DÉCISION DE LA FORMULE DE CONCORDE

réfuter eu citant la chute de David ; mais De Bèze n'hésita nullement à appliquer sa proposition à David, à son homicide et à son adultère. Andréa? ayant encore objecté que le magicien Simon, qui avait eu la vraie foi quand il s'était fait baptiser, l'avait ensuite perdue par ses péchés, De Bèze répliqua avec vivacité : Nullement; cela est impossible : car s'il avait possédé une fois la vraie foi, il ne l'eût jamais reperdue i.

Sur ces entrefaites , la Formule de Concorde avait également décidé cette question. Marchant sur les traces de la Confession d'Augsbourg, elle avait condamné la doctrine qui prétend que « la foi est une confiance si ferme en l'obéissance de Jésus-Christ, qu'elle peut rester et demeurer dans un homme, quoiqu'il n'ait aucune repentance véritable, ni aucune charité, mais qu'il persévère dans le péché malgré sa conscience2. » — Cette condamnation élevait une nouvelle bar^ rière entre le luthéranisme et le calvinisme, barrière d'autant plus infranchissable que, trente ans plus tard, lors de leur lutte contre les arminiens, les calvinistes fixèrent également leur doctrine, sous forme de symbole, par une résolution prise au synode de Dordrecht.

4 « Num qui semel » — ajoutait-il — « rera fide a Deo donantur, eam nunquam ampli us amittere possunt. » P. 463. * Formule de Concoide, p. 698.

Scriptura et Luthero fundata, quod nunc facimug proprio roisso nuncio, quem nostris sumptibus tamdiu exspectare jussimus in hospitio aliquo, donec tu lectis noslris respondere aliquid diserte ac explicate possis. Utvero tantum otii suffureris caeteris tuis laboribus multis, propter Dei Filii gloriam ac Ecclesiae totius salutem, et nostras rationes ex Scriptura et Luthero diligenter legas, te oramus et obtestamur precibus omnibus.

Usus omnes, quotquot post primum et secundum alii faciunt, sed citra conlentionem, ut nobis accidit a Stolbergicis in terlio usu, seu declarandi causa duos illos priores, seu quibuscumque aliis non impiis moti rationibus, possunt reduci ad illos duos, ut in nostro illo responso aliquot exemplis oslendimus, sed tertius ille, quia pro renatis fertur, h. e. ipsum Deum justura, sanclum jubetur docere, scilicet damnare, régula et norma ipsi esse faciendorurn, qu;c ante legem, anlequani ipsa juberet, bene jampridem fecit, eo se reduci, ut cacteri omnes, eliamsi mille feceris, non patitur, sed simpliciter diabolus ipse est, et ad diabolum ex Ecclesia exlurbandus est haeresium omnium sentina, quod lex taie officium docendi justum seu Deum ipsum nunquam habuerit, nec habere in aeternum debeat : 1. Quod lex lantum accuset, damnet et hoc solum officium et nullum aliud habeat, quae universales exclusivae in Lutheri libris millies repetitae leguntur, qui non sine causa graeco et latino textui apud Paulum addidit easdem exclusivas universales in dictis : Per legem agnitio peccati, et : Lex iram operatur, quae sic vertit : Par la loi ne vient que la connaissance du péché; la loi ne produit que colère, civiliter etpolitice, ut ita illud : solum, tantum, nihil aliud, quae non particularia, sed m;>gna et forlia universalia sunt, potenter excludat a legis usibus illum tertium Platonicum, diabolicum, idololatricum et Arianicum usum. 2, Quod lex justo non sit posita , scilicet secundum novum hominem, quod alia fuerit lex Adae ante lapsum, alia post lapsum, ut Lutberus id docet in Genesi, quod in vita aeterna non modo lex, sed et totum minislerium abrogata sint desitura. 3. Quod non simus sub lege sed gratia. 4. Quod lex psedagogus sit, sed lantum ad Christum, ubi finem habet, inquit Lulherus, nec débet ulterius progredi : Car le disciple, sait à présent tout ce qu'il doit savoir et n'a plus besoin de pédagogue qui l'enseigne. 5. Quod obiter lex subierit ad certos usus et certum tempus, sicut famulus in domum ad certum tempus recipitur, et deinde, finito illo tempore et famulatu, dimitlitur. 6. Quod propter transgressiones sit addUa, ut doceret, scilicet damnaret, accusaret peccatores, non justos. 7. Quod pugnet cum doctrina fidei, quae factotum est, christianorum vita et régula efficienter, potenter et malerialiter per totum causarum ordinem. 8. Quod pugnet cum caritate, quae ipse vivus Deus est, qui diffundilur in cordibus nostris a lege requisitus; illum lex débet docere bona opéra, créatura videlicet creatorem. 9. Quod pugnet cum definitione novi hominis, qui cum Deo unum est, una vita, una anima, unus spirilus, une action, un être, un gâteau, un homme déifié et enfin Dieu lui-même , inquit Ô£07rupirvEU<TTGfX«<T<7Cttvïuctto; et Filii Dei magnus Evangelista Lutherus. Illum Deum, qui vivit, docet, loquitur, cogitât, facit omnia in renato, legi, creaturae suae, informandum et erudiendum, h. e. accusandum et damnandum tradimus, cum docere seu normam vivendi praescribere nihil sit aliud, quam indicare illis, quibus praescribitur, ac accusare eosdem, quod needum recte rivant, ut oportebat. 40. Quod t#ta doctrina operum, omnia praecepta et tota doctrina de chantât e, quam

