PIÈCES JUSTIFICATIVES

N° I (pour la page 19).

16 may 1462.

Mon très honnoré Seigneur, je me recommande très humblement à voslre bonne grâce. J'ay parlé à Mons r d'Arras touchant ce dont ja par deux miennes lettres vous ay adverti pour avoir pour ung de nos ne p veux ce beau [bénéfice?]. Il m'a dit que si le Roy en escript au Pape et à luy, il vous y servira tout autant et vous échapera point et ce m'a dit que ceulx de Tours dont il vous a escript vous pouvez tenir tout seur mais que envoyez diligemment à luy le cas advenu. 11 vous advise que ne laissez point que ne faciez mettre ou roole du Roy vos nepveux et si vous pouvé que y faciez mettre les deux siens qui ont à nom Pierre Joffroy et Henry Joffroy et se le Roy exprime en son roole les cotations l'un soit mis à Tournay et l'autre à Langres et chacun d'eux à une autre cotation en ces marches telles que vous voudrez. Je vous ay aussi supplié pour moy et pour mon frère M* Jacques Josier licentié en droitencore vous en supplie au moins de mond. frère se de tous deux ne se peut faire et metez mond. frère à Rodais et à sa (sic) cotation de l'abbé de Conques au dioceze de Rodais- Oultre vous prie mond. sieur d'Arras que vous pregniez garde que le Roy n'escrive au Pape pour autres que pour luy touchant les abbays de St Vaa$t d'Arras, de St Aubin d'Angres (sicj et de la Chaisedieu en Auvergne desquels le Roy comme savez a escript au Pape en sa faveur. Il est pourveu et l'est a'msy bien que vous voyez. Il me recommande présentement au Roy touchant l'office de, scribe de la conservation de Paris que nostre St Père m'a donné. Plaise vous M' me y avoir pour recommandé et me commandés vos bons plaisirs pour les, accomplir de mon petit pouvoir. Nostre Seigneur vous doint bonne vie.

Escript à Viterbe, le 16* jour de may.

Votre très humble serviteur,

Jehan Josier de Saneerre, secrétaire du Roy.

(Biblioth. nation. t collect. Le Grand, p. 265 ms. 6,069 du fonds français.)

N° II (pour la page 33).

Ad koMOftm SaactiMiml Vedastl fa, loffridl ISpp, Ate*fcate*ste

ff. prima oetobris SI CCCC UIH.

Dive Leucorum decus, o Vedaste, Quo piis notis precibusque, felix Idolis verum Dominum fugatis Gallia novit ;

Cuique Francomm Ludoveus asper Rex datur mitis, simul et docetur Quo traces signo tumidosque victus Vinceret hostes.

Ac velut divus Petrus atque Paulus Romuli gentes , ita tu treiuendas Gallias orbis Domino dedisti, Remigiusque,

Mella diffundeos fideique nectar, Quo sacer penitus per aevum Gallicus princeps habeatur almi Nominis auctor.

Victor eluces pater, o Vedaste, Demones signo crucis exigendo; Vim suam surdis, oculisque reddis Lumina caecis.

Tu velut Moses fluvium scatentem Ruppe de sicca trahis : ut potenti Implet Helias prece vas olivo, Vina profundis.

Maius an quicquam potuit beatum * Ferre quam quod, dum moreris, columna Te super binam residens per horam Ignea visa est ?

Te sibi supplex Atrebas vocavit Et vocat patrem, tibi letus omnis, Angeli iussu, populus verenda Templa dicavit.

Gallice gentis soboles paterque , Gallie clarum decus, queso régis Cura sit Franci, tibi qui décora Munera donat;

Atrebas, morbis vitiisque pulsis, Moribus sanctis animisque castis, Sic tibi supplex meritis quot annos Dicat honores. Àmep.

Leucorum soboles inclita gentium, Qui castis precibus voceque supplici, Ut pulsis peuitus nosceret idolis Fecisti superum Gallia principem»

Tu, Vedaste , ferum , tu pater asperum Francorum Dominum reddis amabilem, Quo signo trucibus victus ab hostibus Horum seva docens agmina vinceret.

Nam tu principibus, sicut apostolis Romanus populus, sic pater undique Terrendus fidei Gallicus unice Per te et Remigium lumina suscipit.

Diffundis sacri pocula nectaris, Quo rex et populus principe sedulus, Per longeva pio secula pectore Christi se référant dogmate principes.

