AA/V

[*•] Ut dignitatis et equitatis ac démentie sue Illustrissimus Portugallie Rex rationem habeat, et pius calumniarum extinctor, bono cognationis sue motum se gaudeat, Oratio confulans obiecta crimina in ducem Colimbri incipit, — in qua refellitur amaritudo penarum quas in suos patrueles et viros optimos, nobiles honestissimos , Rex ipse, natura mitis, obtentu iusticie, perperam instigatus inflixit; dicta per me Iohannem Ioffridi, decanum de Vergeïo,8ancti Domini nostri Pape referendarium , oratoremque Domini Ducis Burgundie, XW ianuarii, M° CCCC L°, in amplissimo populi nobilitatisque conventu.

Tandemne vincet in te, Suavissime Princeps, voluntatem ratio, iram natura, odium in tuos contlatum tua benignitas? Tandemne regibus omnibus

fortior veritas, ut Esdras loquitur, immigrabit animum tuum, ut luminecelesti profusus rerum humanarum memor sis, modère ris tue fortune et cognationis famam non urgeas ? Adamantinus lapis frangitur, imbu tu s hirci vel huraili sanguine. Quousque igitur tuum suave cor et illum qui vultu ipso tara clemens et mitis élu cet animum, tuus sanguis et caro tua non frangitur?

Soror patris, Rex, te precatur; sola fides in te pietasque sanguinis illam quod te supplex roget , impellunt. Subit nempe animum suum spes deflagrare iram tuam, purgari suspiciones posse cum, armis positis, etiam hostes exteros sciât fecisse fedus, multorumque principum viderit simultates fini* tas; subituram etiam animum tuum confidit memoriam illius quondam simplicitatis et educationis puerilis inter te cognatosque tuos. Quid cognatos dico! Ymo fratres patrueles, una in domo tecum nutritos, disciplinis litterarum con hibernales, affinitate fratres, in omni génère vite familiares. Eritne ergo tibi, Rex Serenissime, eritne gemendi mensura, cum, ubi tristes iras mors obruisse deberet, tu tamen socerum quem debes laudare ledis? Tu eum principem, cuius cruor profusus hostium animos placare posset, insectaris mortuum : ita ut non tam bonestis titulis tuus patruus, régis filius, dignus esse videatur, quam in turpes iure coniectus.

Tu nostris parti bus responsum prebes quod a iuniore Principe Nostro non legi poterit sine lacrimis. Quare, obsecro, Princeps Excelse, indigna te nobisquc et dignitate regia dicis ? Tu mansuetus, bec res immanis ; sidereus tibi vultus est : cur te oblectat ista severitas ? An tui patrui eiusdemquc soceri peccata virtutes tue surît? Si radicem eomm quos, auspice Deo, habiturus es filiorum infamas, quomodo fruges illustres erunt ? Equidem video quam conversa in tuo regno rerum natura sit. Antea namque tui generis damnum occulte, gloria palam instruebatur; nunc lauset concordia tui generis disturban tur palam, défendu ntur occulte. Régis ïohannis, cuius virtute boc regnum stetit, nepotibus inimici sunt multi, adiutor nemo. Etiam dolentes ob periculum tibi sublandiun tur; etiam aures tuas assentatio mendax sepe titillât, et sepe sopitas in tuam cognationem odiorum flammas animo tuo multi refundunt.

Sed, si tue glorie prospicis, intra tue patrie viscera, intra tuas venas, intra tuam familiam que laudatis semper et fortissimis [£4] principibus floruit, tu primus notas borribiles illaqueare non attentabis.

Si divine legis auctoritas a te spectatur, in Levitico Dominus ait : turpitudinem fratris patrisque tui non revelabis. Si te numerus et multitudo dicentium aliter intorquet ad aliud, non sequeris turbam, inquit in Deuteronomio Dominus, nec in iudicio plurimorum acquiesces ut a vero dévies.

At quod bellum a patruo tuo susceptum purgari convenit, obiicitnr nempe per tuos simulata quedam iustitia, ob quam furias inique virtutis expirant, ob quam qui te circumstant tui fulminis iras exercent , ob quam iu ris obtentu in tuam carnem exstruis iniuriam et te rébus implicas iniquitatis. Ast ego presidio equitatis septus et iuris, nunc obsistere petitioni vcstre iusticiam dicerc audeo propter quatuor maximas causas , una propter belli a tuo patruo suscepti necessariam causam; altéra propter presumptionem violentam sue integritatis ; tertia propter omnem formam processus a te preteritam; quarta propter personarum de quibus agitur feudique condition em.

Quod quidem liberius nobis dicere licet, quia tu, moderati&iini atque bu-

manissimi sensus Princeps, hoc concessisti; vel quod ex tam insigni araicitia tua Nostri Principis hanc libertatem dicendi dod alienam esse existimavimus; vel quod si asperius quidpiam dicendo fluxerit, illud dictum putabis magis dolenter quam inimice. Quando igitur leges in lèse maiestatis crimine descripte nunc allegantur, prospice queso , Princeps Excelsissime, heccine vincla sint quibus Maiestas Tua detinetur ne parcat? Suntne bi compedes tue démentie ? Age nunc, Serenissime Princeps , dissipa gentes que bella volunt, disrumpe vincula eorum, proiicias a te iugum ipsorum.

Ordior primo belli necessario suscepti causam. Non quidera , ut iure tecum certemus, sed ut iuris specie fretus ad misericordiam sis tandem propensior. Omitto ergo quod ut tibi tenebatur tanquam vassallus • te non offendere, sed te defendere(l. omne delictum, § de re militari ff.) (t), tenebaris ei similiter tanquam vassallo [XXII , q. v, de forma.) (2). Pretereo quod te non debebat habere ut regem, si tu eum non habebas ut ducem (c. esto subiectus, XIV) (3). Sileo quod ei si ante bellum fidem vassallo debitam non observabas, nec ipse tibi tenebatur servare [C. pervertit, de iure iurando.)(k). Que pestis est que homini , per hominum factionem, non ingeratur tibi credere, tôt loquentibus et obloquentibus necesse fuit. Nempe multos hostes indefessa virtutis cornes invidia patruo tuo et obtrectatores effecit. Certa namque invidia est oculo dextero , que nunquam intueri didicit bona , nec quicquam aliud scit quam detrectare vir tûtes, .corrumpere honores et premia eorum.

Certare quidem, Rex, pro certamine honoris apud te studebat Infans, qui studio benivolentie erga te minime equo animo debebat vinci. Quo magis vélo, ut aiunt, remoque contendebat, eo magis estus crescebat invidie, et cum audacius hoc arriperet ageretque liber jus . suspiciones adaugebantur, advolabantque in pectus tuum. Itaque tu sibi ne dominium Colimbri egrederetur mandasti. Vide, Rex,obsecro, quid egeris. Exilium triplex est, ut ait iurisconsultus, locorum certorum interdiclio, ad certum locum cogi morari, insuie vinculum (l. exilium de inter. et releg.) (5) ; itaque in hoc exilium patruus incutiebatur per factiones. Clarissimis a iure privilegium suppetit ut ubi volunt habitent, proficiscantur per regnum qua volunt , idque sine principis ulla sententia (l. clarissimis, c. de digni. 1° X//°) (6). Istud patruo tuo auferebatur.

At gravius est spoliari quam non augeri dignitate. Species servitutis est cogi morari per certa loca (L Titio centum, § Titio, ff. de condi. et demonstr.) (7). Prangebatur ergo patruo tuo libertas et servitus inferebatur. [t5] Atqui servitutem morti equiparamus, inquit régula iuris civilis, semper-

(l)ff, lib. XLIX, tit. XVI, 1. 6.

(2) Oberti de Orto, de Feudis, lib II, tit. VI, de forma fidelitatis; — idem , tit. XXII. — Decreti secunda pars, C. XXII, quaest. 5, cap. 18.

(3) Voir aussi : Decreti prima pars, d. 95, c. 7.

(4) Decretales D. Gregorii papae IX, lib. II, tit XXIV, cap. 3.

(5) ff, lib. XLVITT, tît. XXII, 1. 5.

(6) Cod., lib. XII, t. 1,1. 15.

(7) ff, lib XXXV, tit. 1,1. 71

que virtus propulsât servitutem : virtus autem propria erat tui generis et tui sanguinis. Igitur, si tu rex supremus superiorem non habes, naturaque non mutabilibus fertur causis, tuo patruo defensionis facultatem contra te induisit, ius etiam scriptum admisit. Ita enim loan. (I) in § significavit de peni. decidit, et Bug. (2) i. di. C. ius gentium sequitur, et Bartho. (in consilio suo liiii* ad quod not. XX1H, q. n. Dom. r. I. ait pretor, § Si debitorem, ff. (3) de his que in frau. cred.) Verum enim non si, quod Diogcnes fecisse fertur, obiiciam fortune conscientiam, perturbation] rationem, legibus regni tui naturam, nullius sibi culpe conscius Infans se purgare cupiebat, postulabat audiri. Tua Maiestas, cum ad te venire non sivit, ius gentium sustulit. Ipse leges communes, iudicium liberum, dignitatem ab invictissimo pâtre acccptam illibatam sibi esse pet ébat. Contra, qui rerum suarum predam sperabant, qui, bello confecto, illas a te postularunt, occasionem belli moliebantur. Pugnabant itaque ut leges, iura, dignitatem Infanti auferrent, turbarent, everterent.

Quid multa? Yultu ipso sepe, ut Gicero auctor est, ofFenditur pietas et dignitas. Non salutatus quisque Glarissimus videtur preteriri per contemptum et contumeliam (C. de questore, l.i. I* XII) (4). Principes fore adorari dçjbere lex imperialis admonuit {l. sancimus, de consul, 1° X1I°) (5); osculum, reverentiam, salutationemdeberi Spectabilibus, ipsisque nec posse negari ad principem ingressum imperator Antonius edixit (l. in sacris, C. de proxi. sacro. scri. l°XII°) (6).Debebatur ergo Duci clarissimo, régis tilio reverentia quedara insignis; debebatur tanquam virtutis premium virtuoso principi honor cotidie singularis et novus : at usitatus a tuis et pervulgatus subtrabebatur. Ymo vero illa quies et ocium eum dignitate, quam sibi tu us patruus deinceps, potiusquamlaborem cum dignitate petebat, nulla erat; hac tempestate moriendum sibi aut resistendum. Habendus ei semper metus erat àut repellendus. Nam illud, obsecro, Clementissime Prioceps, quid ultra in eum affectari poterat? Aut que divina humanavenon sibi ablata erant?

