant jugulatis, tandem relinquere obsidionem cogit. Qua Victoria fidem pênes Regem nacta, eumdem in Rhemos ducit, sancto sibi oleo veterum Francorum more hoc anno inungi facit, multaque alia oppida munitaque loca ejus ductu rex Carolus récupérât, cogiturque Puelke hujus timoré Bethfordius legatos in Flandriam ad Bonum mittere, quo communi consilio ac viribus viri principes belloque docti rusticœ Puellœ résistèrent. Venit octingentis stipatus equitibus, veteresque fœderis conditiones cum Anglis Bonus rénovât, jurantes se Carolum Valesium, Biturigum regem — sic enim per contumeliam Angli Carolum VII vocabant — junctis viribus persequuturos, nec pacem alterum sine alterius consensu factures. «
Le mesme auteur raconte la prise de la Pucelle devant Compiègne en ces termes :
« Cumque Puella Joanna, quingentis comitata equitibus, obsessis auxilio venisset, secundo die prœsidariis civibusque eductis, castellum cui Baudo Noiellus prœerat expugnasset, nisi ex omnibus castris in auxilium advolassent. Puella multis utrinque interfectis ac vulneratis, urbem expetere cogitur : cumque inter postremos pugnans cœteris evadendi locum faceret, a signo militari ac veste quam supra arma ferebat agnita (erat autem ea purpurea byssina, auro argentoque intertexto flavescens) a robusto équité qui vestem apprehenderat equo detrahitur ; et quamvis Franci fxtrema vi pro ea liberanda decertarent, pulsi, dedere se Johanna, cum Potone œconomi sui fratre, filio notho Wandonnte domini cogitur, ductaque Marignium, magno cum Francorum dolore Anglorumque gaudio, arctse custodiae traditur : neminem e régis Caroli praefectis Angli magis verebantur. Bonus cum eam esset alloquutus, Johanni Luxembùrgio commendat qui Baulii indeque Borevorii eam perducit ubi ferme biennium detenta, tandem Anglorum régi (cum eam importunis indesinenter verbis diu petiisset) tra-
ditur, éjusquejussu, instanlibus Junii Calendis, anno 1431 Rhotomagcnsi in foro exuritur, magis odio iraque, quod ab ignobili puella tôt clades viri bello illustres accepissent, quam quod aliquid eis de tam indignai sœvicque mortis merito constaret. Accusabant eam veneficii, quodque malignorum spirituum opéra tractasset bella, proinde a religionis chrislianœ decretis veritateque defecisset, quemadmodum rex Ilenricus qui hoc tempore in Franciam appulerat sua manu Bono perscripsit.
« Sunt qui fabulam quu3 de Puella Joanne scribimus putant. Sed pr&eterquam quod recentioris sit memoria;, omniumque scriptorum libri qui tune vixerunt, mentionem de ea prœclaram faciunt, vidi ex rneis oculis in ponte Aureliano trans Ligerim tedificato, erectam hujus Puellai wneam imaginem, coma décore per dorsum fluente, utrique genu coram œneo crucifixi Ghristi simulacro nixam, cum inscriptione positani fuisse hoc tempore, opère sumptuque virgi num ac matronarnm Aurelianensium in memoriam libérât;» ab ea urbis Anglorum obsidione. Ad haec habebam, dum scriberem, historiam lingua Gallica manuscriptam Georgii Castellani qui eleganter exacteque vitam Philippi Boni exaravit ; testaturque aliquot locis se hoc temporis vixisse ac Puellam Joannam vidisse, quœ ex ignota rusticaque puella, bellicis facinoribus eopervenisset, ut ei rex Carolus suniptus quibus Comitis familiam ajquaret suppeteret, ne apud viros militares per causam inopiœ vilesceret. Conspiciebantur enim ejus in comitatu, prœter nobiles puellas. procurator (lomus, stabuli prœfectus, nobiles adolescentesque pueri a manibus, a pedibus, a cubiculis, colebaturque aBege,proceribus, ac imprimis a populo instar divu' : a paucis vero ait pro venefica prajstigiatrice habitam. »
Il y a cinq choses remarquables au discours de Heuterus : La première, que le duc de Bethford voyant les expéditions et progrès que faisait la Pucelle, envoya des ambassadeurs au duc de Bourgogne pour renouveler l'amitié et confédération avec lui, sçachant bien qu'il estoit recherché d'accord par Charles VII.
KLOGES TinKS DIC DIVEUS AUTEUllS 38î>
I^a seconde est que la Pucelle fut prise avec Poton qui estoit frère du maistre d'iiostel qui servoit la Pucelle. Les termes de cet historien portent : cum Potone œconomi sut fratre. (Test celui que Monstrelet appelle Poton le Bourguignon, pour le distinguer de Poton de Santrailles qui estoit gascon aussi bien que La Ilirc.
En troisiesme lieu, il dit que les filles et matrones de la ville d'Orléans ont fait faire la croix de bronze qui est sur le pont d'Orléans. De quoyje me suis soigneusement enquis de plusieurs personnes de la ville d'Orléans et n'en ay pu rien apprendre do certain. Bien est véritable que l'an I56i2, monsieur de Cl uise assiégeant Orléans que les Huguenots tenoient et le faisant battre du costé des Tournelles, la statue de la Pucelle fut abattue d'un coup d'artillerie, et depuis restablie aux dépens de la ville d'Orléans ^
Fr. de Roziers. — Veronius. — G. Braun, etc
François do Roziers-, archidiacre de Toul, au cinquiesme tome des armes du duc de Lorraine.
« Dum Francia jamjam peritura crederetur, Joanna puella Lotharinga pascendis pecoribus sub ferula paterna assueta, ad regem porducitur. Qua^ se a numine monitam dicens, brevi Anglos exacturam e Francia profitebatur. Ea, licet multiplici percontatione observata csset, non destitit tamen a seipsa, sanctepudiceque locuta.Rex mirabundusproceresque rem divinitus patefactam non aspernandam arbitrati, chlamydomilitariquehabitu Puellam induunt, copiasque ac duces
1. Manquent les réfle.vions qualncsiuo et cinquiesme annoncées par l'L Richcr. On voit, dans le manuscrit une page en blanc, à la suite de la Iroisièm.e réflexion. Peut-être le copiste a-t-il oublié de combler la lacune. Peut-être l'auteur se réservait-il de le faire plus tard et en a-t-il été empêché par la maladie ou par la mort. Car son Histoire venait à peine d'être terminée qu'il tomba malade et mourut. Au reste cette lacune n'est pas la seule qu'il y ait lieu de constater. Il en existf^, à propos des poètes, une plus considérable.