Tu, Vedaste pater, clarior in dies, Propellis tuinidos tôt cruce demonas, Tu surdis protinus precipis audiant , Lucis restituons lumina perdite.

Tu Moses velut rupibus elicit E siccis fluvios, ut vidue replet Helias oleo vascula femine,

Diffundis precibus vina petentibus.

Et qvtd te potius, quid magis indicat Divorum numéro te, Pater, additum, Quam quod, dum moreris, te super assidens Horam visus apex igneus alteram ?

Te supplex Atrebas, te sibi principem Et dicit dominum ; sic tibi letior Mandato populus dedicat Angeli Templum muneribus no bile ditibus.

Franci progenies et decus inclitum, Spes et presidium sint tibi Gai I ici, Semper cura per tôt maxima principes, Quorum muneribus clarior affluis.

Depulsus vitiis, omnis ut Atrcbas Imbutusquc sacris moribus et piis, Sic laudes méritas possit in omnibus Voto temporibus dicere-supplici. Amen.

(Bibliothèque de Carcassonne; Quintilien ms. f à la /In.)

IN lll (pour la page 74).

Dans une ancienne pièce qui termine le catalogue des abbés de Luxeuil, Jouffroy a écrit de sa main, d'une manière sommaire, tout ce qui le concerne jusqu'au jour où il fut élu abbé de Luxeuil. Voici ce qu'il dit :

« Ego Ioannes Ioffredi , orator atque legatus ab invicto principe Domino Philippe Burgundise et Brabantue duce missus ad reges Caste llae et Portugallia?, cum me suum pastorem a saoctiss. D. Nicolao Papa V Luxoviensis conventus praefici petiit atque obtinuit. Natus in oppido Luxoviensi, Dois studui, atque ex Agrippina Golonia Papiam profeclus, iuri civili operam praestans, hue invitât us ad monasterium me dedicavi, sacrisque sui vestibus inaugural us, et ex dono pat ris mei abbatis prioratus de Anagrates mini obvenit. Repetens Papiam ubi doctor effectus in iure canonico, ordinarie legens stipendia ducis Mcdiolani triennio merui. Iussu sanctiss. Papœ Eugenii adstans Ferrariensi concilio, ubi Constantinopolitanus imperator et Greci patres centum quinqueconvenerunt, solus ego concilio toto durante ordinarie et in palatio Praesulis legi... Obtinui decanatum Sancti Viventii de Vergeyo et prioratum Arbosii, postea vero prioratum B. M. de Castro. »

(D. Grappin, Eloge historique de Jouffroy, note 8.)

■xTLTVW-

K° IV (pour la page 83).

Leonardus Dathus ad me lo. Ep™ atrebateasem.

Tantum alios homines anteis virtute Ioannes Ioffredi, quantum rosa formosissima vernos Excedit flores, ac virtus imminet auro.

Unguiculis etenim, prima?que in flore iuventae , Magnanimus linquis patriam, vicinaque tendis Mœnia. Ibi studiis ardens, ibi et impiger, hauris Qui su mus, et quidam facti, seriemque sub aevo

Monadis aeterno, causasque tonantis Olympi, Et sacras leges, et dia volumina mille, Et quidnam empyreo, vel gloria quanta triumpho ; Nec tamen omiltis lingua? monumenta lalinre, Utstolidi infantes ; nec te subeludis in antro Rusticus angusto. Sitturba monastica : ferrum Versaris recte. Sit gens : o quanta vide mu s De te perpétuas tua facta sonantia laudes.

Si te Luxoniuro cunctis venatur in oris Et lucem et pastorem ovium verumque parentem ; Si dux ipse tuus praestans Burgundus, et aller Euristheus, totum procul hincte mittit in orbem, Scimus quo studio reges ducesque superbos, Coetusque aurigeros regum revo caris ab armis ; Scimus quantopere dclendum scisma putaris Abstulerisque simul, tanta est tibi copia fandi. Ut nixe ccelo, glomerantur verba suapte, Fluxu quae tandem mella internodia vincant, Invitasque adeo rapiant dulcoribus aures; Scimus ut a totisdivisi gentibus Angli, Ultimaque Hispanis hœc amotissima regnis Audierint, regesque sui tesœpeloqucntem, Sœpe reposceutem multo vel honore bearint.