Ipse paulo ante moderator ipsius regni, exutus gloria, iure agitandi* nequidem comparere coram te poterat. Qui sibi fidèles amici esse asseoie fuerant, despecti, indigni honoribus, habiti loco prede existimabantur. Hos nemo recipere tecto, nemo audire, nemo alloqui, respicere nemo audebat. Amicorum et clientèle magna vis administrationibus et honore, pro multis et egregiis factis dato, contra sententiam prohibebantur. Nobilitatis innoxie quam patruus educaverat tuus patrios lares irrumpebant pauci satellites inimicorum In fan ti s, mercedem a se fictorum criminum. Virorum eerte quorumlibet animos hec singula yulnerare possent : quid in magnanimo principe

(1) Jeak De Crémone , tm des plus Habiles légistes de son temps, mort à Bftfajgnc en 1197* Il a fait une Somme sur les Pàkdectes. et une Lccttae sur le Code.

(2) HrGOLnst «s, ancien glossateur, qui professait à Bologne sous Frédéric II. Il a voulu ajouter au droit les Constititions de Conrad III et de Frédéric II. Il y a joint un livre des fiefs qui n'avait pas d'autorité publique. — Il est mort en 1168.

(3) ff, lib. XLII, tit. VIII, 1. 10.

(4) Cod., lib. XII, tit. VI, lex unica.

(5) Cod., lib. XII, tit. II, 1. 4.

(6) Cod., lib. XII, tit XIX, 1. 2\

et régis bellicosissimi filio coacervata censebis? Apes ipse, que niella conficiunt , multum irritate , tandem extendu nt aculeos. Àtqui hec omnia tuus patruus pertulit. Denique necis et verberum libidinem in quosdam ex suis, et primogenitum a regno pelli, beneficio excludi, delectus adversus filium haberi, arces extortas, presidia deducta sibi , imposita hostibus, leges alias super alias impositas, per voluntatem etiam passus est. Rursum arcem Colimbri, quam a pâtre, fratre, teque, Rex, hereditatem acceperat, extorqueri tentatam, emptionem annone vetitam, arma adempta priusquam reluctaretur etiam passus est. Insuper, exercitum per te, Rex, contra se instructum, publicatas [*6] in regno Litteras, ut in suam destructionem omnes exurgerent, vidit ; scivit obsidionem decretam, intentam mortem vel carcerem, famam detractam. Eratne, obsecro, reliqui aliud quam solvere iniuriam vel mon per virtutem? Quandoquidem vel ferro septos servos etiam, vel bruta item sese tueri natura instruit ; nec quisquam extremam necessitatem nichil ausus, nisi ingenio muliebri, expectat.

At, inquiunt , qui consilium tu um participant, cur intra Colimbrum se non continuit ? Cur Régis vassallos cepit, stratos coram se occidi iussit? Cur exercitu Régis viso non fugit ? Cur contra Regem vexilla extulit ? Cur in Régis aciem tormenta cepit, Ulixisbonam, arcem et caput regni occupare temptavit ? Cur tutelam Régis per Eduardi testamentum mandatam regine subripuit ? Cur post annum quartum decimum tutelam Régis finitam non expie tam esse contenait ? Mina tus , inquiunt, Régi fuit , et nos ex personis dicta pensamus. Cur pacem cum Duce Rragantie initam federaque perfregit ?

Hec sunt que tibi , Rex , figura m iusticie afferunt. Sed eos , qui ista tibi inculcant, quod in Officiis Cicero ait meminisse optarem , quod iuris natura fons sit, nec ulla pernicies vite maior inveniri potest quam in malicia simulatio intelligence. Flecte, queso, te, Rex, et ne fabula lupi querentis agnum ex infimo flumine sibi turbasse aquas cudatur, prospice; tantam sollicitudinera honestatis, tantum reprehensionis iuste timorem quantam sera per tuus patruus tenuit, in quo meministiP Certe in nullo. — Fuitne, obsecro, ad famam prestancius, cum insilires in eum, vel ad te, si secure posset, proficisci, vel sub divo et celo libero se nature Deoque dedere, quam potuisse iactari per populos prétexta arcis inexpugnabilis et civitatis sue Colimbri eum fuisse tibi rebellem P Houestam equidem profectionem banc arbitror , quamvis, pressus inopia, etiam alioquin exire Colimbrum necesse habuit. Quid enim extra Colimbrum expectavisset , probibito iam commeatu , re frumentaria sibi snblata , territorio Colimbri per armatos Infantis hostes circumvallato ?

Quod autem quidam ex tuis ipsius Infantis iussu trucidati fuerunt , attende, queso, vim iusti doloris que satis excusât {ff. de edi. edic. I. bovem, § mortis (1) : ff. ad Sille, si quis in gravi, § M quoque.) (2). At isti quidem adequitabant , invadebant, insectabantur Infantem, propterea proditorem fallacie in snis oculis appellabant; despectionibus , ignominiis lacerabant. Resistens et lacessitus In fans eos fregit et cepit. Captis, obsecro, impigre lingue , animi ignavi hominibus quos multos pauci , vulnere non aceepto, ceperant quis pepercisset aut parcere debuisset P

(1) ff, lib. XXI, tit. 1, 1. 43.

(â) ff, lib. XXIX, tit. V, 1. 23.

Sileo quod partim ad Infantem provecti convicium inferebant nimis ràeû* daciter : cuius dolor et Virgilius Accursiusque (in l. cum uxor.,ff.,de adul.) (1) asserunt non solos urit Atrides, et modestissimi cuiusque patientiam vincit. Siquidem provocant] est imputandum quod sequitur (/f., si quadru. pau. fe. dica. 1. 1, § Cum arietes(2); et l. si c. fi.) (3); si etiam recte inquit iurisconsultus ignoscendum est illi qui, provocatus, voluit se ulcisci [ff., de bo. Ub., cum maior, § si libertas) (4); si bene Socrates , in eo libro qui dicitur Gorgias, iniarias inquit facere virornm non est, neque convicia pati; dénique si recte David sanctus rex Semei qui maledixerat propter convicium interflci , in extremo vit» positus, iussit ; si Heliseus propheta , quia ipsum pueri subsannabant et calvicium sibi improperabant, ignem de celo mitti postulavit a Deo : quid est mirum Principem altissimi animi, distinctum summo discrimine, ab ingratis hominibus vexatum conviciis efferbuisse per iracundiam? Quid iniuste sese muta visse dicatur moderatissimus Princeps ab insolentia que non lacessitos duces etiam movere solet ? Preclarum profecto prefectus Darii facinus fecisse fertur qui, cum deprebendisset in suo exercitu militem detrabentem Alexandro Macedoni, Ego, inquit, te ut pugnes alo, non ut maledicas, — atque ipsum [**] venabulo transverberavit.

Itaque, si tuus patruus ab illis invasus, tôt probris lacessitus, addixit morti eosdem procaces homines, bostes imbelles, non est patrui tui culpa, neque tui regni iactura. Verum quod fugere non tenebatur, Serenissime Princeps, prêter id, ut Cicero in PMlippicis ait , quod fuga ex prelio omni est morte peior : vitaet mors, ut Cotta dicebat, iura nature sunt, ut non sine dedecore integer agas id fama datur atque accipitur. Propter quod Bartolus, aquila doctorum iuris civilis, non teneri eum qui se défendit fugere, si hominum similium status ex ob fugam notari solet (in L ut vim ff. y de iusti. et iure) (5) determinavit. In patria sua patruo tuo, Rex, aut vivendum erat aut pereundum. Ad Golimbrum refugere sine periculo vite, circumvallatus prope et undique circumsessus, nequibat. Etiam Naboth pro vinea quam non eripere rex, sed ab invito emere nitebatur, régi restitisse ad mortem usque sciebat.

Numquid igitur cum paucis inermis, per m f en sas sibi acies fugere debuit, et perterritos metu suos auxiliares ob fugam animo frangere fractos, turbare turbatos? Quid autem vexilla explicare, quale sit , non interpretantur qui arguunt ? Si quidem patruus tuus bellum necessitate constrictus, voluntate subditus tibi contra voluntatem armatus eu bût. At signa proferre, sive vexilla, nunciatio quoque belii iuris cum militaris, tum iuris gentium sunt (in d. C. lus gentium) (6). Igitur cum ius belli, se per nécessita tem défendons, patruus tuus baberet, exercitus ordinem, et ordinis signum vexilla, bancque iuris gentium solemnitatem régis presencia au ferre non debuit.

Verum quia te, Serenissime Princeps, conterebat illud quod Infans Petrus, nondum cepto prelio, in tuos sagittas tormentaque mittere cepit, obsecro ,

(1) ff, lib. XLVIII, tit. V, 1. 13.

#) ff, lib. IX, tit. 1,1. 1 .

(3) Cod., lib. III, tit. XXXIX, 1. 4.

(4) ff. lib. XXXVIII, tit. II, lex 14.

(5) ff, Ub. I, tit. I, 1. 3.

(6) Decreti prima pars, diit. 1% cap. 9 et 10.

nonne et salutem saam aervari, et adversus armâtes «rm*ri» et Aine «élis, sine tormentis, insiiientes in «um discutere exterrereque iâo patruo Ketitt ? Cuius nempe animunaa umjuam torpédo taata oppressit ut , exeroitti prope admoto, sustineret quoadusque ferro ^ceafoderetur ? Decucsionibus per équités quos multos habebas, tu irrumpebas in ea loca in que invasftat, levibus preliis ipsum a processu aroebas , refrenabas a fuga; innumèrabrli homimim multitudine eum ciagebas. Nuraquid instar peditis re&a in suutii caput quietus expectare debuit, cum gfodiuœ non flûxisset* <cu« armâtes contra se eerneret ? Gur tormeetis son tecruiseet eos a quifeus oirc«msederi se tum videbat ?

Si ius militare spectas, docuit César contra Pompeiuin > ut Phitarcas asserit, ante legitimum pugne certamen excitandum calorem militum, qui robur animis adiicit, et dolorem vulnerum tollit. Si ius civile rtcipis, terrer armorum vel iactatio percussionis ad istud sufficit , dicit Àccftrsms (In i.1, c. unde in. ; et ad l. AquxU Sed et si quemctunque) (1). Oui si vhn nature attendis » etiam est innativa brutis, adversantia animalia indicat , et vel ad congressum pugnamque ipsa adducit. Quare , Rex SereÉisstme , non erat Infanti expectaadura ut aceederes propius et non oecurreret tormenta mittendo atque cpofligeret. Nisi forte in tanto tumuita concordiara expectare debuit quam tôt litteris nuntiisque totieos frustra petrerat. Audi <Scereftem pro Q. JJgario : erat» inquit, stultum, cum aciem videres, oegitare de paee. Audi Sallustium in historiis : paratis hostibus , requit, quo avidius pacem petieris eo bellum açrius erit.

