REPONSE DE LAMENNAIS AU CARDINAL PACCA
(27 fevrier
Monseigneur,
J aieu 1 honneur de me presenter chez vous ce matin, pour vous exprimer ma vive reconnaissance de toutes les bontes que vous avez eues pour nous depuis notre arrivee a Rome, et dont le souvenir ne s effacera jamais de notre cceur. Si des circonstances particulieres s opposenta ce-tjue tous nos vceux, comme les enfants les plus humbles et les plus dociles du Pere commun, soient accomplis, nous avons du moins la con solation de savoir avec certitude que nos doctrines seront, par ses ordrcs, examinees avec un grand soin et jugees ensuite par son infaillible autorite, a laquelle nous sommes et serons toujours soumis, sans reserve aucune, avec autant d obeissance que nous 1 avons defendue avec amour. Et comme vous nous prevenez que 1 examen ordonne par le Souverain Pontife sera necessairement long, M. 1 abbe Lacordaire, dont le sejour ici serait desormais inutile, retournera prochainement en France ; tandis que M. de Montalembert continuera son voyage d ltalie. Je resterai seul a Rome, pour fournir les explications indispensables et repondre aux questions que Ton jugera a propos de me faire.
J ai 1 honneur d etre...
Rome, le 27 fevrier
D apres Toriginal. Arch. Vat. Dossier Lamennais. (Inedit).
1MKCES .TUSTI1-ICAT1YES
HI
ENGYGLIQUE MIRARI VOS (i5 aout i83a).
TENSRABILKS FRATRES, SALUTEM Ef AP09TOLICAM BENKDICTIONEM
Mirari vos arbitramur quod ab imposita nostrae humilitati Ecclesise universal procuratione nondum litteras ad vos dederimus, prout et consuetude vel a primis temporibus iuvecta, et benevolentia in vos Nostra postulasset. Erat id quidem nobis raaxime in votis, ut dilataremus illico super vos cor Nostrum, atque in communicatione spiritus ea vos adloqucremur voce qua confirmare fratres in persona beati Petri jussi fuimus 1 . Verum probe nostis quanain malorum aerumnarumque procella primis poutificatus Nostri momentis in earn subito altitudinem raaris acti fuerimus, in qua, nisi dextera Dei fecisset virtutem, ex teterrima impiorum conspiratione Nos congeuuiissetis deniersos. Refugit animus tristissima tot discriminum recensione susceptum inde moerorem refricare ; Patrique potius omnis consolationis benedicimus. qui. disjectis perduellibus, present! Nos eripuit periculo, atque, turbulentissima sedata tempestate, dedit a metu respirare. Proposuimus illico vobiscum communicare consilia ad sanandas contriliones Israel; sed ingens curarum moles, quibus in concilianda publici ordinis restitutione obruti fuimus, moram tune rsostrae huic objecit voluntati.
Nova interim accessit causa silentii ob factiosorum insolentiam, qui signo perduellionis iterum attollere conati sunt. Nos quidem tantam hominum pervicaciam, quorum efFrenatus furor impunitate diuturna, impensaeque Nostrse benignitatis indulgentia nondeliniri, sed ali polius conspiciebatur, debuimus tandem, ingenti licet cum inoerore, ex collata Nobis divinitus auctoritate, virga compescere 2 : ex quo prout jam probe conjicere potestis, operosior in dies instantia Nostra quoticiana facta est.
Ast cum, quod ipsum iisdem ex causis distuleramus, jam possesionem pontificatus in Lateranensi basilica ex more ins-
1 Luc., xxn, 32.
2 I. Cor., iv, 21.
tituloque majorum adiveriraus, oinni demum adjecta cunctatione, ad vos properamus, venerabiles Fratres, testemque nostrae erga vos voluntatis epistolam damus, leetissimo hoc die, quo de Virginis sauctissimae in coelum assumptoe triumpho soletnnia fesla peragimus, ut quam patronam ac sospitam inter maximas quasque<calamitates persensimus, ipsa et scribentibus ad vos Nobis adstet propitia, menteruque Nostrum ccelesli afflatu suo in ea inducat consilia qua? christiano gregi futura sint quam maxime salutaria.
Mcerentes quidem, animoque tristitia confecto venimus ad vos, quos pro vestro in religionem studio, ex tanla. in qua ipsa versatur, temporum acerbitate maxime anxios noviraus. Vere enim dixerimus, horam mine esse potestatis tenebrarum, ad cribrandos, sicut triticum, iilios electionis 1 . Vere luxit, et defluxit terra, infecta ab habitatoribus suis, quia trcmsgressi sunt leges, mut&veruntjus, dissipaverunt foedus sempiternum*.