Mitto mille tuos cumulatos undique fasces, Quanti et te faciat Romanus Pastor, et ultro Àtrebati Ecclesiœ prrefecerit, unusut ambos, Abbas et pra33ul • titulos u trinque teneres. En dux Atrebatum praecessit et obvius illinc , Applaudensque tibi, populi snectante tumultu, Exiit, atque toco la3ta te fronte recepit Tanto symposio quantum nec Darius unquam Audeat, Assuerusve potens, aut quisquis Eous Necthare et ambrosiis dapibus cœlestibus olim.

Magnis in rébus, quoties ad principis aures Romaniquc patris veniens, cum laude redisti!

Nunc autem, quae tanta tibi, quae tanta voluptas Incessit cordi ? Romain quid adiré coegit ?

Quid regem Alphonsum, tôt maxima regna lenentem, Et formidandum penitus terraque marique, ^ Quid traxit? Non causa tui, non causa tuorum Aut ducis aut reg»s ; sed fusus ab œthere fervor, Christ icolumque sains. Ecce interrumpere regem Turcarura quaeris, vastantemque omnia ferro Igneque, quod nemo legitur fecisse priorum.

Perge audens, anima ns Italos, animansque timendos Burgundos f horumque ducem qui strenuus armis

Pervenit primis, ardorem imitatus avilum. Impelle gratas acies, Victoria signa Hinc pelago, hinc terra, et tanta dos erue peste. Ardent hoc populi regesque, et Estia virt.us. Primus Pontiticum tan tu m quam quisque tuetur Hortatorem operis. Sic tu lux unica nostra es : Tu inter mortales, sol inter sidéra fulget !

(Biblwth. de Carcassonne , Quintilicn ms. f à la fin. Ecrit de la main même de Jouffroy.)

■oeCOflo-

N° V (pour la page 115).

Alrebatensls Epfscopus, legatus apnd Ludovicum Francomm

regem Pio Pontifie! Salutem.

Sanctissime Pater ac clementissime Domine, post commendationem devotam. Dabis gloriam Deo : Dei perfecta sunt opéra, et hoc die decreto publico, astante frequentia magna Nobilium, optimus et, plus quam humane voces exprimere possunt, religiosissimus Dominus noster rex Pragmaticam sanctionem stirpitus sustulit, abrogavit et eliminavit, tueque libère potestati qualem ante Pragmaticam habebat apostolica Sede3 auctoritatem sine pacto, sine conditione tlbi restituit.

Non est quod arbitreris interventu meo, vel ingenio, vel opéra quicquam effectum : Dei certe sunt ista, tueque felicitatis ac régie religionis. Nec est cur homines invidi putent que scripsi antea me confinxisse. Deus eorum corda convertat. Que scripsi et scribo videbis esse verissima. lam certe pridie secreto rex mihi dixerat quid moliretur. Tue vero littere, quas divino ingenio scriptas présente domino de Gardois legit, ad integrum rem confecerunt. Nam illas et admiratur et osculatur, atque ea venuratione conservât ut intra thesauros suos in aurea arcula originale recludi iusserit, exemplariaque illius per Galliam lolam disséminât.

Ego nunc ordior minutas duorum mandatorum quorum alterum ad obedientiam tibi plenam rependit ; alterum iubet omnes officiarios in regno isto parère tuis mandatis, nec deinceps re aut nomine Pragmatice sanctionis abuti. Mandavit rex ex meo consensu mandata omnia profici ac sigilari, omni appellationis obstaculo reiecto.

Quid vis, Beatissime Pater ? Tota fides, religio, bonitas in hune gloriosissimum regem infundit. Non nobis igitur, Domine, non no bis, sed nomini tuo da gloriam; det Ecclesia tota sibi félicita te m quod vivis. Nam vere spero tuis temporis {sic) Turchum proiectum iri ; et iam semina iacta sunt istius rei que uberrimum pollicentur proventum. Iuro tibi, Beatissime Pater, tantam esse tui nominis huic principi reverentiam, tantumque cullum, ut si milies nomineris, milies nudaret caput.

Fuerunt et sunt hic oratores Sigismundi de Malatestis, quos Cristianissimus princeps vix ad conspectum admisit. Eorum litteras aspernatus est non solum légère, sed tenere vel tangere.