Age nunc ad id quod Ulixisbonam intercipcre voiutsse quidam eonfesen' sunt complices sceleris, ut nunc [t8] «biicitur, littere insuper ad fofantem perscripte probant. Ego, Serenissime Prioceps, quid illa perturbatio temporis efficere potuit , quod fictum crimen testibus falsis oppressi superati sint, tormentis qui ob banc causana mortem obiernnt dicere possum ; qtrod bec çonfessio adversuB Infantem coneludit , nicnil probare polis sum. in* fantem clam in ter ci père Utixisbonatn voluisse non arbitrer, vix credo. Sed in eo, etiamsi accidisset, Infantis nullam ob id culpam fuisse in alia auras orationis parte defendam.

Quod vero tibi, Princeps Excelse, comminatus fuisse dicitur, confutabo facile. Nunc autem quod magni faciunt videamus, tutelam ttie matri mandatam , quam surripuisse culpatur patruus tuus. Et primum , Serenissime Princeps, oraitto omnes iuris régulas que feminas ab «officiis publiais extra dunt et prohibent {ff. t de reg. twr., L femine) (2) ; illas etiam que a tutelis feminas arcent (l. fe. f de tute» ff.) (3) : quia, licet matris consilio tutelam geri testator mandare possit (h Ua aut.ff., de adminitt.) (A), licet m privatis personis etiam mater tutrix possit existere (c, qu. muli. tute. offl. fun. pou* (5) 9 et in c. matris et avie (6), e* c, de Tertull., I. omnem matr.) (7) ;

(1) ff, lib. IX, tit. II, 1. 5.

(2) ff, lib. L, tit. XVII, I. 2

(3) ff, Hb. XXVI, tit. I, 1. 18.

(A) ff, lib XXVI, tit. VII, 1. 5.

(5) Cod., lib. V, tit. XXXV, 1. 1.

(6) Cod., ibid., 1. 2.

^7) Cod., lib. VI, tit. LVI, 1. 6.

si iùre ff., Tutela Uberorum testamento patins matri frustra mandater, n»c illam leyes admittunt (l. iure nostro, ff. t de testa, tute.) (I) ; si hoc ius in provinciis multis retinetur, in regum certe tutela hoc observari necesse est. Nempe , ut Gregorius in Moralibus ait , usus vite veteris intulit quod regnorum regimen femine non sortirentur, quia regnorum moderatio, fortibus indigens, infirma contempnit, parata eligens ftuxa refellit. Neque enim lei hanc sententiam frangit, quod in regnis quibusdam succcdunt femine, illaque tuentur et dirigunt, tum quia id rarum est, et ex his que atiquo casa accidere possunt iura non constituuntur (l. ex his, ff., de legi.) (2); tum quia fortius est ius femine suceedentis in regno quam femine gerentis nomen tutorium, magisque potest ius quod 'quis ex se obtinet quam quod habet ex alio (l. si fidei § erit Rubriano, ff., de fidei. commis, liber.) (3). Pfetereo etiam ius singulare legemque speeialem regnorum ; quamvis enim inre communi quilibet extraneum hereaem etiam filio exheredato instituât, relicta légitima (l. et si pepercit, § filius (4\ et l. Gallus, § etiam, ff., de libe. Ht posthu ) (5) ; cum similiter etiam fratres privare possit , dum non turpem personam instituât (l. fratres, e. de inoffl. testa. (6), et de libe. prête, auth. ex causa) (7), spéciale tamen esse in Regibus ut venientes ex linea prima privari per testamentum non possint successione in regno (dicit Inrt&. in d. grandi, de supple, negU. prelâ. 1° VI°) (8);at tutela testamentaria, successioque paribus passibus ambulant (ff., de re. iur. 3 que tutela). Et, ut Pauras iuriseonsultus astruxit, testamento tutores dari possunt cum quibus testamenti factio est (l. testamento, ff., de testamen. tute.) (9). Non minus ergo iustum quam tutum esse est existimare tui patris fratrem non potùisse privari tutela tui , cum tuus genitor illum a regni successione privaire non potuisset, hoc que summa providentia, ut qui sperare poterat hanc regni successionem, idem tueretur , ne dilapidarentur bona regni ipsius (ff., de iegU. tut. L l a ) (10). Adde *|aod in l. qui testamento, ff.,de excu. (11) dicitur. Attende insuper, Rex Illustrissime, finitimarum tibiregionum inimicièias: et cum tuum regnum Africe faucibus obiectum sit , cumque feritas bellicosissime gentis immavitasque ipsi regno vicinia immineat atque minetur; denique cum robur et; magnitudo Castellae illud tuum regnum undique cingat : quo pacto periculosam et gravem illam conventionem que inter tôt varias infensascme gentcs nasci poteraf consilitfm femine evitavisset ? Aut quo more moderari potuisset feram [*•], ut vel pacem in tuis regnïs assequeretur , vel, si pro viribus tuorum virorum belli quoque existeret magnitudo, tueretur tuorum maiorum gloriam atqùe trramphos? Persuade tibi ,

(I) ff, lib. XXVI, tit. Il, 1. 26.

(?) ff, lib. I, tit. III, l. 4.

(3) ff, lib. XL, t. V, 1. 33.

(4) ffi lib. XXVin, lit. II, 1. 3.

(ô) H, lib. XXVIII, tit. II, 1. 29.

(fi) Cod., ttb. III, tit. XXVIIf, 1. 27.

(7) Cod., lib. VI, tit. XXVIIT, 1. 4.

(8) Lib. Seitns decretalium D. Botfifacii papae VIII, lib. II, tit. VIII, cap. 2.

(9) ff, tib. XXVï, tit. 11,1. 3.

(tOj ft lib. XXVI, tit, IV, 1. 1.

(II) ff, lib. XXVII, tit. I, 1. 37.

obsecro, Rei, quid altitudo animi, quid acutissima tue gcntis ingénia flagitabant. Siquidem moderatio regni et regni bona dicuntur esse universitatis adeo ut (Sed in animo, in C. qu. de iuris.) quod regni maior pars decidit , iure subsistit : meminisse oportet quod omnium urbium , omnium municipiorum legati, omnes tuorum regnorum principes, omnes prclati intercesser unt ut Infans Petrus tutelam Maiestatis Tue iniret. Hcc inficias ire consiliarii tui non possunt, ostendere namque liceret eorum litteras eorumque signa inscripta. Ostendere insuper possem clarissime matris tue consensum, qui solus sufficit.

Si ergo , Clementissimc Princeps , suo iure tuus patruus tutelam istam inire poterat, si tuam matrem ne tutrix existeret regnorum volubile pondus et sexus infirmitas dehortabantur; si deinceps ut onus tantum subiret Infantem ipsum intercessio principum salusque tui regni deflexit; denique si tanta prudentia in eo fuit ut, vicinis regnîs bello flagrantibus, tuum rcgnum pace floreret; tanta integritas ut post summam administra tionem vel Atilio Regulo vel Aristide vel Fabricio pauperior mortem obierit, quid est, o Rex, quid est cur hec tutela, iure suscepta, summa virtute administrai culpetur?

Quod vero post annum quartum et decimum etatis tue Infans Petrus tenuit gubernacula regni quasi crimen nobis obiicitur, istud profecto, Rex, criminis loco ducere novum est et ante diem hune non auditum. Constat nempe tutelam régis hoc spéciale habere quod saltem ante XXV m annum non finiatur , quod licet discret us sit adultus aliquis , tamen veniam etatis ante vicesimum annum non impetrat (l. in C. de his qui ve. eta. impe.) (1). Constat etiam hoc ita decisum fuisse et observatum in rege Legionensi, ut refert Ioan. {in addi. spe. fi. de tuto. § 1) ; constat insuper, Oldradum, (2) in suis consiliis hanc opinionem tueri (consilio LXIHI ) ; Bartolum in suis consiliis id sequi (consilio XX mo ; insuper consilio XVII ) ; Petrum de Anchoramo (3j id ipsum dicentem (legem licet in C. grandi de suppl. negli prela. 1° VI°). Quid multa? Hanc certe sententiam sequuntur doctores egregii; hanc ut teneamus et naturalis ratio et positiva suadent. Quamvis namque tu, Rex, magna coruscas industria, ut tamen Origenes asserit, aliud est habere vim sapientie, aliud sapientia esse complet uni : propter quod Aristoteles in Ethicis, nichil, inquit, differt; etate sit quis iuvenis aut moribus : quippe tum alter propter experientie defectum erret, alter passionibus suis obtemperans deviet.

Ita nempe iurisconsultus ait illius etatis consilium multis captionibus multorumque insidiis esse expositum. Ita Salomon asserit quod stultitia

(1) Cod., lib. II, tit. XLV, 1. 2.

(2) Oldradus de Ponte a enseigné à Bologne, à Padoue et à Rome, où il devint avocat du Consistoire. Il a fait des Cokseils qui parurent si excellents qne les plus habiles interprètes voulurent s'en faire honneur. — Paul de Castre l'appelle le Père des Lois; ^milics Fdretvs, secrétaire de Léon X, l'appelle « Suramas » sue etatis iurisconsultus. » — Il est mort à Avignon en 1335.

(3 Pierre de Anchoramo, disciple de Balde, a enseigné à Padoeo, à Sienne et à Bologne ( 1 385- 1 399 < ; il a écrit Super ff. vête ri et kovo, sur les Décrétâtes, sur le Sexte, sur les Clémentines et des Conseils. En 1415 il déclarait qu'il y avait f)7 ans qu'il consultait.

colligata est in corde pueri. Ita per Tsaiam minatur Dominas : Dabo pueros principes eorum; denique sic Ecclesiasticus ait : Ve terre cui rex puer est.