Loquimur, venerabiles Fratres, qua? vestris ipsis oculis conspicitis, quae communibus idcirco lacrymis ingemiscimus. Alacrisexultatimprobitas, scientia impudens, dissolutalicentia. Despicitur sanctitas sacrorum, et, quse magnam vim magnamque necessitatem possidet, divini cultus rnajestas ab hominibus nequam iniprobatur, polluitur, habetur ludibrio. Sana hinc pervertitur doctrina, erroresque omnis generis disserainantur audacter. Non leges sacrorum, non jura, non instituta, non sanctiores quaelibet disciplina3 tuta3 suntab audacia loquentium iniqua. Vexatur acerrime Romana haac Nostra beatissimi Petri Sedes, in qua posuit Christus Ecclesia? firmamentum ; et vincula unitatis in dies magis labefactantur, abrunipuntur . Divina Ecclesiaa auctoritas oppugnatur, ipsiusque juribus convulsis, substernitur ipsa terrenis rationibus, ac per suinmam injuriam odio populorum subjicitur, in turpem redacta servitutem. Debita Episcopis obedientia infringitur, eorumque jura conculcantur. Personant horrendum in modum academies ac gymnasia novis opinionum monstris, quibus non occulte amplius et cuniculis petitur catholica fides, sed horriiicum ac nefarium ei bellum aperte jam et propalam infertur. Institutis enim exemploque prseceptorum corruptis adolescentium animis, ingens religionis clades, morumque perversitas teterrima percrebuit. Hinc porro freno religionis sanctissimse projecto, per quam unam regna cons-
* Luc., xxn, 53.
-Is., xxiv, 5.
1MKCES .IISTIFICATIYES 9 f
tituuntur, dominalusque vis ac robur firmatur, conspicimus ordinis publici exitium, labera principatus, omnisque legitimae potestatis conversionem invalescere Quae quidem tanta calamitatum congeries ex illarum in primis conspiratione societatum est repetenda, in quas quidquid in hasresibus et in sceleratissimis quibusque sectis sacrilegium, flagitiosum, ac blaspheinum est, quasi in seutinam quamdam, cum omnium sordium concretione confluxit.
Haec, venerabiles Fratres, et alia complura, et fortassis etiam graviora, quse in prsesens percensere longum esset, ac vos probe nostis, in dolore esse iNos jubent, acerbo sane ac diuturno, quos in Cathedra Principis apostolorum constitutos zelus wniversae domus Dei comedat pree caeteris, opus est. Verum cum eo Nos loco positos esse agnoscamus, quo deplorare duntaxat innumera ha>c mala non sufliciat, nisi et ea convellere pro viribus connitamur ; ad opem fidei vestras confugimus, vestramque pro catholici gregis salute sollicitudiuem advocamus, venerabiles Fratres, quorum spectata virtus ac religio et singularis prudentia et sedula assiduitas animos iXobis addit, atque in tanta rerum asperitate afflictos consolatione sustentat perjucunda. Nostrarum quippe est partium vocem tollere, omniaque conari ne aper de silva demoliatur vineam, neve lupi mactent gregem : Nostrum est oves in ea duntaxat pabula compellere, qua3 salutaria iisdem sint, nee vel tenui suspicione perniciosa. Absit, carissimi, absit, ut. quando tanta premant mala, tauta impendeant discrimina, suo desint muueri pastores, et perculsi metu dimittant oves, vel, abjecta cura gregis, otio torpeant ac desidia. Agamus idcirco in unitate spiritus communem nostram, seu verius Dei causam, et contra communes hostes pro totius populi salute una omnium sit vigilantia, una contentio.
Id porro apprime preestabitis, si, quod vestri muneris ratio postulat, attendatis vobis, et doctrina3, illud assidue revolventes animo, universaleni Ecclesiam quacumque novitate pulsari^i atque ex S. Agathonis pontificis monitu 2 nihil de Us qu,-e sunt regulariter definita minui debere, nihil mutari, nihil adjici, sed ea et verbis et sensibus illibata esse custodienda. Immota inde consistet firmitas unitatis, quae hac B. Petri Cathedra suo veluti fundamento continetur, ut unde
1 S. Ccelest. PP. Ep. xxi, ad E pise. Galliar.
- S. Agath. PP. Ep. ad Imp., apud Labb., torn. XI. p. a35, edit. Ma,nsi,
in Ecclesias omnes venerandae communionis jura dimananl. ibi universis et munis sit, et securitas, et portus expers fluctuum, et bonorum thesaurus innumerabilium^. Ad eorum itaque retundendam audaciam qui vel jura sancta3 hujus Sedis infringere conantur, vel dirimere Ecclesiarum cum ipsa conjunctionem, qua una e^edem nituntur et vigent, maximum fidei in earn ac venerationis sincerae studium inculcate, inclamantes cum S. Cypriano 2 , falso confidere se esse in Ecclesia cjiii cathedram Petri deserat, super quam fundaia est Ecclesia.