Inflrmavi hominem cum suis prerogatfyis ; egi rem plenam miraculi, et coolemptorem censurarum tuarum. qiiemdam Guarineti, qui sedem Pictaveiiyeut per Parlamentum irruperat, eieci cpiscopatu et arcibus omnibus. Quod unum cunctos pragmaticos tanquam fulininis ictus exterret. — Habeo ros socretissimas, que Beatitudinem luam il lare in facient, quam utinam Bospitera victricemque offendam. — Nos hinc ad decimum diem iter, ut arbitrer, arripiemus, Dominas Constat itiensis cardinalis, egô et Andogavensis cpi£<*<opus, abbas Sancti Theodorici Remensis, do min us de Chaument («te). Ncsuo si qui alii adiicienlur. — Vale, Sanctissime atque optime Pater. Ex Turonis oppido, ultima noveœbris M XCC L.XI.

Tous servltor Attrebatensla.

{Biblioth. Nation, fonds lai. ms. n' 4,154, f* 1*8.)

,/ WW)V»'

N° VI (pour la page 76).

[f J Ioanni Eplaropo Cavllloneaslirai Io. lofhridi monachnt

Onalacensi* me totutn dedlcat.

Orationem quara pro gloria Principis noslri, a me dictam Rome frequeittia homiuura magna, conscripsi, cui potius quam tibi, Pater doctissi me, communem facercm ? Quanti enim apud me, sicut et in te, idquidem non Cavillonensium episcopatus sed, ut Praxitheles exsculpsit Herculem nudum, sola virtut tua, solum ingetUum, littere sole. Nempe et tu et pie*es dignissimus Stephanus , Armeniacus bomo , dignitate Burgundorum [principem locum] tenetis.

Ego vero, ut vîtes ulmis applicite in cacumina vadunt, exemplo vestro adiulor. Itaque dicendo col I egi Pbilippi nostri dominia que tu insignibus auret velleris ingeniose cinxisti, Dux vero clarissimus, Princeps invictus, et ut Scipio pro tempore robustus miles, pace illustrât, legibus stringit, armts et ense tuetur.

Dicendi genus meum si venustum tibi, si acutum, si elegans fore sperassem , adiecissem fortasse orationi quanto animo bellum adversus Anglicos ipae Pbilippus noster suscepit, illos occupantes Hollandiam prelio vicit, fugavit, ex pub t, Francos sua iniuria furentes in ipsum victor repressit; regem Sicilie Renatum régna molientem al ter o prelio fudit, cepit, etc. I Smtos et Francos item devicit ; viduam illustrem a Saxonibus e Luxembtirgo pulsam divina mente restituit, et iniuriam eius iustissime ultus «eut.

Sed neque civilia bella recensere licebat , nec attingere audebam res quas, pro magnitudine sui, non ignorant bomines, et nulla unquam etas obliterabit.

Que ergo dixi lege féliciter, et miçhi fave. Ex Roma, decimo die aprilis,

Ad 9 instlnctu Dlvlnltatls , omnium patrem Nicolaam Papam quintum , Oratlo Ioannis Ioffridi t!e Luxovto , dccani de Vergelo, Inciplt.

Quod lex sacra exemplum extulit, pedum tuorum pulverem Princeps noster Dux Burgundorum lingere cupit, et per nos in terram vultu demisso te, Summe Pastor, nunc veneratur. Quod autem esse magnanimi perhibent, idem suapte natura constans, sed semper ad tuum velle flexibilis, hoc palam agere et libère profiteri con tendit. Quod vero de Menelao scripsit Homerus, vir pauci sermonis ipse, re3 tue Sanctitati quara verba prestare mavuit. Atqui studia, fi de m devotionem ipsius in tequando dici consuetudo suadct. cur de picture nobilis colore detrabens que ex se magna sunt sine luce oralionis quasi discerpta contractera ? Quippe qui de te et apud te dicturus, prevideo animo uti quorum orbis obiectus ab alto et splendor aciem frangit, altius quidem te repositum quam nos humi strati suspicere possimus. Cerno enim quanta potestate orbem coin plexus, céleste auctoritas culmen attingit.