Cum igitur tu superiorem non cognoscas, nec ab alio queri possent ulla remédia, periculosum certe fuisset per eam etatem tibi regimen restituisse. Atque utinam ad hoc terapus Infans tui regni regimen sustinuisset , nempe non tibi Tue Maiestatis emuli ad hune obiieerent excidium tue familie, cedem patrui et soceri tui corpus perfusum sanie. Adde quod ius civile dicit non debere sapientum hominum iura tractare qui non dura stabilem raentem adeptus est (l. fi. C. de testa, muli.) (1), [SO] nec ad rempublicam administrandam ante XXV" annum quis débet accedere (l. ad rempublicam, ff., de muneri.) (2) ; ergo multo minus ad regnum in quo versât ur periculum acrius (ar. c. ubi maius, de elec. 1° VI°) (3). Quare si tutela non erat, nec ipse restituere regimen debuit; nec, si restituit, ipsum a consilio tuo debebas excludere qui, tibi propter etatis infirmitatem adsistens (l. solet, ff., de tute.) (4) quasi administrator perseverabat. Nolo dicere quod ut tibi restitueret gubernacula regni mine niortis, attentatio necis, vite periculum, conspiratio apud Santarinum intercesserunt.

At nunc, quod extremum quasi Herculis clava nobis obiieitur, pacem federaque cum duce Bregancie per tuum patruum inita discutiamus. Pacis obtentu quotiens clades quotque principibus obvenit et Galli et Afri exemplo sunt : cum illos Gamillus oppressit, hos Scipio. Arma armis irritari Plinius scribit; insolitus veniendi modus per ducem Bregancie territorium Infantis terrere debuit. Quod ego te oro atque obsecro , Rex, animadvertas recorderisque quod offerebat Infans Duci Bregancie transitum liberum , honores et ea quibus amor leticiaque significantur, si modo in hennis pacatusque transiret. Erat alius locus quo Dux deducere exercitum poterat. Erant Ducis satellites et rëliquie hostium Infantis arrecte, armis sollicite. In tuo latere occasionem bello circumspiciebant. Quin , prêter ydoneum ductorem, nichil aberat ad Infantem subvertendum. Quid , obsecro, cause fuit ut tantas copias compararet Dux, quas subito ad Infantis periculum omnes feront esse conversas? Quid erat necesse ducem ipsum» effeto iam corpore, ad arma ire? Nnmquid Mauri tuum regnum ingressi erant? Numquid, ut aiunt, Annibal erat in portis, ut, qui lectica vehi debebat, arma corriperet? Qualis esset filius ducis in tuum patruum, tu, Rex Serenissime, scis, tu es testis. Si ergo primus ex pace et concordia ad intestina arma decurrit Dux Bregancie, quanquam per speciem tuorum obsequiorum ; si honesti transitus oblatas conditiones abiecit; si tuum patruum, cum esset dignitate superior, indignum erat inferiorem videri potentia : numquid Dux ipse volitare cum exercitu in armisque esse debebat, Infans in metu? Numquid tanquam ignavus Infans ipse tant u m armorum fragorem penetrantem sua dominia, sicut fulgur, optare magis ne se lederet quam prohibera debebat ? Profecto iustum initium in Infante arma sumendi iustus iudex nemo negabit. Quo fit ut si etiam in delictis parcitur si habuerint bonam originem , etiamsi

(1) ( od., lib. VI, tit. XXI, 1. 24.

(2) ff, lib. L, tit, IV, 1. 8.

(3) Sexti décret., lib. I, tit. VI, cap. 3.

(4) ff, lib. XXVI, tit. I, I. 13.

errasse djjLeris Infantis auxiliares, illis tamen parcere debeas, quippe cun> iustus alioquin error existimandus esset ducem sequentibus. Deinde iutfc causa non defensuri fines Infantis arma cepissent, et irraptioni Ducis repugnaturi? Speciosus insuper titulus, quu-n Infantem educatorem suum prpsequebantur. At eductor, lege civili , patris yicem obtioet ; lege divina nutricins, sicut et Ioseph dicitur, pater; lege primera nature animai i a omnia sues educatores sequuntur et protegont.

Àt, inquiunt tui, posteaquam Rex suas copias cum Duce iunxit, quare cum Infante steterunt? Quibus responsum iri vclim quod ait iurisconsultus {in l. si quis in. gemma., § in civilibus, ff. t de cap. et postU.) (1) : in civilibus dissentionibus , quamvis tepe per eas respublica ledatur, si tamen in exitïum rtipublice non principatut contenditur, qui in alterutras partes discessissent pipe hostium non sunt. Atqui vereor ego, Princeps Glementissime , dicere cuncta que sentio; sed cum*obscuritas tanta esset in rébus, sine discutiamus quid eis expediret.

Non iam ad te redire audebant, ne instigatus per Ducem in eos iratus esses; non in domos suas fugere , ne dicerentur inertes et timidi. Si vero quid deceret aspicimus, cum aciem tuam vidèrent ipsi : neque periculosam fugam cum dedecore rapere debuerunt [8-1] , neque in periculo suum ductorem prodere : fièrent quidem, si id fecissent, tibi non grati, patruo perfidi. Quid ni? Prêter id quod oratione alia commemoravi , nonne Deus Gedeoni precepit eligere milites qui non supini vel reflexi in terram , sed qui erecti lamberent aquas, canum exemplo? Quid ita? Quia canis, fidèle animal, suum sequitur educatorem, non illum in periculo deserit , non metu deducitur. Magni ergo , Rex Serenissime , et erecti animi fuit auxiliares Infantis non terras, non patrimonia spectasse sua, sed decus magne fidei magneque constance, tanto exercitu perspecto quem tum collegeras , non fuisse metu deduetos. Quamobrcm bonestum fuit ipsis initium arma sumendi , nedum , si tandem ius dubium, laudanda constantia fuistis quidem, Rex, tu et patruuç usj per bunc tumultum consilio pari, eventu tristi. Cum namque propter, hoc arma suscepisti ut suspicionibus tibi insinuatis occurreres , dissensiones a regno pellercs : ille, quod culpam maxime levât, ut détectantes sjbi a te subduceret, suspiciones ab animo tuo divelleret, te, quem oolebatct super omnia diligebat, utsecurus videre posset arma suscepit; se armis adversus arma tutari natura dédit, nécessitas compuiit.

Ceterum, esto quod non tanta sibi suffragarentur preclara : certe, Rex» ea vox Plinii ad Traianum refertur, que, inquit, precipua tua gloria est, César, sepius vincitur fiscus,cuius mala causa nunquam est f nisi sub bono principe. Confiscatio autem nobis obiieitur, quia rebellem existimasti fuisse patruum tuurn. Quanquam vero ne illi quidem , qui hoc dicunt , quod loquuntur id sentitmt, quia semper fere mendax in timoré iracundia est.

Quero quem rebellem esse diffiniunt, ut crimen morte non extinguatur? Profecto eostantum publicatio bonorum sequitur, ut iurisconsultus ait, qui reipublice perniciem moliti sunt (l. is qui. ff., adl. lui. mai.) (2). Bartolus

(I) ff, lib. XLIX, tit. XV, 1. 21.

(2; If, lib. XLVIII, tit, IV, 1. H.

enim ia Rxtravagaftii Quum. imper., m verba rebtllando, eum rebeUem 4ifflnit qui contra Rçgem aut I muera siatum , vel ad régie pereone pe*nioiem rebellât, se eu s si alites non, obedit, vol régi cestatit. Ai omnis volunttas Inftmtift Dont Pétri, omnis cogitatio, tota mea» auctoritatem tui nomini», dignitatem tuam intuebatur, hec babebat propos i ta, bec tueri volebat. Ipse, antecfuant adeptus essen étalera, iure deacriptam, tibi restttuerat gubernacula regni; sed, quod certe decebat, non ut abrupte depetteretur quem conveniebat ad* sistece tibi, tanquam apud veleres Iovi Prometheus , vel Âchate» Enee leguotur. Nerape boc su rama ratio ne le* xu lm tabularum induxit injwt fox prima ff. f de legii. tut. ) (1 ) : ut qui sperare postant sucrêuionem, mtom tuean* tur bona ne dilapident***.

At videbat immigeasse in suura< locum turbulentes homines, aportos fastes, luse quod seuioribus. 1er ipsa pcvmittit minari, detenero, emendar-e propinquo» [lew unica* c. de emen. prof)in. t. XV) 9), annum explfcoti forte minatus est? — Niebil sceleris commisit patruue tuus. Quid ita? Quia ipse quem tue dignitatia fautorem esse natura. eogebat , coasiMorum adintorem, Mcum expejtientia, regpi utilitas adbertabantur. Cura esset a te depulsu», credere potuiti non* te, Bex, sed hostes suos regni regenent* tenere.

Queris quid sentio ? Profecto, si spectamus tuam pvudentiam, Innu» Petrus forte errabat. Itaque si vol un tas in huiusce modi rébus est spectanda, non exitus, cum oon tibi ut regni dignitatem eriperet, sed quia, in te, stipato suis hostjbus, putabat jMj adbuc esse parum roborîs et animi, etiam Ulixisbonam petendo non scelus ullum sed errorem admisit : ex quo publicatio bonorum nequit. iure deduçi. Àdde in atrocioribus delictis do* lum , non modo latam culpam requiri [l. in lege Cornelia , ad l. cor desi. requiri). At in lèse Ijlaiestatis crimen probatur dolus etanimus cum experspna, cum ex coniectura exacti temporis. Quid ergo? Si ex persona Infantis coniecturam sumere libet, ipse régis Iohannis regum omnium moribns optimi filius fuit. At est in equis, ait Oratius, est in iumentis patrum virtus, neque imbellem progenerant aquile columbam. Fortis, iustus, gravis, beneficus, libéral is, magnanimus Infans summas virtutes per orbem fere totam circumtulit. Ipse tibi patruus sanguine» pater erat affinitate : at in talibus personis natura niebil sévi criminis suspicari permittit.

Quid autem si ex tempore preterito coniecturam sumemus ? Siquidem , Bex Glëmentissime , Infans Dora Petrus in te fide fluxa fuisset , cum suo arbitrio nutriebaris, cum, tefratreque tuo mortem obeuntibus, successisset in regno , erat illectus ad cupiditatem.] Maior erat , si voluisset , nocendi facilitas , uberior ; occultius poterat , impunius ei licebat , cautius vir varios casus expertus agere didicerat. Sed ipse tidem, probitatem, integritatem servavit, teque fideliter, bénigne comiterque nutritum ad etatem oportunam perduxit. Qui ergo adolescens niebil unquam nisi honeste», fideliter, maioribus suis dignum effecit , is ea existimatione, ea etate Princeps scelus incepit ? Cuius magoanimitatem ad omnem gloriam tendentem omnes regiones viderunt, eius animo insedisse vilissimum perduellionis facinus suspicabuntur ? Gui facultas peccandi libéra fuit, nec tamen scelus admisit» eum fere alligatum et quasi vinculis astrictum arripuisse voluntatem nocendi»

(1) ff, lib. xxvi, tit. IV, 1. t\

(2) Cod., lib. IX, tit. XV, 1. unica.

euxù posse deerat, arbitrabuntur ? Quem viderunt reges et principes nichil agentem nisi ex sanctis moribus et gravissima disciplina, eius obtrectatoribus c redent, et potius auribus prestabunt fïdem quam oculis ? A quo totum regnum in ditione tentum tibi restitutum fuerat , ab eo nunc uuam regni civitatem surripi animo malo temptari veiïsimile esse constituent ?