In hoc ideo elaborandum vobis est, assidueque vigilandum, ut fidei depositum custodiatur in tanta hominum impiorum conspiratione, quam ad illud diripiendum perdendumque factam lamenlamur. Meminerint omnes, judicium de sana doctrina qua populi imbuendi sunt, atque Ecclesia? universal regimen et administrationem penes Romanum Pontificem esse, cui plena pascendi, regendi, et gubernandi imiversalem Ecclesiam potestas a Christo Domino tradita fuit, uti Patres Florentini concilii diserte declararunt 3 . Estautem singulorum Episcoporum Catedrae Petri fidelissime adhaerere, depo situm sancte religioseque custodire, et pascere, qui in eis est, gregem Dei. Presbyteri vero subject! sint oportet Episcopis, quos uti animse parentes suscipiendos ab ipsis esse monet Hieronymus 4 : nee unquam obliviscantur se vetustis etiam canonibus vetari, quidpian in suscepto miuisterio agere, ac docendi et concionandi munus sibi sume^re sine sententia Episcopi ; cujus fidei populus est creditus, et a quo pro anitnabus ratio cxigetur*. Certum denique iirmumque sit eos omnes. qui adversus prtestitutum hunc ordinem aliquid moliantur, statum Ecclesiee, quantum in ipsis est, perturbare.
Nefas porro esset, atque ab eo venerationis studio prorsus alienum, qua Ecclesise leges sunt excipienda?, sancitam ab ipsa disciplinam, qua et sacrorum procuratio, et morum uorma. et jurium Ecclesiee ministrorumque ejus ratio continetur, vesana opinandi libidine improbari ; vel ut certis juris
1 S. Innocent. PP. Ep. xi, apud Constant.
2 S. Cypr., de Unitate Eccles.
3 Cone. Flor., sess. xxv, in deftnit. apud Labb., t. XVIII, col. $28, edit. Venet.
* S. Hieron, Ep. n, ad Nepot. a. 1,24.
Ex Can. Ap., xxxvm, apud Labb.. t. I, p. 38. edit. Mansi.
PIECES JUSTIFICATIVE
nature principiis infestam notari, vel mancam dici atque imperfectam civilique auctoritati subjcctam.
Cum autem, ut Tridentinorurn Patruin verbis utamur, constet Ecclesiara eruditam fuisse a Christo JESU., ejusque apostolis, atque a Spiritu sancto illi omnem veritatem in dies suggerente edoceri *, absurdum plane est, ac maxime in earn injuriosum, restaurationem ac regenerationem quamdam obtrudi, quasi nccessariam, ut ejus incolumitati et incremento. consulatur, perinde ac si censeri ipsa possit vel defectui, vel obscurationi, vel aliis hujuscemodi incommodis obnoxia ; quo quidem raolimine co spectant novatores, ut recentis humanse institutionis jaciantur fundamenta, illudque ipsum eveniat, quod detestatur Cyprianus, ut quae divina res est humana flat Ecclesia 2 . Perpendant vero, qui consilia id genus machinantur, uni romano Pontifici, ex S. Leonis testimonio, canonuni dispensationem esse creditam, ipsiusque duntaxat esse, non vero privati hoininis, de paternarum regulissanctionum quidpiam decernere, adque ita, quemadmodum scribit S. Gelasius 3 , decreta canonum librare, decessorumque prsecepta meieri, ut quse necessitas temporum restaurandis Ecclesiis relaxanda deposcit, adhibita consideratione diligcnti, temperentur.
Hie autem vestram volumus excitatam pro religione constantiam adversus fredissimam in clericalem crelibatum conjurationem, quam nostis effervescere in dies lalius, connitentibus cum perditissimis nostri aevi philosophis nonnullis etiam ex ipso ecclesiastico ordine, qui personae obliti, munerisque sui, ac blauditiis abrepti voluptatum, eo licentia? proruperunt, utpublicas etiam atque iteratas aliquibus in locis ausi sint adhibcre principibus postulationes ad disciplinam illam sanctissimam perfringendam. Sed piget de turpissimis hisce conatibus longo vos sermonedistenere, vestroeque potius religioni fidentes committimus, ut legem maximi momenti, in quam lascivientium tela undique sunt intenta, sartam. tectam custodiri, vindicari. defendi, ex sacrorum canonum prass-cripto, ornni ope contendatis.