Scio Alexandrum ab Appelle pingi [*] et a Lysippo fingi optasse : te non ob eloquentie usum, mirabilem memoriam, summam scientiam, decere dicendi genus, nisi artificis eloquentissimi statera pensum sit. Non ignoro quam profuse in tuam gloriam dixerunt oratores Itali, quorum splendor animis patrum insedit , a quibus universum eloquentie flumen erupit. Quando igitur, ut Salomon loquitur, anima satiata calcabit fenum ? Qua voluptate nunc exilis oratio nostra tuam Sanctitatem perfundet ? Aut quid dictum auribus tuis, vel probabile possit afïerre ?

Res preterea per se gravis curam mulliplicat. Si enim César eornm impudent iam admirabatur, qui agebant in scena gestum spectante Roscio ; si Gaïus Lucilius, in Oratore Ciceronis, non insulse dicebat se neque ab imperitis, neque a doctissimis velle audiri, subvereor aurium illam varietatem, illud tuum acumen, illud ingenium quod tibi per provincias ôranes affulsit, quo, velut Carneades, quicumque defuit animo notas, corrigis, et , si libet, tibi subvertis. At contra, Beatissime Pater, quantum timoris adiicit tua Maicstas, tantum terroris humanitasmea perspecta depressit. Ea enim tum in principe quolibet tam clara quam rara est, tum tu singularis et prestans, in te quasi lucidissimum lumen elucet. Aurium vero fastidium aberit, quia ut solem surgentem in dies conciliare et gratiam non exulcerare videmus, sic ferme nova semper, et manans ab intimo virtutis fonte, tua laus quo magis retrofertur, magis animos allicit, pénétrât, mulcet, oblectat.

Verum quid istud adeo dicere in tantum refert ? Non enim te absolutissime Patrem laudare venimus, sed admirari. Neque te cohortando verba fundemus ; neque vero te monebimus ut Summus Pastor dispersum gregem reducas, ut prospicias sedando scbismati , ut rcges et principes dissentientes componas invicem : civile namque istud est, et tibi publico parenti convenu. A te secundos rerum proventus religio Christianorum exspectat. Quecumque fac tua sponte, — non hortatu cuiusquam fac. Quaraobrem itaque ad omne bonum te currentem vel incitemus, vel inflammemus ardentem ? An tu istam distinctionem Christianorum, ardentes cdio reges excussam morura severitatem, ecclesias sine tjtulo, sine iure, sine legibus.

relinqui direptionibus et violentiis, an tu, inquam, Pastor, Pater, Antistes, hoc dissimulare pusses vel sustinere ? Quid periculi schisma parturit, ut semper in perniciem maiorem labitur, non te fugit; quam facile schisma inducit herescs, caritatem matrem virtutum reliquarum profligat, populi devotionem minuit, cleri disciplinam profanât, censurarum ecclesiasticarum revereutiam , nervos , robur, vires evertit ! Tute scis, istud intestinum malum, hanc acerbitatem ttebilem quis, Beatissime Pater, vel auctoritate, vel industria , vel dignitate , prêter te frangere potest ?

Hoc certe est animi , hoc est ingenii tui, hoc expectationis illius quam de te gerimus. Ex tribus enim spem firmam prebes omnia fausta, felicia, prospéra fore.

Primum quod non hominum ingenio, calliditate, sotertia, sed eius qui pauperem facit et ditat, Dei manu super dominantium sceptra sublatus es. Tu enim, velut Elias siue pallio, nudus operibus, res humanas contemneres, contra fortunam paralus. De virtute in virtutem procedens, sine temporis tractu, sed una fere vigilia, per scalam Iacob ad verticem rerum evasisti. Tu, velut Gcdeon minimus in domo patris sui, sic tui ordinis in collegio sacro postremus. liberaturus Israël de manu Madian, exercitus Christi ductor effulges.Tu, postEugenium Patrem qui te ad Ecclesie opem promovit, obtigisti nobis tanquam post David [3j Salomon sapiens. Et tibi hoc datum est non certe sine miraculo, ut nullus antea pontifex armatus effecerit quod primis initiis perfecisti togatus. Ut enim pcr Zachariam , non in exercitu , nec in robore , sed in spiritu meo , dicit Dominus.

Concussas bcllo vires Ecclesie, flagrantem civili cède Bononiam, longa clade contusam Marchiam restau ravisti. Non opibus, non ferro cessare facis eas a preliis : rex iustus labiis imperas. Itaque protector potentie , firmament u m virtutis, Dominus illuminatio tua et salus tua, Pastor Sanctissime; et quem timcbis ?