O ridiculos homines, qui persuadere conantur exteris gentibus ut te, Rex, quem tuus patruus tôt annos ad suum nutum babuerat inhermem, nunc regem insectaretur , et regem insectaretur armatum ! Numquid ex prudentissimo furiosus effectus, post rcstituta tibi gubernacula regni, post affinitatem contractam, omnium Portugallie principum omnia arma contra se unum voluntarius excita visset ? Numquid ipsc, qui nunquam copias habuit quibus resisterepotuisset, nisi omnia ultima experiendo, hostilitatis ultionem in regem factum arripuisset ? Quandoquidem illud in bominem stultum non caderet , propter metum presentis periculi, nec in pessimum propter suavitatem generis et sanguinis. Profecto, Rex Serenissime, etsi aliquis tam amens reperiatur qui horrendum perduellionis crimen in patruum tuum affingat, nemo in regionibus exteris tam furiosus reperietur qui credat. Quare minus iusta severitas publicationis bonorum ubique censebitur, quando et dolus abest et qualitas cause iure suffulta est.

Verum quanquam supra scripta non essent, obtenditur per te bonorum confîscatio. Quo iure ? An eo quod vi et armis omne sublatum est? Lege, inquiunt, regni Portugalensis qua proceditur in lèse Maiestatis crîmine contra non citatum et indefensum : hec utrum dicetur tandem lex an legum omnium dissolutio? Etiam in notorio crimine Deus Adam citavit inquiens: Ubi es ? Notoria neque citationem excludunt neque sententiam (n. q. t. nondum (1), et de Iur. iur., ad nostram) (2); tolli non potest defensio iudicialis (C. de iur. fi. I. defensionis, 1° x°) (3) ; citatio iuris naturalis est {Cl. pasto. d. de re m.) (4), nec ibi valuit sententia, sed retractatur, propter légitimant citationem [33 J omissam. Si adcausam spectabis, ibi crimen lèse Maiestatis obtendebatur; si ad personas, tu Portugallie rex es ille cuius sententia ibi retractatur, erat Rex Romanorum. Sed citari, inquiunt ipse non pote rat; retinebat nuncios régis, adiré ipsum nullus audebat. Certe, quam vis tanta vis sit veritatis ut contra omnium ingénia , calliditatem , solertiam se ipsam tuealur, tamen cui legato tuo vim attulerit Infans habebis ncminem. Si non eos testes testificaturos istud affirmes, qui, ut Mie h eu s propheta dicit, concupierunt agros alienos et violenter tulerunt domos, et rapuerunt, qui calumpniabantur virum et domura eius, virum et hereditatem eius; qui denique eos qui ambutabant simpliciter converterunt in bellum.

Sed esto fecisset : nonne eum ci tare per edictum et id quod in requirendis reis iura inducunt observare debebas? Ymo vero, si tu citasses, numquid tenebatur venirc ad iudicium exercitu grandi, feroci ipsique Infanti inimico stipatum ? Quis tam amens, inquit Cicero, qui se multitudini conducte obiici

(1) Decrcti secundo pars, causa "2, q. I.

(2) Décrétâtes D. Greg. pap. TX, lib. IT, tit. XXIV, cap. 7.

(3) Cod., lib. X, tit. 1, 1. 7.

(4) Clcmentin., lib. II, tit. XI, cap. 2.

velit? Àut homo qui comparere debeat, ut statim ad manu s inimicorum mercenariasque sententias protrahatur ? Numquid se in hostium sinu reponere debuit? Hoc, inquit Ctementina quam dixi, de more vitatur, boc iure timetur, hoc refugit ratio, hoc abhorrescit natura.

Desiperet ergo qui talem citatiooem diceret etiam arctavisse citatum. Non igitur defensionis copia, Serenissime Rex, per te dabatur ; sed due res quas rustico au ferre minime debes aut potes, cilatio et loci securitas, Clarissimo Principi et tuo patruo auferebantur.

Quid est igitur aliud confiscationes obtendere , ubi vestigia iuris et processus nulla apparent, quam te iactari per populos vol un ta te sola ad duc tu m, cupiditate tuorum cecatum, ad aliéna bona rapienda impelli ! Quod certe, ut ab animo tuo alienum arbitror , ita tibi preclarum fore diiudico , si te vindicabis a vulgi labiis. Quid , si leges civiles, quarum obtentu rigorem penarum exerces, consiliarii tui fastidiunt? Quid si ea que iure nature probarentur cvertunt ? Nonne legibus communibus Hispanie possunt infleoti ? Est lex in more posita et instituto nobilium servata per totas Hispanias in lèse Maiestatis crimine, primo reum debito modo ci tari ; deinde non quosdam hostes, sed pares curie regni, principes, probos proceres adhiberi consilio. Tum sumi per omnes vestem lugubrem, tum declarari crimen esse commissum , tum panni strataque lugubria in publicum igné cremari. Hac lege non servata videtur tibi debere confiscationes recte servari ? — Sed nolo prêter tuam conscientiam alium iudicem, neque perliberum Infantem observanciam legum apud Infantis exquiram sectores; nec apud eos quisibi, quanquam falso, glorie ducunt trucidasse clarissimum principem Hyspanie, leges Hyspanie postulande videntur.

Nunc vero ut ostendam superest confiscationem non posse pretendi personis rebusque perspectis. At quibus personis? Tua primo, secundo agnatorum tuorum, tertio tui patris et avi. Quid, queso, tua ? Quoniam rex es, et ubi maximum imperium ibi minimam licentiam esse debere sapientes affirmant : nec omne quod licet honestum est. Audi epistolam divi Traiani ad Aufidium : Scio , inquit , relegatorum dampnalorumque bona avariiia superiorum lemporum fisco vindicata ; sed aliud mee clemencie convmit (l. 1 . ff.,de inter. etrele.) (1). Deinde auctor est iurisconsultus turpissimo exemplo agere illum qui commodum aliquod honori domus [S4] sue preponere non erubescit (l. miles, § socer, ff., de adulte.) (2) : insuper, quoniam ut supparcatur honori familie si ab uxore, filio, coniunctave persona furtum committitur in re domestica, nomen furti penamque iura submovent (/. si quis per. (3) et l. qui servo, § item placuit, ff., de fur. (4), et l. \. ff., re. amo. (5), et c. qui accu, non possunt.) (6) . Si magnum preterea flliis comitis Durenches, quibusdam etiam tu patrimonium restituisti; si iustus fuisti, cur non in omnes? Si misericors, cur non in tuos ?

(1) ff, lib. XLVIII, tit. XXII, l. 1.

(2) ff, lib. XLVIII, tit. V, 1. 1 1 .

(8) ff, lib. XUVII, tit. II, 1. 35.

(4) fT, lib. XLVII, Ut. II, 1. 36.

(?>) ff, lib. XXV, tit. II, 1. l a .

(6) ff, lib. XLVIII, tit. II, I. 8.

Sed transeamus ad luorum agnatorum personas. Et quidem arbitror iHos pervertere iura regii sanguinis, et fundamenta excollentàe tue, qui publicationem bonorum in famiham tuam adtrudunt. Nam cum liberos , auspice Deo, es habiturus, et plures liberos, manebit eos idem periculum. Neque enim semper reges Portugallie tantus sapientie fulgor circumfulgebit quanlara cernimus elucere tuam prùdentiam ; et certe cum hommes quod exemplo fit id iure fieri puteat, cumque omnia rerum malarum exempla a rébus bonis orta sint , improbe et parum sapienter ac pêne impie tue régie stirpis principifyus insères confiscationis exemplum per quod non sine periculo quodam ciaxissime necessitudines tui generis et sanguinis in posterum poterunt, intercedente aliqua furoris flamma, rescindi. Alanifestum nempe est quanto dolore laturi, et forte tandem egre laturi sint, tui regni Domines destringi seu abradi ab hoc regno avi tui nepotes qui virtute ipsum, tum in patrem tuum , tum in te transmittendum suscepit , non ut, quasi leo in domo, everteres tuos agnatos , sed ut in regno, cum tu regnares, reliqui nepotes sui flore rent.

Sic nempe régna légitima non uni persone sacrantur, sed stirpi. Sic Innocentius il le qui decretaiem GrandL, de supple. negli prela. 1° vi° (I), pro regno Portugallie edidit, spéciale esse dixit in regibus ut consanguineos ex prima stirpe descendentes privare non possint.— Sed si causa privandi subest? IUos Papa vel alius rege superior privare poterit. Sic denique regni conditio

fertur statuta quod regnum sectionem non patitur, dicit Innocentais At

idem est posse privare principem ajiquem ab ea portione régie domus , quam ipse possidet, atque a regno» propter indivisibilitatem regni ipsius. Exheredari ergo si per regem non posjsent , nec privari per regem possunt sive precipuo suo delicto. Insuper, ait iurisconsultus, non auferendum esse liberis id quo defunctus eos privare non poterat (l. cum ratio, ff., de 60. dampnat.) {%).

Etiam ob crimen Infantis Pétri a regno depeJH filii sui non possunt, nec a Colimbro, cum eos testamentum excludere non potuisset. Adde nunaerum cognatorum tuorum, cum etiam confiscatio remiifci soleat ubi plures tribus liberi extant. (1. 7, ff,, § divus. de bo. dampnat,) (3). Si ergo bec mansuetudo legibus veteribus servabatur, etiam in extraneos, ut très liberi favorem tenendi alioquin publicanda bona haberent , quod , obsecro , confiscationis potest esse tant u m vectigal ut très illustres principes regii sanguinis , trèsque virgines tibi coguatas tibique fratres facias ab hereditate patris extraneos?