1 Conc. Trid., sess. xm, deer, de Eucharist, in proem.
2 S. Cypr.,Ep. LII, edit. Baluz.
3 S. Gelasius PP. in Ep. ad Episcop. Lucanise.
t)/j LAMENNAIS ET LE SAINT-SIEGE
Honorabile cleinde christianorum connubium, quod sacra mentum magnum nuiicupavit Paulus in Christo et Ecclesia i , communes nostras curas efflagitat, ne quid adversus ipsius sanctitatem, ac de indissolubili ejusdem vinculo minus recte sentiatur, vel tentetur induci. Impense id jam commendarat suis ad vos litteris felicis recordationis prsedecessor noster Pius VIII; adhuc tamen infesta eidem molimina succrescunt. Docendi itaque sunt sedulo populi, matrimonium semel rite initum dirimi amplius non posse, nexisque connubio Deum ndidisse perpetuam vitas societatem, nodumque uecessitudinis, qui exsolvi, nisi morte, non possit. Memores sacris illud rebus adnumerari, et Ecclesiae proinde subjici, praestitutas de ipso ejusdem Ecelesiae leges habeant ob oculos, iisque pareant sancte, accurateque, ex quarum executions omnino pendet ejusdem connubii vis, robur, ac justa consooiatio. Caveant ne quod sacrorum canonum placitis, conciliorumque decretis official, ulla ratione admittant, probe griari, exitus infelices ilia habitura esse conjugia quae vel adversus Ecclesiae disciplinarn, vel non propitiato prius Deo, vel solo lestu libidinis jungantur, quin de Sacramento, ac de mysteriis, qnse illo significantur, ulla teneat sponsos cogitatio.
Alteram nunc persequimur causam malorum uberrimain, quibus aftlictari in prresens comploramus Ecclesiam, indifferentismum scilicet, seu pravam illam oginionem qua3 improborum fraude ex omni parte percrebuit, qualibct fidei professione seternam posse animas salutem comparari, si mores ad recti bonestique normam exigantur. At facili sane negotio in re perspicua, planeque evidenti, errorem exitiosissimum a populis vestrse cura3 concreditis propelletis. Admonente enirn apostolo 2 , uniitn esse Deum, unam fidem, unum baptisma, estimescant, qui e religione qualibet patere ad portum beatitudinis aditum comminiscuntur, reputentque animo, ex ipsius Servatoris testimonio, esse se contra Chris tum, quiacum Christo non sunt 3 , seque infeiiciter dispergere, quia cum ipso non colligunt, ideoque absque dubio seternum esse perituros, nisi teneant catholicam fidem, eamque integram inviolatamque servaverint 4 . Hieronymum audiant, qui, cum in.
2 Ad Hebr., xiu, 4- 1 Ad Ephes., iv, 5.
2 Luc., xi, si3.
** Symb, S.
PIECES JUSTIFICATIVES
tres partes schismate scissa csset Ecclesia, narrat, se tenacem propositi, quando aliquis rapere ipsura ad se nitebatur, constanter claraitasse : Si t/uis cathedrae Petri jungitur, metis est i . Falso autem sibi quis blandiretur, quod et ipse aqua sit regeneratus. Opportune enim responderet Augustinus 2 : Ipsani formam habet etiotn sarmentiun quod prxcisum est de vile , sed quid illi prodest forma, si non vivit de radice?
Atque ex hoc putidissimo indifferentismi fonte absurda ilia fluit ac erronea sententia, seu potius deliramentum, asserendam esse ac vindicandam cuilibet libertatem conscientix. Cui quid^m pestilentissimo errori viam sternit plena ilia, atque immoderata libertas opinionum, quse in sacraa et civilis rei labem late grassatur, diclanlibus per summara iinpudentiam nonnulis, aliquid ex ea coramodi in religionem promanare. At t]ux pejor mors animse quam Libertas erroris ? inquiebat Au gustinus 3 . Freno quippe omni adempto quo homines contineantur in seraitis veritatis, proruenle jam in pra^ceps ipsorum natura ad malum inclinata, vere apertum dicimus puteum abyssi 4 , c quo vidit Joannes ascendere fumum, quo obscuratus est sol, locustis ex eo prodeuntibus in vastitatem terrse. Inde enim animorum immutationes, iude adolescentium in deteriora corruptio, inde in populo, sacrorumrerumque ac legum sanctissimarum contemptus, inde uno verbo pestis reipublica* prse qualibet capitalior, cum, experientia teste, vel a prima antiquitate notum sit, civitates, quse opibus, imperio, gloria floruere, hoc uno malo concidisse, libertate immoderata opinionum, licentia concionum, rerum riovaiidarum cupiditate.