Secundum vero unde tu nobis spem polliceris illud est quod , tanquam Phénix Homericus Achillem , sic te cardinalis Sancte Crucis surama prudentia, modération vite severi tas primis annis instituerunt , ancipitem illam dicendi faciendique sapicntiam edocuerunt. Nempe dum Iosue replet us est spiritu sapientie, quia Moyses imposuit super eum manu s suas; dum Eiyseus ab eo cui ministrabat Elia duplicem spiritum recepit : nonne que in Pâtre ilto fuerunt ornamenta virtutum omnium in te translata sunt ? Gui, sicut Achates Enee, ut Buth Nocmi, ut apostolo Paulo Timotheus, herebas, profecto ut sanctum cum sancto fore propheta dicit, utque Eleazarus nutritoris Aaron munera suscepit, tu familiam et Nicolai nomen ab illo Pâtre capis. Tu sanctimonie fontes sic ab illo totos exhauris, quod si tu velles res pravas attingere , ingenium certe tuum nequiret.

Tertium unde et reipublice congratulandum est, et de te bene sperare licet , illud arbitror quod Plato in quadam epistola scripsit , precipuum argumentum virtutis esse abundare amicis, carere vero improbitatis. Quod equidem lex sacra exprimens , Cum impii sumpserunt principatum , gemet populus, at in exultatione multorum multa est gloria. — Quid autem splendore isto laudis illustrius , quod scissus in partes civium furor , in tua tamen laudc quiescit ? Hostes Ecclesie , quod peragrantes Sabaudiam nu per cognovimus , acerbi de te nihil loquuntur. Non tuam gloriam vcllicant , non dente, maligno carpunt. Et sanc , quanquam rerum omnium principia

parva sant , que suis progression! bus usa augentur : qui prius tue Sedi detrahebant Germani venïunt ad te ; pugnantes contrariis studiis , et adversis consiliis utentes , principatus Italicorum convenerunt ad te colendum quasi vir unus, et pari animo et pari impetu mentis, uno consilio te collaudarunt.

Dicerem quam ingenti favore Noster Princeps tuam promotionem audivit, quanta leticia hoc céleste nuocium populos, insulas et dominia subdita sibi perfudit ; referrera plausus , gratulaciones , exsertissimos gaudio ludos et ea quibus vulgo iocunditas signiticatur, devotissimasque gratias a Nostro Principe et suis subditis ob id ipsum redditas Deo. Commemorarem quantopere Basilecnses nervos intenderint ut, post Eugenii obilum, Nostri Principis inconcussum pectus everterent; quomodo item illustris Sabaudie dux p3r suos oratores in id ostenderit patriarum vicinilatem, necessitudinem sanguinis, vetusta fédéra; ponere ante oculos possem quam aperte, [4| non occultanda fronte, sententiam Noster Princeps, non carnem vel sanguinem, sed celum spectans,*patrem pro te relicturus et raatrem, animum de firma fide non demutarit, sed eius principis qui patruelis, caritate gerrnanus est, preces abiecit. Antipape nomen proferre vetuit, litteras légère sprevit : te unum , te solum Près u le m etiam inter fulgentes gladios sequi decrevit

Sed hecmissa facio. Nempe licet per nos seditionum fluet us professio bone voluntatis Deo grata et Ecclesie sit salutaris, tamen Noster Princeps, si quid religionis detulit in hoc, non cupit meruisse laudem : ne minus debîto fecerit vehementer exoptat. Votum est itaque, Patres Reverendissimi, precibus potius gracias vobis afferre quod in deligendo Christianorum omnium Pâtre, non statuistis oculos vestros declinare in terram. Non Cresos spectastis, aut Darios , sed aurea secula nunc reduxistis , nunc débita scientie premia revexistis in altum, nunc nobis Presulem principem omnis doctrine excelsum pre regibus terre instauravistis : nunc , ut Plautus admonct , quod virtute ambire oporteat non favitoribus declaravistis. Pro vero namque antea obtinebat régna , "pontifleatus, dignitates excelsas unusquisque vel fortuito, vel ambitu venie At preclarissimum orbi, dignum est vobis, reipublice salutare, quod princeps omnium non in falsara aliène glorie hereditatem incumbit, non maiorum inflatur titulis. Non aliunde pendet, sed cum sua virtute, tum ea, quam in labiis presulum Malachias exquirit, scientie luce coruscat. In hoc racionale pectoris et quod in Deuteronomio legimus, Pontiflcis vera perfectio ; in hoc vestigia pristine frontis apparent.