5 5 fi NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES.

Apostoli piermiique traduut post doclrinam fidci, nHiil sit aliud quam vox legis, docens, accusans, coërcens non novum, sed veterein hominem seu carnem, pro qua sola tr;iditur. 11. Et tandem quod lex non doeeat renatum bona opéra, quod potenter demonstravimus ex Scriptura, ex Patribus et omnium clatissime et copiosissime ex sancto Luthero, eu jus libiï omnes contra terlium illum diabolicum usum scripli sunt, qui usus confundit legem cum Evangelio, cum Synergismo et Majorismo idem est, Chrisli meritum mancum et mutilum fucit, ilno • otuin Christum tollit de Ecclesia, et evertit funditus fotum justificationis artieulum, et bellum infert portenlosissimum philosophie, physica?, dialeclica;, sensui coin muni, silvis, horlis, plantis ac toti nalurae rerum ac creaiuris omnibus, ubi scribitur, quod causa non effectu suo delerior sit, quod eflectus causa; subsit, non contra, quod eflectus se causse, non causa eflectui debeat. Les pommes viennent de l'arbre, non arbor a poiuis.

29 Junii lôtiô.

If.

A iKtoiiitiN Otlio lllyrieo.

(Cod. Germ. 1316. f. 73 »eq.)

Sic se ha bel res : conlra Majoristicas flammas suscepi populo meo publiée inlerpretari Epistolam S. Pauli ad Galatas, et sequor D. Lulberum pro meo modo. Interfuit meae concioni ex tertio capite ad Galatas quidam diaconus ex vicino oppido ; is quaedam verba (in quibus pater Lutherus, unde desumpseram, lotam justitiam aclivam sive operum legis reprobat et rejicit in ai ticulo justificationis) detulit ad diaconuraStolbergicum, hominem valde scientem, ut quideui sibi et quihusdam aliis videtur, sed ad omnes corruptelas laciturnissimum. Sloibergicus venit ad D. Neandrum conquerens de me et M. Fabricio, et summa querelae fuit, a nobis rejici terlium usura legis; scribit ad nos D. Neander; de omnibus respoudeo ego scriptis et coram, quod ex Galatis Lutheri omnia dixerim,imo legerim ex versioneperMenium quondam bonum,quamquamin multu locis corruptissime transtulerit optimum commentarium S. Lutheri in Galatas. Quid mul lis? Stolbergicus diaconus, nomen est Joachimus Scliaub, non est conlentus D. Neandri el nostro responso, sed scribit ad D. Neandrum pro terlio usu legis defendendo argumenlanlissimas liltetas, ex omnibus angulis mundi cotnporlaus teslimonia contra duplicem usum legis pro suo tertio, sicut babent e.\ »;uo prœceptore in Corpore Doctrina?. Huic se adjunxit jurisperditus doctor Franciscus Schuster in aula ; ii nunc apud D. Neandrum scribendo, monendo, precandos minando, arguendo, confutaudo et lotis breviter viribus instant, ut duplicem usum legis apud D. Lulberum, quem nos clamant non recle inlelligere, juxla terlium ampliet ex parvis logicalibus Arislolelis, et non terlium usum legi* apud Pbilippum ad duplicem usum D. Lutheri restringat, de quibus ad le, non dubilo, jam scrib t omnia. Sed laus Deo, quod habeat D. Neander, qui somnum eî decutiant vx oculis. $.\m legit Lutherum, et ardenfms quam nospugnat I).

