iNCIPIT SECVNDA PAR
"^ ALEXANDRIDEALES SVPERSENTENTIIS.:
^^ Oinplmrnacti I '■^*' °^"^ '^' ''*'*
' j^L^ (lll(* nnnrnr;
ciuc pnncnt; id (pcciiUno lie d«i c|ui &■ &ctxir omni:3 nxanivc.lcq tiir rctinisck bilS i]»!.' pn ncr .w rôfide nnonc cùmi!-
i^ ^ ^ "~- - T ■ »" -'-'-— ^ ■ - 'V- hiii>^oiic pn nmr id ipfî ntinu-i in qiunï c citinim 0 Ûc indc de hi^S cjiic jïnncnr -id Upfîï tiuc dmo unonc aiifdcjj'Cnmo fcqurnir n-jcunifiic , J ïTpinor.C-^ConfidtXAno iicrocinuT m Qiù i|.'.i^ ni ô"cr jnir.urttndimr Iccundii [pjmj?n\iruô ^ .l^\' bcnc infhnirjm^ui biptia. c (caiiidû nm cr ''4-/; ^-^ G)nlida-.ino u'o aus ^'amd'iîm h crtcpr .ittcndi m romiim uc\ in priniLin-^Pno c^ dtccndû de hii5 c^nC pnncnr -id cûfidc iiTtioné cuifin r^m'im- G" pmo îcnindù fi*-
; dt'inde (cnindu œ-Con(îdf\um) uero (cnTdtiin fini p'mo ? (cnindii cauÛ5 cm£> ai (îr. 5cam do anmm ad jp'fcarrs côftqucntrs (îue pjc ndcnai- ■$ De raiiù ucro ainrûr duplf Imm
• dû rtjnm.^ fcaindiî f-inonmi- Gnudcua" lu'O de fB-i aufc fi clV rjiiG iîiic pnnnpnï =i (îfit aaid fit- imiî anù ul pluta- Supponcdti Jiîc £|) pnncipuT lit rr oimpjrutnc cozi anç Hxmt J pnnapio. -In oimbj enf mucmr'oUaiij îmit (ulMhr.ii' aiic no ronuviiir pn" pno- und^vfî donirtium'U murabil' c* miu lU mftrnii i nanCr ^ ftftiim - Jnrdi 4 anime mutnbilcs fiuir. dtrinde bon.» 4 malii fiinr lumbikS' ■In cjnin.r iinu nn-pahb:? pattr en mimbilcs fîinr rx qiio roiirliidinir cù îmiinbitL omni
■>^' jH et
no fir pus mitcibili q hoc .ib illo dcpcnder .4' c îmiirj^*^ éTTmT.
pnnnpiu c[ci c imiirj"- ^FrnT-i-jo-jf -jntillcrni ilu ^\\a-doS■C ^ Jnimjs (î-aindû e\c cnone h cim aucc m bonijpnrcnonc. i uni ô r" in byno jormonf h r nitrnGni q ixniiïïa di cunuf muilïmitin- Pvtbqiu ucro (mindum fnânonc q jiipiiiïrjnonc 4 dimmunonc 4 I0 ciltin inoru-onniu auv K.*^ cum. finr urrobilu lUTt è rc cv jiâ(]x\o cyi' c miinbilc omnmo cr ^"D n rontimir ce pnnnpiû nf ornifiratifiiiura ïiû ulntni) dcpi'ndcir au otb fnunftnnrjbili ^ rmti no t -iIiLiiL: ciniiu que no h£ir t<4\l bilinrf .id -iluy pttcnonc Tumwlr lumtal' '
' pfknï)ile cTOT) ncô: ((b ^d ce pftc nu tl - aar cr ÇD jliqnod pinnopuî quo Mu pfuitrir* qo' no 5Uiia«dc pfiacttu'-boï^ 'o-em p~r clici ex alyS cù d^aoïubj que lùnr ce ud. j>nnnpi| n cmô q) <^ gc piinnpio Une cjtro- q-cfir omtuno onr' oî ri r(V fan: mud fur feanidii modii me Icaindu qd' fhmtia ë^ pou-Vnde V damATctmtr.quid u." efr fÎTiind.' (fem n Tumn inronipbenttbilê jtnin du fc =1 iffTiorum.Bmiluniir aur fmap^ m o ■ m abtbnc fimïuinonc- tlicbil eiu ècûmc|ue Gmr non urnô cn&.fèd, ut fcp omnu cns-ct ïîip ipm ce en5-Ôi enim eoii que ftmt oarir^i nonçô (iinr en rnp cogic3.none5 c =( tup ccm cr- 0 PnrïxA tîr uanonanir dvof- m U'^ Je di^ no G uicôpbenfibila 1 inronreplabiUiftinr (cnfib:) inmiibilu ^ bijô que fiinr lafîpTTimiD h lîli mduiv rnnpU ^ non Rtici mtâ cmd'umra nfianonê Hipar ccnaas fiipcchaat nujrntm ^ do 4 onîibiiS urunb:> impoffî*'^ c qd' fîip fenfu c arcbanû qiiu. it?î omni fup ronfle bonû 6r ^ amiim-Oiiè ncc ovir-iit pombilo mxR d.iT n^ rephrcr allqao mo conrrmpUii^m- hoc Q^j^ onùbuf ipè cft fï^ir-^tus H (îipi^onif.^ Prr ixi tanouc prar^TU-omaïf cnim attnbu. ift aliquo qmnq; modor oiio^ millo rcnpir piia npuî H rJuG omniil notificinoriê iùic diflinin onc- ^Jj^'ita amiburu) êj^ ftûba cDcqiuca- n** aiir non coniien.\r b"LC prinnpio en (tû œeq