Refert Hieronimus Quintum Fabium solitum dicere : felices artes forent, si de illis diiudicarent artifices. Est Sextus Pitagoreus, in proverbtis, auctor eos esse Deo ingratos qui non venerantur hominem doctum , et eruditum non coiunt. Ait Ecclesiasticus : aurum et multitudo gemmartrm et vas pretiosum labia scientie. Sed, ut ponderibus impositis lancem necesse est deprimi : ita inficias ire poterit nemo quin rarus antea litteris honor il la tus sit, et quasi aurum terra celaverit ac margaritam concha celaverit. Verum hoc est vestra gloria, Patres, hec laus in populis quod , velut Ulixes omnibus rébus scienciam pretulit, Sirènes ob id audivit, saxis adhesit, vester Senatus, ut quondam Innocentium quartum aquilam iuris, sic Nicolaum ex solo Ianuensi ad pontifleatum, ob doctrine sacre maiestatem abstraxit.

Quo uno, quid egistis aliud quam probare populis vos Spiritum Sanctum secutos esse, audi visse, legibus vête mm contulisse, quod Aristoteles admonet, in opus ipsum prerogativam. Subiecit hoc profecto populoi vobis. Patres,

Reverendissimi, et gentes sub pedibus vestris. Quid ita ? Quia, ut Socrates ait, Virtus est qu« res impossibiles ad possibilem facultatem reducit; Virtutis vigor rébus omnibus perditis sese sustentât; Virtuti omnia parent; Virtutem Appuis in carminibus appellat fabram fortune.

At quam virtutem in hoc omnium Paire mirabimur ? Vultis exemplo Grecos ducere, vultis Romanos ? An Fortitudinem animi vultis ? Siquidem [5] non Oracius Godes , non Temistocles plus in conservanda patria magnitudinis animi habuit, quam Hic pro Romane Sedis dignitate propugnanda victor apud Romanorum regem ostendit. — An Integritatem desideratis ? Cum ut Milo, unus ex septem sapientibus, aurum dixit totis lapidibus examinari, auro autem hominum mentem probari, hoc Noster Princeps in pace gallica vidit, hoc Anglie Franciequc gentes experte sunt, hoc reges sciunt quotiens oblata spernens ab omni munere manus excussit. Quid multa ? Nequeo certe non honorari et semper versare animo admirationem Doctrine ob quam Paulus apostolus ex ultimo pêne primus sit, et qua insigniti tanto reliquos iustos excedunt, quanto stellamunam firmamentum totum precellit. Verum enim si arbitrari liceret, quod Diogenes asserit, unos doctos effigies esse Deorum, Vos, Patres Reverendissimi, istum veritatis preconem, hanc eloquencie tubam totiens audistis eleganter dicentem , quotiens apud vos vel ex tempore dicendum fuit , vel maximi ponderis quicquam dicendum.

Rursus, si bene Socrates Scientiam summum bonum esse défendit, malum vero e contra summam ignoranciam, noverunt Greci,ut Hieronimi verba usurpem, quantus hic in clipeum scienciarum adsurgat. Si divine salutis sapiencia et sciencia, ut Ysaias loquitur, noverunt Basilsenses quanto turbine Hic scripturarum torqueat astam.

Quando ergo dum haud facile quisquam gratuito bonus est a Deo, in studia litterarum homines exaltavistis, quando, ut semper maiores in reliquos et virtutes et vitia sua transfunduut, hoc exemplo memorabili prelatos electuri utentur? Quas vobis, Patres Reverendissimi, gratias dignas vellitterati vel Ecclesie inferiores unquam rependent ! Quid Ecclesie dixi ? Ymo vero tota respublica. Si enim, ut Ecclesiasticus loquitur, vir in multis expertus cogitabit, et qui multa didicit enarrabit intelleclum, quid divinius orbi illuxit, aut quid vobis, Patres Reverendissimi, débet Ghristi religio, quorum providentia iste cuius nutus pro decretis habemus , cuius voluntas est lux , cuius arbitrio iura constituuntur, non nudus et inermis ad Ecclesie gerendum regimen , sed omni rerum cognicione , omni scientia venit ornatus ?