F.mylius abstinet, et scripsil ad D. Neaudium : Ego nolo alienatn liiem faeere meam ; sed a conviciis conlra nos non abstinet.

Habes historiam. Deus xternus, frater, faxit, ne vivos nos cum Ecclesiis nostris Satan perLegislas infinitos et versutos devoret, siculi jam tertio nos Jnstitiariorum vulgus invadit. Ego cum fratiïbus, quos hic habeo, simplicité!" et Catechisticus sto in eo, quod legis usus juxta D. Lulherum sit duplex : théologiens sive ecclesiasticus, et politicus sive disciplinais, ut tu vocas ; ii duo distincta corpora inter se per omnia membra. Nec tanlillum me movent, quae diaconus et jurisla producunl de tertio usu legis, sicut me quoque alii scriplorculi nihil movent, quorum alii, ut nosli , quatuor usus legis faciunt, alii 6, alii 12, alii 20, alii 50, alii infinitos, et certe, nisi tu et illi tecum, qui jam in acie pugnatis, diligenter vigilaveritis, et istis variis et multiplicibus usibus legis restiteritis, Satan brevi efficiet in Ecclesia per islam spaciosom mulliplicationem usuuni legis, quod ante baec tempora in papatu fteit per illas innumeras traditioncs, régulas, canones, décréta, decrelales, leges, etc. contra doctrinam Evangelii et fidti. Sunt enim utiinque plane ejusdem spiritus et sententiae. Hornines enin» dormiunt, aures pruriunt, seholae pneceplorizant, ecclesiae Majorizant et Victorinizant, ut jam tempus instare videatur, de quo toties vaticinatur D. Lutherus : Ils ramèneront sur l'Eglise un déluge d' œuvres et dt lois, et auront un pire papisme qu'auparavant. Sed dicam tamen de mea sentenlia, quare duplicem usum legis aliis omnibus praefero, unum atque alterum verbura. Primum, mihi suspectu» est ipse spiritus in hoc negotio, qui me de justificalione ex tertio capite ad Galatas docentem atidet interpellare de lege et usu * jus. Hic spirllus non potest esse bonus, si decem millia usuum posset comminisci, praeserlim cum in nostra Ecclesia adhnc Majoris flammae serpant etgliscant. Nam de renatis contendunt, quod debeant obedire, quod oporteat, nos facere legem, etc., aul damnant nos, cum pater Lutherus et S. Paulus tantum de veteri homine sive carne loquantur in renatis sive credentibus, curn legem urgent. Deinde, clara et perspicua sunt verba D. Lulheri de duplici usu legis; videatur tantum unus ille coinmentariuK ad Galatas tom. 4 latin, folio 90, 101, 102, 109, 117, 212,346. Cerlissimus sum, lot teslimonia de triplici usu legis non reperiri in omnibus scriptis Philippi, ut intérim de aliis tomis, commentariis, libris S. Lutheri nihil dicam, qui vir in hoc divinitus excitatus est, ut nobis discrimen legis et Evangelii ostenderel. Philippus sœpe facit un tiers, ut Christum et Belial, Lutlnrum et Papam concilie!. In loco de pnenitenlia très facit partes: contrilionem , fidem et novam obedientiam. Sic retiuel Lutheri fidem, sed in numéro et œnigmate papistico. In conversione peccatoris (ubi Victorinum peperit, sicut in pœnitentiaMajorem) fucit très causas concurrentes : verbum, Spirilum sanctum et liberum arbitrium. Sic in Sacramento terlium modumeum Calvino, aul Calvinus cum Philippo, excogitavit, ne purus Luthericus aut purus Cinglianus esset. Ejusdem plane veneni esttertius usus legis, média via inter Lulherum et papam, scilicet conferruminatio : Fi! de cette théologie honteuse, ita verilatem Domini ad Satan», round i et philosophie mendacia et odia xu6eiâ;e<j6ou. In hoc tamen conveniunt omnes istœ nocenlissi mse conuplelae , ut conlra fidem pugnent unanitniler, donecea m déterra au fêtant et deleant juxta Christ! prophetiam Lucae 18. Tertio, universa Scriptura tantum de duplici homine eoncionalur, novo et veteri, de promiscuo sive coin-