. tl impofTxbiU: Gr bii co cp p*" è omniiï' 5eaî da attnbuno ê p flùba non nxoiuia. ur nî di' bo c animal ufCTiomo rft fcnfibile (cnuid-iî m dcm vôncm h*" Jttnbimo remjuctiir a f^'O^p" lU atnibuno e p^pcrareô que cpi"cdiunc''j. [tu ur nfibile abbonijnc q bec atmbuno i^mourt* piinopul cninT pnmu n' br roequale qj flr pr ciiïTrcnrum pm- aôr ecnnam liinr^iaerarrômuiiu aifr amibu** ê fcaindu aornna «ue itnn fmif ronnn^nt: uc Curtr q|n-nD& h duaIicA9 cr b*"atfnbutio iTmouetiir.nurbil cnf qd' tiUXf pt (rtundii naniuim a attribiutur crnalmr oî fir nnutabiU" boc eni pbne ciinrau^ îlibm de m.- H mapT vcanr m U* (niîtiim nullum anrns diroUrnux- Oiuiira tm"D atmbiuu) eib ïcnind' Q ûut octnmccuf ccann^nr que fiai ncnc'"niï djrunt^ uanai^e iKam ur c?à dexm'f =1 j (iniftiif^ açTm: net non -î^pi-"*^' b^'amibu" iTnioucr'' cnam a dxo pnn*' quxajciaimr au^ pnrr [Uim -ad rpplcmcnrû ud tîiii oppolînï ur artiT ad tfplcnicnnî pan ad Gm oppofinî n aiif addtix pi Ad pftcnonê tb'e pi-mapij ucc aufiniT pfimone. ct^ bcratnibiuio rmiouenir [rd nono cuif qd' qmd c tdV p atnibunont' ah
- qiam-crTD non c mcncuz pmù pinnpuî àde uA rtiim- ^H" ronroiiù ur q> diAr ap'' ad Ko 1- -Inuifibiha da p ca qui" ftà fiinr a tùnira t mundi intvllccra ccnfpurujnnu- q qj d.iar d>n^ 'Oïum è cl -q pnnctpiû ^ ec q uira =1 dcademî jb ea ïtnoao a ixlunTru?- # Prtixi (U finliiie!
Mi
Héli o g- , D 11] ar din
Imp . L , Eudes
FRONTISPICE DE LA DEUXIEME PARTIE DU TRAITE D'ALEXANDRE DE HALLS Fonds d'UrI)in,N° i24.Bil3liotl-ieque du Vatican,
L'IMPRIMERIE ET LA LIBRAIRIE. i23
d'Halicarnasse, la Bible, etc. Ce mélange de noms, appartenant les uns à l'antiquité sacrée, d'autres à l'antiquité profane, d'autres encore au quinzième siècle, montre quelle était dans le monde romain la variété des goûts, la multiplicité des études. Cependant, là comme dans la bibliothèque du Vatican, l'élément théologique l'emportait visiblement: tandis que les éditions d'auteurs classiques étaient tirées en moyenne à 275 exemplaires, au maximum à 55o, le tirage s'élevait pour la Cité de Dieu à 825, pour les Epîtres de saint Jérôme même à 1,100 exemplaires. Ces détails nous sont fournis par la supplique très curieuse que les imprimeurs adressèrent à Sixte peu de temps après son avènement. Ils y exposent leur pénurie, montrent leur maison plo3^ant sous le poids des volumes, mais dépourvue des choses nécessaires à la vie, et sollicitent des subsides que le pape ne semble pas s'être empressé de leur accorder. Sixte n'en bénéficia pas moins d'une entreprise qui contribua beaucoup à illustrer son règne : en 1474, paraissait à Rome, par les soins du poète romain Nicolas Valle, la première traduction d'Homère. Les poésies de Pétrarque, Vltalia illustrata et la Roma instaiirata de Flavio Biondo, virent également le jour vers cette époque (1).
La librairie n'avait pas attendu jusque-là pour s'organiser. De bonne heure, dans les villes universitaires surtout, des « stationarii » s'occupaient de procurer aux étudiants les ouvrages élémentaires (2). Mais le rôle des éditeurs proprement dits ne commença qu'avec la découverte de l'imprimerie. On se fera une idée de l'activité que déployèrent en Italie Aide Manuce et ses contemporains par ce simple tableau : de 1491 à 1 5 00 on imprima à Florence 179 ouvrages, à Rome 460, à Milan 228 et à Venise 1491 (3).
(i) Voyez au'sujet de ces éditions romaines du quinzième siècle le Catalogiis historico-criticiis romanarum editionum sceculi XV, d'Audifredi (Rome, i ySS), et la Storia délia città di Roma de M. Gregorovius, t. VII, p. 617 et suiv.
(2) Wattenbach, Das Schriftwesen im Mittelalter, 2 édit.,p. 465 et suiv., et Coppi, le Università italiane del medio evo, p. 161-164.
(3) Hallam, Literature of Europe, t. I, p. 200. Pendant la décade suivante, le chiffre des publications nouvelles tomba de plus des deux tiers, sans doute à cause des guerres.
Mtjmifeiy, b,b.iiiMtfflUAiii.t.„i.»u„ 1 mva .•,„Mii!ii'mfamimmm,Mûti4futd,"Mv.,,.\, \in^mi