CHAPITRE XV

Des preuves indépendantes de l’art.

$ F. Des lois.

Après ce que nous vênons de dire, nous passons naturellement aux preuves indépendantes de l’art, qui appartiennent en propre au genre judiciaire. Ces preuves sont au nombre de cinq : les lois, les témoins, lés conventions, les tortures, le serment. Parlons d’abord des lois, et disons l'usage que doit en faire celui qui conseille et qui dissuade, celui qui accuse et qui défend. Il est bien évident que si la loi écrite est contraire à notre cause, nous devons recourir à la loi commune et à l’équité, comme étant plus justes ; que le juge promettant de juger en conscience !, veut dire qu’il ne s’en tiendra pas rigoureusement aux lois écrites ; que l'équité reste toujours et ne change jamais ; qu’il en est de même de la loi commune, qui est fondée

126 PHTOPIKH.

κατὰ φύσιν γώρ ἐστιν " οἱ δὲ γεγραμμένοι, πολλάκις " ὅθεν elonται τὰ ἐν τῇ Σοφοχλέους ἀντιγόνῃ * ἀπολογεῖται γὰρ, ὅτι ἔθαψε παρὰ τὸν τοῦ Κρέοντος νόμον, ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τὸν ἄγραpoy”

Kai ὅτι τὸ δίκαιόν ἐστιν ἀληθές τι καὶ συμφέρον, ἀλλ᾽ οὐ τὸ δοκοῦν" ὥστ' οὐ νόμος, ὁ γεγραμμένος" οὗ γὰρ ποιεῖ τὸ ἔργον τὸ τοῦ νόμου. Kai ὅτι ὥσπερ ἀργυρογνώμων ὁ κριτής ἐστιν, ὅπως διακρίνῃ τὸ κίδδηλον δίκαιον καὶ τὸ ἀληθές. Kai ὅτι βελ-τίονος ἀνδρὸς, τὸ τοῖς ἀγράφοις, ἣ τοῖς γεγραμμένοις χρῆσθαι, ai ἐμμένειν. Καὶ εἴ που ἐναντίος νόμῳ εὐδοκιμοῦντι,. h nai αὐτὸς αὑτῷ" οἷον, ἐνίοτε, ὁ μὲν, κελεύει χύρια εἶναι, ἄττ᾽ ἂν σύνθωνται" ὁ δὲ, ἀπαγορεύει μὴ συντίθεσθαι παρὰ τὸν νόμον. Καὶ εἰ ἀμφίδολος, ὥστε στρέφειν καὶ ὁρᾷν͵ ἐφ᾽ ὑποτέραν τὴν ἀγωγὴν, ἢ τὸ δίκαιον ἐφαρμόσει, ἣ τὸ συμφέρον" εἶτα τούτῳ χρῆσθαι. Καὶ εἰ τὰ μὲν πράγματα ἐφ᾽ οἷς ἐτέθη ὁ νόμος, μη-κέτι μένει, ὁ δὲ νόμος" πειρατέον τοῦτο δηλοῦν, καὶ μάχεσθαι ταύτῃ πρὸς αὐτόν. ἐμὰν δὲ ὁ γεγραμμένος ἦ πρὸς τὸ πρᾶγμα, τό τε γνώμῃ τῇ ἀρίστῃ λεκτέον, ὅτι οὐ τοῦ παρὰ τὸν νόμον ἕνεκα δικάξειν ἐστὶν, ἀλλ᾿ ἵνα, ἐὰν ἀγνοήσῃ τί λέγει ὁ νόμος, μὴ ἐπιορκῇ. Καὶ ὅτι οὐ τὸ ἁπλῶς ἀγαθὸν αἱρεῖται οὐδεὶς, ἀλλὰ τὸ αὑτῷ. Καὶ ὅτι οὐδὲν διαφέρει, ἢ μὴ χεῖσθαι, ἢ μὴ χρῆσθαι: Καὶ ὅτι ἐν ταῖς ἄλλαις τέχναις οὐ λυσιτελεῖ παρασοφίξεσθαι, οἷον τὸν ἰατρόν - οὐ γὰρ τοσοῦτο βλάπτει ἡ ἁμαρτία τοῦ ἰατροῦ, ὅσον τὸ ἐθίζεσθαι ἀπειθεῖν τῷ ἄρχοντι. Καὶ ὅτι τὸ τῶν νόμων σοφώτερον ζητεῖν εἶναι, τοῦτ᾽ ἐστὶν ὃ ἐν τοῖς ἐπαινουμέ-νοις νόμοις ἀπαγορεύεται. Καὶ περὶ μὲν τῶν νόμον, οὕτω διω--