posito homine, qui partim sit iîoyus el parlim vêtus, Scriptura nihil docet, igitur et legis usus, quae propler hominem data est, non plures esse possunt, quam duo. Theologicus usus est, ut homo totus tolum sit peccatum, sicut veteres locuti sunt, deinde ad Christ nui remittatur et salvetur per solam fi de m. Politicus usus velerem hominem gubernat, ut caro per legem spiritui prêter suant voluntatem subjiciatur tota et totaliter. Et sic finis legis et Evangelii. Quarto, si philosophos coëgit evidentissima experienlia, ut unicuique rei suum propriura fincm vel usum adscriberent, quid rei est, quod in Theologia, ubi res longe simplicissimo et propriissimo usu proponuntur, praesertim autem lex et Evangelium, ita confuse, promiscue , samaritanice lex et Evangelium doceantur? Evangelium contendunt esse doclrinam pœuitentix, et legem gubernare renatos; sed legis proprius , theologicus, ecclesiasticus , propheticus, aposlolicus, lutheranicus usus est ostendere mundo peccatum, iram Dei et xternatn damnationem, ut omnes homines sint rei et digni xierna morte, et pereani usque ad ullimum infernum : quidquid ultra istum usum legis dici potest, usus improprius, politicus, disciplinaris, civilis est, si etiam in mille et decem mille partes, usus, officia, studia scindi posset. Audio, unius rei esse posse fines mullos subordinatos. Comment donc subordinatos ? Satan non desinit, Eccle. siam flagellare et crucifigere per rationis spectra et philosophiam, donec legem cum suis operibus reducat in conscientiam, quo tandem cumque modo id faciat, in quo sacro opère et sacrificio sancto, si papa clemens seplimus non est ipsa divina ars dividendi, redividendi, subdividendi, certe Cardinalis Campegius est. Me non rumpo prae indignatione, cum istas imposturas contra legis et Evangelii doctrinam lego in libris Spermologorum.

Quinlo, Chrisliani habent per fidem impletionem legis perfectam, inlegram et absolulam ex morte et resurrectione Chrisli tam ad hanc prxsentem, quam al futuram vitam sufiieientissimam, dignissimam, omnipotentissimam. Igitur, qua ex parte est legis impletio manca, impura, necessaria, débita, peccatrix, el toute la kyrielle, ad veterem Adamum religenda est, donec in cineiem convertalur et Deo perfecte obedire discat.

Sexto, theologicus usus legis nascitur ex verbo Dei, sicut et Evangelii. Cum enim ex lege peccatum et ex Evangelio remissionem peccatoi uni in nomme Christi didici, Scriptura habet finem, inquiunt S. Auguslinus et Lutherus. Politicus vero usus non nascitur, sed tanlum accipit testimonium ex verbo Dei, sicut alia? multx ordinationes et creaturx Dei, ut sunt matrimonium, contraclus, politia, artes, storga , etc., ideo bonis et malis communia sunt, non item usus theologicus, qui tantum pro electis reservatus thésaurus est, ut, credentes in Filium Dei, salventuret glorificent Deum in xterna sxcula.

