INTRODUCTION. XXXV
loureux frémissement, au x* siècle, les plaintes amères de Rathier, évéque de Vérone (i), plus tard les virulentes déclamations de saint Pierre Damien (2), les écrits de saint Anselme de Lucques(3) et les accents indignés de Grégoire VII (4) contre cette déplorable situation (5).
(1) V. Ratherii Veronensis Opéra particaliôremeat de Contemtu canonum et Discordia inter Ratherium et clericos, éd. Ballerini, 338-373 et 486-498.
(2) V. Beati Pétri Damiani Opéra, éd. G. Gaietani, Lib. I, epp. 2, 6, 10, 13, 15 ; Lib. II, epp. 1-3, 10, 18, 19 ; Lib. IV, epp. 1, 3, 9, 14 ; Lib. VU, ep. 16 ; Opusc. V, Actus Mediolani ; Opusc. VII. Liber Gomorrhianus ; Opasc. XII, Apologeticum de contemptu saeculi ; Opusc. XIII, de PerfectioDe Monacbomm.
(3) Y. S. Anselmi Luc. ep. Libri duo contra Guibertum, dans Ganisius, Antiqaae Lectiones, éd. Basnage, III, 372-388. Gfr SS. XII, 3-9.
(4) V. Greg. VII registrum ; G. VII epistolae collectae, éd. Jaflfé, Bib. II, passim.
(5) Dans une lettre composée vers 1060, Gozecbin, ancien écolâtre de Liège séjournant alors à Mayence, a fait un tableau de la décadence générale. Ge tableau mérite d^autant plus d'attirer Tattention, qu*il est de beaucoup antérieur à la lutte des investitures et qu'il a été composé en dehors de toute préoccupation de parti. Il est d'ailleurs fort peu cité. Pour ces motifs et aussi parce qu'il émane d'un auteur Liégeois, nous en donnerons ici quelques extraits, d'après l'édition de Mabillon, Votera Analecta, 444 suiv. : « Postquam clarissima duo Ecclesiae lumioaria, quae nimis sero Deus accendit, et nimis mature in abscondito faciei suae a conturbatlone hominum abscondit, Henricum dico secundum Imperatorem, et Liutboldum Moguntinae sedis Protopraesulem, in quos aurei saeculi ânes cum maxima sui decoris specie devenerunt... quidquid divU nae religionis^ quidquid aequitatts et iustitiae^ quidquid liberalium studioruniy quidquid moralis disciplinae ubique vigebat^ sicut tune temporis Ecclesia et varie virtutum décore et multiplici liberalium litterarum propagine âorebat, cum eia pariter sepulta, immo in caelum recepta sunt : ita ut nihil eorum paene remanserit in terra praeter admodum pauca, et haec ut umbrae inanis vestigia.
Namque in primis hi qui in populo Dei Magistratus et Duces locum regiminis occupant, sine respectu Dei videntis, sine metu hominis corrigentis, omnes paene quae sua sunt quaei^nt, non quae communiter et aliornm : quia non est timor Dei ante oculos eorum. Et ideo contritio et infelicitas in viis eorum... pro studiis divinarum Scripturarum invaluerunt studia partium, pro gravitate et modestia religionis gloria et gloriatio vanae elationis : et dum divitiis et honoribus gestiunt alter aiterium praevenire, nec timent profanis mentibus odiis et coatentionibus deservire ; nec quidquam pensi habent, cum tyrannidem potius quam regimen exerceant : ad quem exitum, immo exitium talia pruvenire de béant ?
.,.Cum in nundinis sancium videmus Evangelium^ vénales ht Ecclesia columbas et caihedras vendentium, nec longe ab his mensas nummu-
XXXVI INTROD UCTION .
Liège et Cambrai échappèrent longtemps aux maux de Fépoque. Aux débuts de la maisoa de Saxe, le clergé liégeois, il est vrai, était un objet de scandale pour le peuple (i). Mais ici comme à Cambrai, les évéques surent mener de front leurs devoirs de pasteur avec leurs obligations de vassal. Vers 1060, alors qu'il déplorait la décadence universelle, Gozechin, ancien écolâtre de Liège, pouvait encore en toute vérité appeler sa chère cité un foyer de science et de vertu (2), de môme qua Cambrai les temps d'Erluin, de Gérard I et de Lietbert furent considérés comme « un âge d or » (3).
Cependant ça et là Ton entrevoit la marche ascendante
lariorium^ quia hodie nec gratis quidquam acdpitur nec gratis datur. Antiqua divinae religionis iramutata facie, paterna moralis disciplinae paene in fabulam redacta institutions^ frater fratri invidemus, alter alteri mordendo derogamus : invicem accusantes intestina bella movemas. acutis verborum spiculis fratrum corda confodimus ; dolos in corde versantes, simulationem in vultu, fallaciam in verbis proferimus, et omnino ad injuriam mandatis Dei omnia mandata eius prae pecunia parvi habemus. Postremo omnes levitate et morum inconstantia, quasi ai'undo ventis, adeo agitamur. ut in qno pridie studiosus vehemens vel certe nimius Aieris, postridie nequidem memineris. Et quid super his speramus futurum! certe hoc, ut facto de resticulis âageiio omnes hulusmodi Dominus eiiciat de templo. Valde etiam timendum est triplex iilud animadversionis flagellum, quod per Prophetam populo peccatori Dominas intentât dicens : Ecce ego inducam super eos gladium^ famem^ etpestem» et disperdam eos in omnem venium.
(1) V. les sources indiquées, p. XXXIII, n. 5.
(2) Après une description physique de Liège, Tauteur poursuit (Mabil- Ion, Vet. Anal 438).: «His et hulusmodi multis commoditatibus Legia nostra ubertim ditata, adhuc habet multo potiora, hisque longe longeque praeeminentia. Denique ipsa ftos Galliae tripartitae, et altéra Athenae nobiliter liberalium disciplinarum, floret studiis, et (quod his praestantius est) egregie pollet observantia divinae religionis, adeo (quod pace ecclesiarum dixerim) ut, quantum ad litterarum siudia nihil de Platonis eœpetas academia; quantum vero ad cultum religionis^ nihil de Leonis desideres Roma, »» P. 441 : *• ... studiorum nutricem Legiam, foQtem utique subtilium ingeniorum, et divinae sapientiae feracem locum^ utpote civitatem, quam digitus Dei multiplici distinxit gratia, quaeque sui similes viros dono Del semper est editura. » — Cfï* Anselmi Gesta epp. Leod. SS. VII, 234 : «odulcis Lethgja... etsi orbata est patribus (l'auteur parle de la mort de Wason), pro ipsis tamen nati sunt tibi ûlii, quos omnipotens Deus, iicet adhuc toneros et rudes, exemple bonorum patrum ad sanctae religionis culmen potens ust inforniare. »
(3) Chron. S. And. SS. VII. 539.