Hue spectat deterrima ilia, ac nunquam satis execranda et detestabilis libertas artis librarian ad scripta quaelibet edenda in vulgus, quam tanto convicio audent nonnulli efflagitare ac promovere. Perhorresciinus, venerabiles Fratres, intuentes quibus monstris doctrinarum, seu potius quibus erroruml portentisobruaraur quee longeaclate ubique disseminantur ingenti librorum multitudine, libellisque, et scriptis mole quidem exiguis, malitia tamen permagnis, e quibus rnaledictionem egressarn illacrymamur super faciem terra3. Sunt tamen proh dolor! qui eo impudentiae abripiantur, ut asserant pugnaciter hanc errorum colluviem inde prorumpentem satis
1 S. Hier., Ep. LVIII.
2 S. Aug. in Psal. contra part. Donat
3 S. Aug. Ep. CLXVI.
v Apoc., ix, 3,
cumulate compensari ex libro aliquo qui, in hac taiita pravitatum tempestate, ad religionem ac veritatem propugnandam edatur. Nefas profecto est, omnique jure improbatum, patrari data opera malum certum ac majus, quia spes sit inde boni aliquid habitum iri. Numquid venena libere spargi, acpublice vendi, comportarique, imo et obbibi debere, sanus quis dixerit, quod remedii quidpiam, habeatur, quo qui utuntur, eripi eos ex interitu identidem contingat ?
Verum longe alia fuit Ecclesias disciplina in exscindend i malorum librorum peste vel apostolorum astate, quos legirnus grandem librorum vim publice combussisse 1 . Satis sit, leges in concilio Lateranensi V in earn rem datas perlegere, et constitutionem, qua? deinceps a Leone X, fel. rec. pra?decessore nostro, fuit edita, ne id quod ad fidei auginentiun ac bonarum artium propagationem salubriter est inventum, in contrarium convertatur, ac Christi fidelium saluti detrimentum pariat 2 . Id quidem et Tridentinis Patribus maxima^ cura3 fuit, qui remedium tanto huic malo adhibuere, edito saluberrimo decreto de Indice librorum, quibus impura doctrina contineretur, conficiendo a . Piignandum est acriter, inquit Clemens XIII, fel. rec. predecessor noster, in suis de noxiorum librorum proscriptione encyclicis litteris 4 ; pugnandum est acriter, quantum res ipsa efflagitat, et pro viribus tot librorum mortifera exterminanda pernicies : nunquam enim materia subtrahetur erroris, nisi pravitatis facinorosa elementa in flammis combusta depereant. Ex hac itaque constant! omnium aatatum sollicitudine, qua sem per sancta haBC Apostolica Sedes suspectos et noxios libros damnare, et de hominum manibus extorquere, enisa est, patet luculentissime, quantopere falsa, temeraria, eidemque Apostolicre Sedi injuriosa, et fecuuda malorum in christiano populo ingentium sit illorum doctrina, qui nedum ceusuram librorum veluti gravem nimis et onerosam rejiciunt, sed eo etiam improbitatis progrediuntur, ut earn pra2dicent a recti
1 Act, Apost,, xix.
2 Act. con. Lateram. Y, sess. x, ubi refertur const. Leo~ nis X. Legenda est anterior constitutio Alexandri VI. Inter multiplices, in qua multa ad rem.
3 Cone. Trid., sess. xvm et xxv.
; Litt. Clem. XIII. Christianas, a5 nov. 1766.
PIECES JUSTIFICATIVES :>97
juris principiis abhorrere, jusque illius decernendae, habendaeque audeant Ecclesiee denegare.
Cum autem circumlatis in vulgus scriptis doctrinas quasdam promulgari acceperimus, quibus debita erga principes fides atque submissio labefactatur, facesque perduellionis ubique incenduntur; cavendum maxime erit, ne populi inde decepti a recti semita adducantur. Animadvertant omnes. non essc, juxta apostoli monitum, potestatem Jiisi a Deo : quce autem sunt, a Deo ordinatse sunt. Itaque qui resistit potestati Dei ordinationi resistit, et qui resistant ipsi sibi damnationem acquirunt 1 . Quocirca et divina et humana jura in cos clamant, qui turpissimi perduellionis seditionumqur machinationibus a fide in principes desciscere, ipsosque ab imperio deturbare connituntur.
Atque hac plane ex causa, ne tanta se turpitudine toedarent veteres christiani, saevientibus licet persecutionibus, optime tamen eos de imperatoribus, ac de imperii incolumitate meritos fuisse constat, idque nedum fide in iis, quae sibi mandabantur religioni non contraria, accurate prompteque perficiendis, sed et constantia, et effuso etiam in prasliis sanguine luculentissime comprobasse. Milites christiani, ait S. Augustinus 2 , servienmt imperatori infideli; ubi veniebatur ad causam Christi, non agnoscebant, nisi ilium qui in ccelis erat. Distinguebant Dominum seternum a domino temporally et tamen subditi erant propter Dominum xternum etiam domino temporali. Ha3c quidem sibi ob oculos proposuerat Mauritius martyr invictus, legionis Thebana? primicerius, quando, uti S. Eucherius refert, haec respondit imperatori 3 : Milites sumus, imperator, tui, sed tamen servi, quod libere confitemur, Dei... Et nunc non nos hsec ultima vitse necessitas in rebellionem cogit : tenemus ecce arma, et non resistirnus, quia mori quam occidere satius volumiis. Quse quidem veterum christianorum in prin cipes fides eo etiarn illustrior eiTulget, si perpendatur cum Tertulliano 4 , tune teinporis christianis non de fuisse vim numerorum, et copiarum, si hostes exertos agere voluissent.