Habes, mi fia ter, quod me moveat et contineat in duplici usu legis contra tertium Philippi et aliorum omnes, intérim mullis multum infirmitatis ultro condonans, si more scholastico aut monendi gratia quxdam fusius dicuntur. Noster Stolbergicus pronuntiat, judicat, damnât omnes, qui tertium usum pro canonico non acceptant, qui tamen, si renatis ita ferreus et adamanlinus imponitur, non in minimo a Majoris et Victorini corruptelis distat. Vir Dei D. Lutherus longe aliter de bonis operibus renatorum docet, el cloris verbig dicit: Qui credentibus legem hoc modo injungunt in doctrin» operum, ii ex lege fa-

ciunt Spiritum S. ; Cela va trop loin, trouble les consciences, renverse la liberté de l'esprit , etc. Ideo ad carnera cum lege in renalis, et non ad conscientiam. Nam bona opéra ex fuie ultro proveniunt, aut non est vera fides, imo Deus operatur ea, inquit Clirislns, Jo. ni, et Apostolus, Galat. n : Vivo nunc ego, jam non ego, sed Christus vivit in nie; et Phiiipp. i : Repleli fructn justiliae per Jesum Christ um. I Cor. xv. Secundus homo Dominus de cœlo est, is non alligatusad legem, sed liber es», inquit Lutherus in Genesin ; et quoties apud S. Augustinum leçuntur illae simililudines : rota non bene ctirril, ut sit rota, sed quia est rota, ideo bene currit ; et in et vu non debent esse x, sed sunt x; sol non débet lucere, sed Iucet sua natura ; bona arbor non lege, sed naturaliler facit fructus bonos. Sed caro, quae in renatis non minus caro est, quara in impiis, perpetuo legi subjecla débet nianere, quasi nullum esset Evangelium, fides, Christus, libertas, remissio, etc. Hanc Pauli et Lutheri sentent iam non admittunt, sed in concrelo, ut loquuntur, de renatis intelligendum esse terliuni usum legis contendunt : ce sonfpatroni nostrorum Majoristarum sub aliis verbis ut habet praefalio Lutheri in Apocal. Jo. : La doctrine de la sainteté par les œuvres dut être la première élevée contre l'Evangile, et sera sans doute la dcr~ nière, si ce n'est qu'elle prend toujours de nouveaux noms : Pélagiens, etc., 'puis papauté. Maintenant ce sont Anabaptistae, Majoristae, Viclorinistae, qui aliquo modo concedunt, hominem sola fide juslificari, sed in consequentia bonorum operum et legis antecedens iterum evertunt; sic et Tertianistc strenue repîant, sequi suos Majores. Recte igitur in eos exarsit D. Neander, quod per lertium usum doceant Spiritum S. beneoperari, eripiant gloriam Deo, confondant doctrinam legis et Evangelii, perturbent conscienlias, corrompant et destinant Lutherum, et si stare deberet eorum doctrina de lege renatis imposita, nul homme ne pourruit être sauvé. Deinde, si hodie admitlitur terlius usus legis, cras oportebit admittere quartum, et sic in infinilum, sicut jam exstant libri Theologici, ubi ingens multiludo usuura legis asseritur, comprobatur, stabilitur. Ils suivront leur précepteur, ut centum paginas de lege canlillent, ubi non sesquipagellam de Evangelio dicturi sint, quomodo Philippus in sua calechesi facit, et illis Leguleis campum aperit, sicut etiam in corpore doctrinae videre est. Ita fit, ut in Galatis dicit D. Lutherus : Jampridem ab Evangelio ad legem iterum defecerunt, dum ita in justis legem et opéra urgent, ut Anabaptistae, etc. Quare manendum est in duplici usu legis. Haee duo spiritualia corpora sunto in Ecclesia et politia. In Ecclesia lex et peccatum sunt termini convertibiles, inquit noster Lutberus, et quidquid mandat, exigit, postulat, urget, minatur, occidit, accusât, damnât, est concio legis, car par la loi ne vient que la connaissance du péché, et elle ne produit que colère. Et sic le.^is finis in conscientia et ecclesia, ut Christo via praeparelur. In bac autem politica vita, cum fides per dilectionem efficax est, et Spiritus Christi filios Dei agit, lex veterem Adamum spiritui subjiciat, ut velit nolit obediat, idque sine intermissione per omnes Ecclesias, per omnes scholus, per omnes domos, per omnia corpora, per omnia membra Dei. Non tamen plura corpora vel officia vel usus legis comminiscendi sunt, quam duo illi usus, scilicet ecclesiasticus et disciplinaris. Nec Samarilanismus ferri débet, ut vêtus et novus homo commisceantur ; sunt quidem Chiistianus et vêtus Adam in una persona, sed realiter et essentialiter distincli sunt, imo realiter