Numquid tu lacrimas ob necem patris ipsarum virginum, tueque cognationis luctum vectigales fore vis, ut insuper patrimonium tollas ? Numquid recentem et attonitam orbitatem dolore mendacitatis insuper affliges? Iunge quod innocentes prorsus sunt tui agn&ti : unus, propter etatem; alius, propter necessitatem parendi; tertius, propter absentiam ab ipso prelio. At istis educatio iure, natura a te débet ur, que nulla lege , nulloque iure civili a te negari potest; illudque probabo facile per pias leges patrum tuorum. Quid

(1) Liber Sextus Décrétai., lib. II, tit. VIII> câp. 2.

(2J ff, lib. XLVIII, tit. XX, 1. 7.

(3) ff, lib. XLVIII, tit. XX, 1. 7, § 3.

ergo Dominum Iohannem, annorum, xu pue ru m pateris paupertate perire? Numquid tu Dominum Iacobum idcirco relaxare.[35] debebas, ut imaginem démentie inde colligerea, ipse vero imprecationes tragicas ornais incurreret: esse sine domo* sine patria, patentera, pauperem, despectum, exulem, vitam in dies. agentem ?

Turpe profecto est astruere tibi titulos misericordie, quasi vitam Domino lacobo dederis, quam tu bona sua publicando ei per inopiam adimis. Audi, queso, iurisconsultum. Necare videtur, inquit, qui alimenta subtrahit, necessaria non administrât, et exponit hominem aliorum misericordie quam ipse non habet (L wcaçe, ff., de agno. Ube.) (1). Turpe est si tuum beneficium in iniuriam vertitur ut infamie notas ipsi Domino lacobo per pêne genus ingéras, eumque notatum vivere velis. Prêter id nempe quod infamiam Iurisconsultus morti comparât (ff., de manu, vindic, l.justa) (2), scitum profecto illud Ulixis apud Aristotelem responsum quod Calypsoni Circeque dédit : magne sciiicet pêne dolorique fore sibi si vel malus vel notatus existens fieret immorlaiis. Quid multa ? Nonne iudicandus est ille beat i or qui in acie mortem obivit, quam Dominus lacobus cui patrimonjum publicas, ut intçr aomines degens, careat hominum omni commercio ?

Quod vero ad Dominum Petrum attinet, si castrum de Helnes non protinus reddidit ipse petentibus, nec Littteras offerentibus tuas credere debuit (l. 1° C. de mand. princ.) (3) ; invadentibus resistere etiam potuit (l. prohïbitum, C. de iure fis. ; (4) l. devotum, C. de M/itaS) (5). — Ât ipse prêter iussum tuum per regnum passim transibat. — Hoc, Serenissime Princeps, ipsi c^rte licebat (l. ClartmmU, C, de dig. 1° XU°.) (6). — Ipse armatos convoçabat. — Hoc, Rex, ad suam, patrisque defensionem fieri nulla lex vetat {ff., de fur. sedsi subri. ; (7) ff., de vi et de vi ar. 1. 1 .) (8).

Hoc tibi fortasse, Rex Serenissime, dico liberius, ne antiquatus in tups eat iniurie morbus qui animum tuum inficiat, reddatque insanabilem, et negloriam, tuebonitatis hec severitas, tanquam £Luctus,extinguat et obruat. Cogita, obsecro, quod amor tui patris in Infantem Dom Petrum postulat. Perpende quid obiecta animo tuo species et memoria avi tui desiderat. Numquid, nempe, Rex, avus tuus sua virtute hoc tibi peperit regnum, ut tu in altissimo régie dignitatis gradu localus, reliquam cius progeniem pro nichilo haberes? Numquid idem filium genuit, nepotes ex eo speravit ut crederet eos per te carcere carcerandos, exulandos exilio, muleta mulctandos ? Meritusne fuit tuus ayus excidium taie generis sui, ut hostiles catervas in excidium et sui et tui generis. tu te armares? Ut contra suos nepotes omnibus odiis et viribus tu, nepos, excitatus exires ? Ut denique aliis in eversione regii sauguinis apud te gloriari tutum sit, aliis vero ne dolere quidem sitlicitum. Sed quorsumbec? Nisi ut clarissima tui veteris avi memoria, venustas sanguinis, lit-

Ci) ff, lib. XXV, tit. III, 1. 4.

(2) ff, lib. XL, tit. II, I. 9.

(3) Cod., lib. I, tit. XV, 1. 1.

(4) Cod., lib. IX, tit. I, I. 5.

(5) Cod., lib. XII, tit. XLI, 1. 5.

(6) Cod., lib. XII, tit. 1,1. 15.

(7) ff, lib. XLVII, tit. II, 1. 28.

(8) ff, lib. XLIII, tit. XVI, 1. 1 .

terarum sacrarutn monita, nature auctoritas, te, Rex, mitissimum, ab hac acerbitate deterreant ?

Quid nonaspicis, Rex,dominium ipsum Colimbricobesissenon Infantis Pétri persone , sed sue stirpi? Quod quidcm tui inficias ire non possunt ; nec mihi disputando negarunt ; hac namque ratione fîlii regum et principum se reges principesque vivis patribus vocare possunt (XXIIHq. 1, Cepit, in glo.) (1): hac ratione principes regii sanguinis in dominiis que a corona derivantur usufructuarii censentur, esse stirps autem domina (Baldus in repetitione L si ita, § Dominus, ff., de usu et habi.) (2). Qua igitur ratione maioritatus lege tui regni non confiscatur, nec publicari potuit Colimbri dominiuui nisi quandiu patruus vixit. Neque illa que in extraneum heredem non transierint ad fiscum transmitti possunt, dixit Àccursius (in lege de inter. et rele. C, de la. liber, toi. I. 1,, § Si sub conditione) (3). Insuper, que a génère descendunt filius, propter patris crimen, non perdit [36] (ff., de iurepatro. y § Sed et cum ipso (4), et de bo. liber, si ex patroni.) (5). Que enim, inquit iurisconsultus, non a pâtre sed a génère tribuerentur, ea manent fiiiis incolumia (l. Alpkenus, ff., de inter. et rele.) (6).

Itaque, si dominium Colimbri ab avo tuo et pâtre optimo, a te ipso donatum Infanti fuit et fiiiis, ymo vero tempore donasti iam natis fiiiis, etiam propter Infantis crimen nequit auferri. Quam sententiam, Rex Serenissime, verba legis Emancipatum {ff., de senatoribus) (7) et sententia adiuvant uteisplus avi dignitas possit quam obsit casus patris.

Nolo facilem iacturam sepulcri totiens tibi commemorare. Licet enim tolerare [possemusj quod patruum tuum abstruseris vili sepulcro , quando quidem id Nino régi Medorum, Ciro prestantissimo régi Persarum, Pompeio, Cesari, Catulo, vel non esse sepultos, vel alieno sepulcro sepeliri contigit, et ipsi Christo. Atqui, obsecro, Clementissime Rex, ne tibi molestus sim, et ne michi inimicus sis infensus. Benivolencia namque tui adducor ad bec proferenda , ne generose mentis tue prestanciam acerbitate puerili déformes, ostendens quidem in hac sépulture negociatione acrimoniam animi ad hominem mortuum, cum nichil tamen obsis, nichilque noceas.

Et sane nulla tibi iurisdictio talis suppeditat , quia laicus es ; illud vero sanctuarium Dei, quod confiscari non potest, cum ius patronatus etiam per se confiscari non possit \dicit glo. XVI, q. VII fiiiis (8), et in Cle. Pastoralis, in verbo subiecte, de re iudi. ) : certe iniustum atque nullum esse quisque deinceps merilo dixerit quidquid in hoc egisti. Nam illud, Serenissime Princep3, a te requiro : nonne tu Heliodori verberum et illius Ephot quod Gedeon struxit, meministi? Nonne quo pacto Cn. Pompeius templum Hierosolimis, non ut Alexander Macedo, sacerdotis iussu, sed auctoritate perpétua ingressus fertur legisti? Triumphantissimus antea fuit, exinde profliga-

(1) Decreti 2 a pars, causa XXIV, quœst. 1, cap. 42,

(2) ff, iib. VII, tit. VIII, 1. 16, § 1.

(3) Cod., Iib. VII, tit. VI, 1. 1, § 7.

(4) ff, Iib. XXXVII, tit. XIV, 1. 17.

(5) Id.,ibid.

(6) ff, Iib. XLVIII, tit. XXII, 1. 3.

(7) iT, Iib. I, tit. IX, 1. 7.

(8) Decreti secunda pars, causa 1G, quaest 7. cap^ 31.

tissimus. Osias eiiam rex lepram incurrit , sine sacerdotum iussu divioa contrectans. Nonne vox igitur illa cum régis tu m etiam prophète pessima rainatur omnibus principibus eorum qui dixerunt : possideamus sanctuarium Dei ; Deus , Deus meus , pone illos ut rotam et sicut stipulam ante faciem venti ? Etiam profecto incitatos quoslibet homines contra Ecclesie iurisdictionem impetus hec unica vox refrenare deberet Etiam effrenatio cuiusque impotentis animi tardari débet istis exemplis, et illius Dei pavore qui aufert principum spiritum, qui terribilis est apud reges terre.

Quamobrem, optime atque validissime indolis Princeps, cum ea que in tanto ac tam repentino motu regni tui scripsisti aut conclusisti, mutato tempore mutare debeas; cumque falsi rumores ab Infantis obtrectatoribus ad te delati bellum concitarint; denique cum nécessitas belli patruum, pietas liberos su os protegant a scelere, peto et obsecro ut omissis offensionibus confiscationis penam disrumpens, quasi fascinationem quamdam conciliées. Hanc enim indignitatem penarura vastitas tue familiearguit, natura ipsa refellit, excutit dignitas tua, robur et soboles generis tui alioquin péritura explodit, utilitas item tua non sustinet.

^/WW.

[3tf] Cum Régis Portugallie consiliarn diffisl iustiHe eœtremum illud obiicerent : Regem aut turpiter trucidasse patruum suum, aut proditorie patruum régis bellum inisse, proindeque dicerent quod Regem, ne parceret, tum suus honor, tum factionis intestine periculum dehortarentur, hanc perplexitatem fictumque periculum confutans Oratio quarto per me Io. Ioffridi , decanum de Vergeio f S. D. N. Pape referendarium, dicta estXVP lanuariiM CCCC°L mo : quam lege féliciter.