1 Ad Rom., xui, a.
- S. Aug., in psalm, cxxiv, n. 7.
;J S. Eucher. apud Ruinard. Act. SS. MM. de SS. Maurit. et soc., n. 4-
; Tertull. in Apolog., cap. xxxvu.
3y8 LAMENNAIS ET LE SAINT-SIEGE
Hesterni sumus, inquit ipse, et vestra ornnia irnplevimus, urbes, insulas,castella, municipia. conciliabula, castra ipsa, tj ibus, decurias, palatium, senaturn, forum... Cui hello non idonei, non prompti fuissemus, etiam impares copiis, qui tarn libenter trucidarnur, si non apud istam disciplinam magis occidi liceret qyam occidere!... Si tanta vis hominum in aliquem orbis remoti sinum abrupissemus a vobis, suffudisset utique pudore dominationem vestram tot qualicumquc amissio civium, imo et ipsa destitutions punisset. Procul dubio expavissetis ad solitudinem vestram ;... c/uxsissetis quibus imperaretis , plures hostes quani cives vobis remansissent : nunc autem pauciores hostes habetis prse multitudine christianonun .
Praeclara hsec immobilis subjcctionisiu principes cxempla, qua? ex sanctissiinis christianse religionis praeceptis necessario proficiscebantur, detestandam illorurn insolentiam, cl improbitatem condeinnant, qui projecta, effrenataque procacis libertalis cupiditate a?stuantes, loti in eo sunt ut jura cjuseque principatuum labefactent, atque convellant, servitutem sub libertatis specie populis illaturi. Hue sane scelestissima deliramenta, consiliaque couspirarunt Valdensium, Beguardomm, Wiclefitarum, aliorurnque hujusmodi filiorum Belial qui humani generis sordes ac dedecora fuere, merito idcirco abApostolica hac Sede tolies anathemate **conixi. Nee alia profecto ex causa omnes vires intendunt veteratores isti, nisi ut cum Lnthero ovantes gratulari sibi possint, liberos ,se esse ab omnibus : quod ut facilius celeriusque assequantur, flagitiosiora quaelibet audacissime aggrediuntur.
Neque laitiora et religioni et principatui ominari possemus, ex eorum votis, qui Ecelesiam a regno separari, mutuamque imperil cum sacerdotio concordiam abrumpi discupiunt. Conslat quippe, pertimesci ab impudentissimee liber tatis amatoribus concordiam illam, quae semper rei et sacras et civili fausta exstitit ac salutaris.
At ad casleras acerbissimas causas quibus solliciti sumus, et in communi discrimine dolore quodam angimur praacipuo, accessere consociationes quredam, statique coatus, quibus, quasi agmine facto cum cujuscumque etiam falsae religionis ac cultus sectatoribus, simulata quidem in religionem pietate, vere tamen novitatis, seditionumque ubique promovendaruro
PIECES JUSTIFICATIVES
cupidine, libertas omnis generis praedicatur, perturbationes in sacram et civilem rem excitantur, sanctior quaslibet auctoritas discerpitur.
Haec perdolenti sane animo, fidentes tamen in Eo qui imperat ventis et facit tranquillitatem, scribimus ad vos, venerabiles Fratres, ut induti scutum fidei contendatis praeliari strenue praelia Domini. Ad vos potissimum pertinet stare pro muro contra omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei. Exerite gladium spiritus, quod cst verbum Dei, habeantquea vobis panem qui esuriunt justitiam. Adsciti, ut sitis cultores gnavi in vinea Domini, id unum agite, in hoc simul laborate, ut radix qulibet amaritudinis ex agro vobis commisso evellatur, omnique enecato semine vitiorum, convalescat ibi seges lagta virtutum . Eos imprimis affectu paterno complexi, qui ad sacras praasertim disciplinas, et ad philosophicas quasstiones animum appulere, hortatores, auctoresque iisdem sitis, ne solius ingenii sui viribus freti imprudenter a veritatis semita in viam abeant impiorum. Meminerint Deum esse sapientise ducem, emend atoremque sdpientium i t ac fieri non posse ut sine Deo Deum discamus, qui per Verbum docet homines scire Deum-. Superbi, seu potius insipientis hominis est, fidei mysteria. qua3 exsuperant omnem sensum, humanis examinare ponderibus, nostraequc mentis rationi coniidere, quas naturae humanaa conditionc debilis est, et infirma.