• t snbstantialitcr sibi perpeluo contrariant ur et pugnant inler ses*?, Rom. vu j Gai. v : Donec spiritus carneui in electis tolam absorbeat, et in novissimo die conformem reddat clarificato corpori Chrisli, Rom. vin; Philipp. ni; Job. xix ; I Jo. nu Pericnlosissima res est itaque, imo papistissima et haereticissima , pro libidine pluies usus legis fingere, subordinatos, suballetnos, subjacenles, subslralos et similes Jappas, quibus noslroruro et Antichristi crines, Lutheriet Justiliariorum doctrinal», complicant; sed tota ratio, tota, inquit Lutherus, De servo Arbitrio, ratio et virtus legis est in sola agnilione, eaque non nisi peccati, praeslanda, non autem in virtule aliqua ostendenda, aul conferenda. Et I tomo latino, fol. 408 : « Justificato corde per fulem dat eis Deus poteslatem filios Dei lieri, difl'uso mox Spiritu Sancto in cordibus eorum, qui cbaiïtale dilateteos, ac pacatos bilaresque faciat, omnium bonorum operum operalores, omnium ma* lorum victores, eliam mortis conleinptores et inferni. » Hic mox cessant omnes leges, omnium legum opéra, omnia suntjam libéra, licita et lex per fidem et charitatem est impleta. Sed de bac disputatione legis salis jam sit, et rogamus, ut cum clarissimo fialre nostro D. Gallo nobis vestram senlentiam vel potius teslimonium communicelis. Yidete eliam, ut vigiletis ad Tubingensem, qui fidem iisdem slropbis, nugis, veneno, peste et hoerelica corruptela implicat ex ralionis sequelis et speclris. Ces malheureux aveugles appartiennent d Aristotet corps et âme. Vide, ut appendicem Lulheri ex epislolis Pbilippi per Manlium colleclis, fol. 83, illi veteratori bene explices et inurus, ubi pater Lutherus ipsiusmet quoque fidei nullas qualitates vult admittere, nedum legis aut rationis, in Posiilia evangelii S. Slepbani idem teslimonium reperies. Sed oraiione plus quam calamo posthac credo nobis pugnandum, quamquam nec ab isto dono non desperandum. Morlinus Brunsuic. contra te quaedam dura dixit, quod peccatum originale conlia Victorinum quoddam substantiale audeas vocare, cum sit accidens, et odjecit : On n'a pas épargné le D. Philippe^ ergo, etc. Peccatum est pour eux accidens Aristotelicum, quod in Tbeologia substanlia gubstanliarum est, cœlura denique et terram devorans cum loto génère humano. Sed, tibi non sit injuria, cur tutam moliiter hstos pbilosopliaslros tractas? De Sacramento tua argumenta et librum nondum vidi. Quaeso ad me millas, solvetur; vel olim D. Franciscus Schuster legil tuum librum Franco, furli et probavit, tantum non adjecisses inveclivam in Vieloiinum, sic dixil ad Neandrnm, Si non poteslis cito respondere ad nostrum duplicem usum, tabellarius débet exspeclare. Facile per Cbristum, ut doclrinam de lege et Evangelio veslris fréquenter admiscealis libris, ut videtis fieri a Lulhero, ut inter controversias et populus babeat et simplices, quod dijeant. Valele, viri charissirai, fratres dileclissimi. Pridie Visilationis 4565.

D. Antonius Otho.