Que res magnam spem de te, Serenissime Princeps, prestare poterant, eedem nobis obiiciuntur : tuus honor tuique regni tranquillitas. Nam sicut serpentis illius, quem fabule célébrant, exciso capite, plura capita exiliisse feruntur : ita, postquam ii qui te circumstant, iustitie nostre assensi, veritati cesserunt, nunc confutatis rationibus quitus Infantem Petrum insimulabant, quasi victi, ad plura eademque arma nova recurrunt. Ita nempe disputant ut, licet oratione nostra superiori ad summam veritatem legitimum ius attulerinus, Tu tamen, Rex, cum interfeceris patruum tuum, aut parricidii notas incurrere, aut illi perduellionis penas inttigere necesse habeas. Deinde , quasi telum acerrimum in nos intorquent : non posse restitui tuos agnatos cum metus regnum tuum perturbet et partes estuent intestino furore. Quorum alterum affert perplexitatem falsam tui honoris; alterum obruit tuam clemcntiam et pestem quamdam in tuum regnum effundit.

Si enim omnium que in hoc civili bello intercessere malorum culpam fortuna sustinet; si reges constat que copiis et opibus tenere non possunt, ea mansuetudine et benevolentia assequi , te interfecisse patruum tuum dici cur pateris ? Cur te non défendis ? Cur non resistis ? Denique cur non intelligis intestina bella sedari solere non per punitionem multorum , sed remissione et indulgentia?

Numquid, queso, tu mortem Infantis adscribere vis tue voluntati, proposito

consilio animi, cum huic veritas, natura, bonitasque tua résistant? Quid enim tam prêter tuam voluntatem accidit quam tuis interîtus ? Tu captis militibus ultro vitam restituistijtu, média in acie, Domino ïacobo capto benignitatem sermon i s adhibuisti. Prelium qnod invitus fere inibas differebas in diem alterum. Illud prêter voluntatem tuam turba, impetas horainum, vis concitatorum de subito hominum, sine delectu , sine ordine , inchoavit ; permixtis omnibus atque confusis, sagitta, sive telum missum a casu laterî se patrui tui infixit, et vitam sastulit.

Utinara, Rex, utinam vivus potius ipse tuus patruus ad posse manusque tuas déductus esset, quanquam nempe vix speranda fuerat in tumultu tanto clemencia. Non cruore tamen pax, sed lenitate animi tui parta fuisset. Nempe, obsecro te, o dulce Mitissimi Principis ingenium , quam facile flexisset iracundiam ac emulsisset venerandus ille tui nutritoris aspectus 1 Quantum mulsisset tuum suave cor sapientissimi principis sermo ! Nenio certe ^rit tam inrastus rerum existimafor qui iudicet te, qui victis vitam dedisti, voluntate ac desiderio in corpus patrui, soceri, educatoris misisse ferram. Luctuosissimi nempe belli flammam minimi prelii exitu terminatam videmus; quanquam, quid belli nomen adscribo, cum fuerît ista secessio quedam, non bellum, nec hostile odium [38] sed dissidium familiare.

Dixi profecto tibi sepius, Optime Princeps, idque michi venit in mentem, ut vel sicut inter Apostolos dissensio subiit , dum Christo Apostolorum quilibet obsequi studebat ardentius, et esse Christo propinquior ; vel, sicut parentes a liberîs sepe dissentiunt, Paulusque et Barnabas stomachabantur. Sic, ob amoris tui certamen , iurgium ceptum a lûo patrùo, ipsumque et ignorancia rerum deceptum potiusquam crudëlitate factionis ; te vero non effecisse nec voluisse patruo necem, sed calamitatc quadam fortune id contigisse, veritas astruit, et celebratissimus totius populi sermo confirmât.

Que est igitur quibusdam ea cupiditas adscribendi casum consilio, mortem patrui tui proposito, cum illud turpitudinem summam habere possit, gloriam nullam? Namque, si àbsque maxima causa interfectus dicitur Infans, vel ex eo cognosce labem, quod Solon interrogatus cxrr in ftoo casu legem non scripserat, resfxmdit : quia desperasset id scelus. Sive causa ponitur in médium, credisne fore ho mines qui dicant istud : Malefacere qui vult nunquam non causam invenit? Credisne non esse quod m causam Infantis dici disputarique possit? Credisne non facile commemorari quomodo Athéniennes, fictione quorumdam , Socratem innocentissimum morte dampnarunt ? H orne mm, quem iurisconsuitus appeltat patrem omnis virtutis, patrimonio mulctarunt; Demos thtenem, gloriamGrecie, Aristidem, exemplar integritatis pulerunt exilio. Quid mtrfta? Scipio continentie et virtutis bellioe vertex, Annibal Romanis cladibus impetator insignis, cum essent patrie consertatores, tamquam patrie proditores exïpulsi sunt.

Si testes inéûcehtur ad versus Ihfantem, erunt qtri astraant in Chrigtum erimina ficta* et testes esse repertos. Si vero iniquitas srguitur occisi, quia primus in belk) eecidit> erunt qui dicant muftos sub clipeo iusto périsse, atque sotere mortem, ut Cicero loquitur, optimum quemque in preliis pïgnerare.

ltaque quod possit in alteram partem defendi non décrit. Qùanto igitur equiusest, tuaque prudenoia dignius non ampiecti dubiàm oausam, sed, quod veritas flagitat, adscribere mortem patrui fortune, non tue geientie, casui âebili» non voluntati.

Neque enim tibi, Serenissime Princeps, cum tooBte illo certamen fait unde vel nomen victorie, vel triumphas posait adscribi. Neque apud Romanos, a quibus petuntur virtutis exempte, trnquam bello civili supplicatio legitur vel triumphus esse decretus. Decretum dico ; ymo vero ne 4itteris quidem vie» torie nuncio facta. Quo pacto ? Quia L. Silla, Coriolanus, Octaviu3 , Cynna , Mari us, iterum Silla civilia bella gesserunt, illis neque triumphus neque supplicatio data, neque permissum nomen victorie. Quid ita ? Quia eos qui cives essentiel violentia Martis auferret, se non occidisse dicebant; tantumque modestie apud eos poterat virtus, ut quanquam iuste arma corriperent, puderet tamen intra patrie viscera misisse manus.

César nempe , supra captum humane mentis glorie avidus , ob pngnam Pharsalicam neque supplicationem petiit neque triumphum ; ymo ne litteris qnidem suis, ut Cicero asserit, ad ami eos fecit mentionem ullam victorie. Ergo quod civis in cives horrebat non detestaberis gêner in socerum, sobrinus in patruum? Ergo tibi quispiam consulet ut mortem, utque interitum illius, curas seneotutem ornare et tueri debebaa, contra verttatem voluntarius in te attrahas et arcessas? Ergo, qnando lex civitis ea que per improvisum easwm aorôdunt fato imputât, non voluntati; qwando niebil glorie ob mortem ipsam obtingere potest, eam proposito tuo tnsctilpent illi que* metus ad hoc adduxit ? Moneo, moneo ne facias, Pradentissîme Princeps, quia tu veritatem secutus, obsecutus nature ac tue laudi, si eam calatnitosam mortem deputaveris violentie tumultus atque fortune, te ipsum profecto , patruumque tuum ab omni [39] dedecore eximis. Sin vero aliter, dum unum latus protèges, vulneraberis in afto; dum contra patruum tuum pugnabis, terga tua confodtes tuamque posteritatem confondes. Perge tu, Rex, non cum aliis sed tecum ipse certa, compleas dies tuos in bono et annos tuos in gloria. Réfuta istius voluntarie mortis ^uasi glorie qttamdam fuligisem. Cnlpa nempe gesti prelii m te nnlla est.

VMeamus ex 'quibus fontibus arma hausisti. Omnium certe regnorum atfmimstratio pro aliis eius nature est ut in ea inimicitie occulte, simultatcs aperte sint. Vêtus illa illatio, supputatio quoque deducitur : Amiens régis , hostis ergo multorum. Nulla ingénia tam parva ad invidiam sont , ut ait Livius, quam eorum qui genus ac fortunam sttam aniïnis non equant , quia virtutem et alientim bon uni oderunt. Natiïra insitum esse omnibus hominibus, Demosthenes affirmât, ut mala quam bona libentius audiant , citius credant.

Sed quorsum hec ? Nisi ut intelligas quantas inimicitias conspirationesque regimen per Infantem susceptum attulit. Cum lex XIl im tabularam sibi tateiam [deferri] tanqtiam proximiori cum Serenissima génitrice tua sentiret , ipse iure fretus, ut videbatur, severtes provinciam istam arriperet, Hée illud per Status patrie perûceret, decretum nt ipsa tua Glarhsima genitrix idemque fnfàtfs hoc regnum e'onsorlis impatiens moderarentur. Hec huius intestini furofis prima Megera, hec ooeasio invidis tumultuandi, hec eorum proba materia quibus quies in bello , in pace turbe sunt. Quam facile mflammari aititudo aaimi tue matris poterat : quam difficile gravis aftoquin princeps discedere àb eo poterat quod sui iùris credebat esse, tute scis. Àdde intervewtores ad iram et tfepugnantia in expédition* rertrm iudicia ; àdde quod erat fnfans în largiendo paulo resttiotior. Réflecte item anitnum -et

illius temporis memoriam répète, cum tuas aures obsidebant hostes Infantis. Meministine quanta Infans erat invidia quam auro ditior? Intelligisne quomodo non Agar a Sara , sed Sara percutiebatur ab Agar ! Scisne, cum factio Infanti adversa evasisset tua credulitate robustior, scisne tenues premio , divites metu , stultos exemplo circumstrepere auribus tuis , moliri omnia, dicere contra patruum tuum ?

Itaque, si laudatur Iosue quia Gabaonitis credidit, et ut quisque bonus est, ita difficultcr arbitratur alios velle mentiri, tibi tôt dicentfcus ad versus patruum credere licuit. Suspicio semel invecta animo tuo iracundiam aliquam movit ; ira concepta aliter scribere patruo quam solebas impuHt. Adeo Infaos Petrus, dum aliter in ipsum ageres et scriberes quam tua benignitas pridem didicerat, ob conscientiam rectam severior, ob etatem tuam paulo sublatior, te uti consilio, non tuo quidera, sed tuorum credebat. Aderant et regiminis gesti quedam vestigia, crescebat hostibus suis auctoritas, licentia, dignitas. Ad ea déco ris insignia, que nunc cum inter omnes reges, cum super multos in te perlucent, te, Rex, duce natura, disciplina comité, provexerat educans ; te arguere, increpare, iuvenem terrere solitus, ipse impulsus benevolentia scribebat, loquebatur, agebat, atque forte quam principes alii refragabatur tibi ferocius.