Creterum communibus hisce votis pro rei et sacra* et publicas incolumitate carissirni inChristo iilii nostri viri principes sua faveant ope et auctoritate, quam sibi collatam considerent non solum ad mundi regimen, sed maxime ad Ecclesiae presidium. Animadvertant sedulo, pro illorum imperio et quiete geri, quidquid pro Ecclesiae salute laboratur; imo pluris sibi suadeant fidei causam esse deberc quam regni, magnumque sibi esse perpendant, dicimus cum S. Leone pontifice, si ipsorum diademati de manu Domini etiam fidei addatur corona. Positi quasi parentes et tutores populorum, veram, constantem, opulentam iis quietcm parient, et tranquillitatem, si in earn potissimum curam incumbant, ut incolumis sit religio et pietas in Deum, qui
1 Sap., vn, 1 5.
-T. Irenaeus, lib. IX. cap. x.
lOO LAMENNA1S ET LE SAINT-SIEGE
habet scriptum in femore : Rex re gum et Dominus dominantiuni.
Sed ut omnia hsec prospere ac feliciter eveniant, levemus oculos manusque ad sanctissimam Virginem Mariana, quse sola universas ha?reses inte remit, nostraque maxima iiducia, imo tola ratio est spei nostrse 1 . Suo ipsa patrocinio, in tanta Dominici gregis necessitate, studiis, consiliis, actionibusque nostris exitus secundissimos imploret. Id et ab apostolorum principe Petro, et ab ejus coapostolo Paulo humili prece efflagitemus, ut stetis omnes pro muro. ne fundamentum aliud ponatur praster id quod positum est. Hac jucunda spe f reti, coniidimus auctorem consuramatoremque fidei Jesum Christum consolaturum tandem esse nos omnes in tribulationibus quae invenerunt nosnimis, ccelestisque auxilii auspicem Apostolicam benedictionem, vobis, venerabiles Fratres, et ovibus vestrae curse traditis peramanter impertimur.
Datum Romie, apud Sanctani Mariam Majorem, XVIII kalendas Septembris, die solemni Assumptionis ejusdem B. Y. Mariee, anno Dominicie incarnationis MDCCCXXXII. pontificatus nostri anno II.
DEUXIEME LETTRE DU CARDINAL PAGCA J (16 aout i83a).
Monsieur 1 abbe,
Ainsi que je vous 1 avais fait esperer par la lettre que vous recutes de moi lors de votre sejour a Rome, Notre S. Pere a decide de faire examiner murement et d examiiier lui-memeles doctrines del Avenir, comme vous et vos collaborateurs 1 aviez instamment demande.
Cette demarche, suivie de tous les temps des savants vraiment religieux et solides, vous fait honneur, et elle est conforme aux maximes et a la pratique constante de 1 Eglise. Eximium illud (ecrivait jadis le pape Alexandre VII au recteur et a Funiversite de Louvain) Salvatoris nostri voce toties inculcatumprseceptum de servandis Ecclesise ma?idatis, deque
1 ExS. Bernardo, Serm . de Nativ . B. M. V., 6. - D apres Toriginal qui est en ma possession.
PIECES JUSTIFICATIVES i<>[
aiidiendd voce pastoris, quern vicarium suurn in terris universi gregis cura demandata constituit, cum ad salutem et vitam, turn profecto est ad omne verse scientise doctrinseque lumen suscipiendum absolute necessarium ; Jiisi enim in om nibus omnino determinationibus apostolicis , et firmitati petrx, supra quam Ecclesise suse fundamenta statuit Dominus, ornnes hominum, et prxcipue litteris addictorum cogitationes et consilia immobiltter adhxreant, incredibile prorsiis est in quot etquantas vanitates et insanias falsas humani curiositas ingenii, quo magis etiam ejus vis et perspicacitas excellit, per invia tandem et obruta feratur.
Sa Saintete pouvait d autant moins se refuser a Tinstance que vous lui avez soumise par mon organe, que de toute part 1 episcopat s est adresse, lui aussi, a cette chaire apostolique pour reclamer de la bouche infaillible du successeur de S. Pierre une decision solennelle sur certaines doctrines de I Avenir, qui font depuis leur naissance tant de bruit, et qui nialheureusement ont seme et sement la plus desolante divi sion dans le clerge.
Dans la lettre encyclique que le Saint Pere vient d adresser aux patriarches, archeveques et eveques du monde catholique, pour leur annoncer son elevation au trone pontifical, et dont vous trouverez ci-joint un exemplaire que je vous transmets par son ordre expres, vous verrez, Monsieur 1 abbe, les doc trines que S. S. reprouve comme conlraires a 1 enseignement de 1 Eglise, et celles qu il taut suivre, selon la sainte et divine tradition et les raaximes constantes du Siege aposto lique. Parmi les premieres, il y en a quelques-unes, qui ont ete traitees et developpees dans I Avenir, sur lesquelles le successeur de Pierre ne pouvait se taire.