Ita, dum nunquam miserie in comitate prodeunt, et omnia misera in bellis civilibus esse nostri maiores ne semel quidem, sed nostra etas sepe iam sensit, crescebat factio, augebatur in patruum tuum invidia, suspicio in te roborabatur : tuum erat, Rex, consulere temporibus, occurrere suspicioni et providere regni tui fortunis. Igitur, ea etate qua Scipio, annos septem et decem natus, arma cepisti, quod, quamquam per infelicem casum, arbitror félicitât i s augurium. Do ergo causam belli commoti factionibus, et imperitie do quod tu multis multum credideris; tue bonitati nature do quod per hanc etatem suspicionibus insinuatis obviam ire parasti; [40] magnanimitati do quod subito millia hominum fere octuaginta coegeris formidabile hostibus tuis signum potentie. Quo fit ut semina belli non tue sed aliène culpe sint, bellum vero ipsum bono consilio, eventu flebili ceperis et gesseris, atque ab omni noxa te testis fortuna vindicet.

Illud vero, Rex Serenissime, cum tibi persuasum sit impendere magnas discordias, et ferro rem transigendam si tuos agnatos in patrimonium suum restituis , non possum non exhorrescere. Quid enim ? Hune metum magnanimitas tua et agnatorum tuorum perculsa fortuna non sublevat? Quid? Hune timorem non removet pietas et caritas sanguinis ? Quid ? Non insidet animo tuo hec vox Ciceronis : Cavendum scilicet tibi timere, ne plus timere cogaris.

Equidem , Rex Clementissime , sapienter a te considerateque factum iri statuo, si metum, quem ex tuis agnatis quidam effingunt , per clementiam tuam sopias potiusquam eos excludendos a regno iudices. Quippe qui aliquando duces fieri extere gentis facile possint , et exercitu tibi obstare. Coriolanus exemplo tibi sit apud Romanos, Demaratus item et multi Attici. Sed, ne vetera nimis repetere videar, quantum virium in Castella reperit et in Castellam adduxit Henricus rex depulsus, audivisse te credo. Neque enim dignitatem solum et patriam, sed regni culmen recuperavit per illud robur militie quod exul a regno extra regnum collegit. Cornes Derbi plus, exul ab Anglia, favoris inter Anglos quesivit absens quam retentus in regno po-

tuisset assequi : quippe cui expulso populus coronam detulit. Ab illo nempé captum audisti Richardum regem qui , a regno profugus, se antea languentem etsopitum erexit; qui exul, despectus, inops, opulentissimum regem devicit tum animi, tum ingeuii viribus. Adeo ut in carminibus Appius scripsis8e fertur; Unum quemque fabrum esse sue fortune. Evenit ut nécessitas profugis acuat animum , acumen autem gignat industriam , industria vero fortunam prosperam faciat. Itaque, ut Cicero asserit, multi rem suam bene gessere patria procul, multi qui domi etatem agerent propterea fuerunt parum po tentes atque probati. Experimento quidem nos discimus eos qui, vel spe improba, vel iniuriis lacessiti sunt, vel sunt in metu, res novas optare, seditionem, turbinem, et qu os présentes lacérant atque fastidiunt, illos absentes mox faciunt plurimi, ac per occasionem duces sibi circumplectuntur.

Quando igitur sola generis claritas apud omnes nationes agnatis tuis est paritura favorem : quando ipsi virtute vigent, vigent numéro, vigent etatibus, quanto acrius tibi periculum instruis quam si clementia usus in ipsos, illorum presidio regnum tuum firmares! Flos iste régie stirpis evellitur, michi crede, Rex, ab isto regno, summo cum dolore populi. Audivi enim secretos per rura fremitus, infidelis autem recti magister metus est, malusque diuturnitatis custos est timor. Hostes tibi fore necesse est quorum patrimonia rétines, honorem deprimis, spem omnem tollis. Omnia tandem eos experiri contra te per hanc severitatem compelles. Quid enim est quod contra vim sine vi fieri possit? Tôt vestigiis impressa est avi tui virtusin regno isto ut, qui leti videntur, multi luctum agant ob istam calamitatem. Tôt vero per hanc penarum severitatem afficis ignominia, ut nullus sit hominum ex quibus exercitum contra Mauros redegisses, qui vel ab hoc regno tandem diffugiat, vel mortem gratius obeat quam velit vivere per vitam turpem : robur scilicet fortium militum, nobilitas insignis, duces optimi.

Si spectas confiscations utilitatem, scito bonis omnibus, ut Salustius ait, oportere plus [41] glorie quam divitiarum esse. Atque, ut apud Esiodum, maie parta maie dilabuntur. Ita et Plautus immundas fortunas decet squalorem sequi. Numquid igitur tibi consilium est pati aliquam ex patruelium bonis tibi predam esse? Audi Ecclesiasticum: Qui sibi, ait, coacervat iniuste, ex animo suo aliis congregat, et in bonis suis alius luxuriabitur. — Si statui regnorum tuorum prospicis, ampliari, inquit divus Adrianus, imperium hominum adiectione quam pecuniarum copia malim.

Numquid ergo tu régna tua ampla territorio plusquam hominibus, populos exhauries contiscationum delinitus aviditate ? Profecto, Rex , sicut Ydram Iasonis soporexMedeemedicamentisadductus extercninavit, non excisio multorum capitum, cum plura semper exsurgerent; atque in salictis arboribusque quotiens plures scinduntur, furculos, tute scis, renasci plurimos : sic, crede, intestina bella nunquam extingui solere afflictione multorum , sed mansuetudine atque clementia. Quid namque fuit urbis romane seminarium cladis, prêter illam multitudinem, Cesare répugnante, partim afflictam pénis, partim urbe depulsam? Quid aliud illa vox quam misericordiam instruit : Lignum si am pu tan du m fuerit, spem habet ut revirescat? Quid insuper est quod, peccante multitudine, cum ob id sit crimen atrocius, penam tamen iura submovent ? Satisne, obsecro, illa sunt que furore contracta vidisti, te generum, socerumque tuum prelio profano .certasse, manus conferentes inter se Portugalenses exercitus, et arma ab ex ternis in vosmet versa ?

Odiorum, ebseero, et coatumeliarum omnium finis sit. Habent tui multa quibus perfacile officiis etiam errata superent. Quousque igitur tibi vauus terror incuti tur ? Seilicet quasi non aliter tutus salvusque esse posais, nisi adprobaveris proscriptiones innoxiorum mjlitum ob divitias, cruciatus vin>rum illustrium, vastatas domos nobilium, fuga et cedibus tuorum patruelituu bona quasi Cimbricam predam venum aut dono dari. Sileo hic, Rex, quod si tu parcis, ne te unquam offendant quibus tu parces deterrere cum metus poterit, tum misera illa ex periculis facta prudentia. Taceo quod tauto tibi futuri sunt fideliores quibus peperceris, quanto post tempestatem gratior effundit sese tranquillitas, cum post miserias ipsis proventus, honores et patrimonia reddes, ipsisque dederis novum fatum.

At, inquiunt quidam ex tuis, Qui patrem interfecit non nu triât filios. Guiarum hoc proverbium est ? Hominum an belluarum? Belluarum profecto quibus venenum aspidum sub labiis, quarum os maledjctione et amaritudioe plénum est, quibus veloces pedes sunt ad effundendum sanguinem. Sed cum contritio et infelicitas in venis eorum, cur, queso, bic se adhuc improbissimi machin a tores exercent ? Hos enim non bonitas tua iam predam recudit ? Magnopere certe, Rex, gloria tua se extulit cum, facto prelio, te hortarentur quidam gladiatores ut te ad stragem cedemque captorum proferres, et tamen divinitus tua prudencia, tua dulcedo f tua in ter belli tumultum mansuetudo mirabilis hortancium illorum furorem sprevit, immanitatemque restrinxit.

Cur audet igitur quisquam illud proverbium tibi proponere, in quo iliius quam refutasti elucent reliquie crudelitatis ? Equidem eos proverbium arbitror hoc tibi cudere quibus bellum pro redditu atque proventu est, ut tu suspicione perfusus» quasi paratums tibi presidia, et dones necessario et in ipsos tuum effundas. Deinde illos qui aliquando Infantis Pétri partes foverunt [arbilror] Iudeorum exemplo qui simulate baptismum rapiunt ; et quanquam carnes porcinas detestantur ac horrent, il las tamen in ter Christianos edunt voraeius ut , quanquam ficti sunt , veri Christiani credantur. Quorum improbitatem [4t] a te retundi, abiici, spemi, Rex Serenissime, non solum tibi utile est , sed necessarium. Quid enim illo proverbio potest dici crudelius? Quid illo, quem proferentes ad ipsum spectant, fine perfidius ? Quanto melius noster Redemptor amare inimicos precipit 1 Quam elegantius Thaïes Milesius, unus ex septem sapientibus Grecie ait : Quecumque parentibus cognatisque stipendia intuleris , eadem tibi et filiis tuis expecta. Quanto prudencius Cleobonus, sapiens alter, voluntatem, inquit, frena, nichil agas, ama cognatos; inimicitias solve.

Habes , Rex , eam prudenciam ut etiamsi deliquerint tui agnati vel auxiliares. Infantis, tu delictis eorum mérita compares ; habes lege nature, more principum, secta militari, iure civili remotionem criminis : a tuo patruo vel compensationem , vel causam venie. Pedecus a te casus excusât , a patruo tuo belli nécessitas. Si, quod Aristoteles in Politicis ait, tu voluntatem in te possidere vis , adiungas , ut ipse loquitur , bestiam sanam : flebilis enim libido est sine ratione. Tu profecto , Rex, quod petimus cum iustitie tum tan lis precibus non denegabis. Cum Deo ipso, quod ego te precor, imploro, Rex Prudentissime atque Humanissime, prospice ne pulcherrimam florentissimamque tuam cognationem per cupiditatem evertisse dicaris. Sed , sicut prelio facto , eorum qui captos trucidare volebant barbaras voces crude-

lemque furorem tua mansuetudo fregit , sic effice , in eo quod petimus , ut cum ceteros , tum te ipsum vincas clementia , gloria. Hoc enim cum , ut Plinius ait, armis omnium, sic longe felicius, cumque tibi conducat, ego ate petere, de teque cum bene loqui, cum bene sperare nunquam desistam.

Finit.

(Bibliothèque de Semur, ms. inédit, p. 9-42.)