Le S. Pere, en remplissant un devoir sacre de son ministere apostolique, n a cependant pas voulu oublier les egards qu il aime a avoir pour votre personne, tant a cause de vos grands talents que de vos anciens merites envers la religion. L Encyclique vous apprendra, Monsieur 1 abbe, que votre nom, et les titres memes de vos ecrits ou Ton a tire les principes reprouves. ont ete tout a fait supprimes.
Mais comme vous aimez la verite et desirez la connaitre pour la suivre, je vais vous exposer franchement et en peu de mots les points principaux qui, apres 1 examen de I Avenir. ont deplu davantage a Sa Saintete. Les voici.
D abord Elle a etc beaucoup affligee de voir que les redacteurs aient pris sur eux de discuter en presence du public et
de decider les questions les plus dedicates, qui appartiennent au gouvernement de 1 Eglise et a son chef supreme, d ou a resulte necessairement la perturbation dans les esprits, et surtout la division parmi le clerge, laquelle est toujours nuisible aux fideles.
Le Saint Pere desapprouve aussi et reprouve meme les doctrines relatives a la liberte civile et politique, lesquelles, centre vos intentions sans doute, tendent de leur nature a exciter et propager partout 1 esprit de sedition et de revolte de la part des .sujets contre leurs souverains. Or, cet esprit est en ouverte opposition avec les principes de 1 Evangile et de notre S. Eglise, laquelle, comme vous savez bien, preche egalement aux peuples 1 obeissance et aux souverains la jus tice.
Les doctrines de YAvenir sur la liberte des cultes et la liberte de la presse, qui ont ete traitees avec tant d exageration et poussees si loin par MM. les redacteurs, sont egale ment tres reprehensibles, et en opposition avec 1 enseignement, les niaximes et la pratique de 1 Eglise. Elles ont beaucoup etonne et afflige le S. Pere; car si, dans certaines circonstances, la prudence exige de les tolerer comme un moindre mal, de telles doctrines ne peuvent jamais etre pre sentees par un catholique comme un bien ou une chose desi rable.
Enfin, ce qui a mis le comble a ramertume du S. Pere, est Yacte d union propose a tons ceux qui, malgre le meurtre de la Pologne, le demembrement de la Belgique, et la conduite des gouvernements qui se disent liberaux, esperent encore en la liberte du monde et veulent y travaiiler. Cet acte, annonce par un tel titre, fut public par VAvenir, quand vous aviez deja manifeste solennellement dans le meme journal la deliberation de venir a Rome avec quelques-uns de vos collaborateurs pour connaitre le jugement du S. Siege sur vos doctrines, c est-a-dire dans une circonstance ou bieu des raisons auraient du conseiller de 1 arreter. Cette obser vation n a pas pu echapper a la profonde penetration de Sa Saintete ; elle reprouve un tel acte pour le fond et pour la forme ; et vous, reflechissant un peu, avec la profondeur ordi naire de votre esprit, a son but naturel, verrez facilement que les resultats qu il est destine a produire peuveut le conf ondre avec d autres unions plusieurs fois condamuees par le S. Siege.
Voila. Monsieur 1 abbe, la communication que S. Saintete me charge de vous faire parvenir dans une forme confiden-
PIECES JUSTIFICATIVES ,o >
tiello. Elie se rappelle avec une bien vive satisfaction In belle et solennelle promesse faite par vous a la tete de vos collaborateurs, et publiee par la presse, de vouloir imiter, selon le precepts da Sauveur, I humble dociUte des petits enfants,par une soiirnission sans reserve an Vicaire de Jesus-Christ. Ce souvenir soulage son coeur. Je suis sur que votre promesse ne manquera pas. De cette maniere vous consolerez Fame affligee de Notre Tres-Saint Pere, rendrez la tranquillite et la paix au clerge de France, qui, vous ne 1 ignorez pas, est en proie a des divisions, lesquelles ne peuvent que reussir dangereuses aux lideles et a FEglise ; et vous ne ferez que travailler a votre solide celebrite selon Dieu, en imitant 1 exemple du grand homme et du prelat, modele de votre nation, dont le nom sera a jamais cher et precieux a 1 Eglise, et qui fut bien plus illustre apres son acte glorieux qu il ne 1 etait auparavant. Vous Fimilerez, sans doute, ce noble exemple ; vous en etes digne.
Je vous en felicite d avance, Monsieur, et saisis avec plaisir cette occasion pour vous temoigner ma consideration, et combien je suis
Votre tres affectionne serviteur,