Hic enim primis annis ut , quibus futurus erat pastor , agnosceret , orbem Herculeo labore perlustravit. Hic Galliarura, Germanie, Italicorum sécréta, hic nationum omnium ritus, hic domesticam et publicam disciplinam expertus est. Hic, quod de Varrone Gicero scripsit, omnem philosophorum doctrinam , omnium rerum divinarum nomina, officia, causas edidicit. Ergo, cum Aristoteles homines sensu et intellectu ingentes aliorum natura duces, dominos esse confirmât, Princeps Noster, ut seniores in Apocalipsi serta sua offerunt Agno, sic Ghristi vicario tibi fidem , obsequiura, operam, bona, fortunas, arma, viros, ampla dominia, se ipsum denique humili corde pollicetur et offert.

Sed ut oracio finem recipiat , in Numéris iubet Dominus singulos duces sese offerre Moisi, et signa, turmas atque vexilla cognacionum suarum. losue vero describi iussit terras Israël iuxta numeruni uuiuscuiusque

multitudinis , atque ad se deferri. Quod igitur opère precium est [61 imprimis, Beatissime Paler, agrorum sequamini recensiones, adiacentes Arari fluvio populos, Vangiones, Heduos , Cavillones, Hugonum partem, sub unius Burgundie nomine Noster Princeps ad tuum nutura velleque transfert. Non gloriabor quod nichil in Sedem Romanam hec Burgundia nostra unquam deliquit. Patria quidem bumilis non res ad esse minandos animos habens, sed cum laboribus bellisque forti animo viros, tu m religiones nutrire solita. Legi ego superioribus diebus Zenofontem a Reverendissirao Pâtre Niceno eleganter traductura, in quo Socrates eara patriam carissimam et etatera prudentissimam dixit, que maxime colit religionem. At César in Commentariis Galliam ait admodum deditam religioni. Totius autem Gallie Burgundia prima Christi fidem suscepit ; ut Clodoveus primus Francorum christianus rex baptisaretur una Burgunda sancta Glotildis effecit ; ad christianissimum Francie regnum Burgundia leges sacras fudit et transtulit.

Itaque si religio spectatur, ad gloriam id ipsum profero. Inclita etiam décora religionis, insuper Cluniacense et Cistercense monasteria profero que ex ducum Burgundie sic instaurata sunt , ut vix uiii reges , nulli certe duces sese nobis in hoc equiparent. — Si patrie dignitas consideretur, Heduos Burgundia continet quos Gicero. ad Trebatium scribens, principes gentium, Romanorum fratres appellat , quos Gesar in Gommentariis Gailie tocius primos asseverabat. — Si milicie decus est, si amplitudo rerum gestarum, Burgundus populus ille profecto est qui primus post Hercuiem, cui ea res, ut Iustinus ait, immortalitatis fidem dédit, invicta Alpium iuga transcendit , Mediolanuin condidit, ultima* oras supra spera humanam peragravit. Omitto Burgundie quondam regnum prepotens et pervelus. Tego silencio Gundigarium regem Burgundie qui Attilam flagellum orbis primus, ut Eutropius autor est, bello temptavit ; pretereo Gontranum alterum Burgundie regem quem sublimi gloria vexit in altnm Suevis tune gentilibus il la ta clades; taceo Sigismundum rjgem Burgundie, qui Longobardos, hostes Ecclesie, acie vicit, castris exuit, subiugum misit. Extant profecto annales quemadraodum Hugonis, régis Burgundie, ab Italis petita virtus Berengarii tiranni rabiem fregit, profligavit, explosit omnibus preliis. Beatissime Pater, que Karolus Magnus pro fide gessit, nostra gens adfuit.

Sed quid ego conquiro vetera, cum liceat uti presentibus? Nonne Nostri Principis pater, Iohannes, acris et invicti animi princeps, hoc exemplum infudit, qui animo Philippi, nostri ducis, inscripsit ut hostibus Romane Sedis sit iuimicus, adveisus barbarosconetur instare ferro, ferire securibus? Veterem enim Burgundorum in dimicando pro fide laudem, dixi ipse Iohannes, Ecclesie monitu retulit qui, iuvenis admodum et contra etatem ad bella pro fide, fini bus ab extremis Gallie, per Valachiara arma contulit. Turcos signis collatis aspere primo prelio fregit; qui. redintegrata pugna, fugientibus reliquis, cum sibi vel lurpis fuga, vel ferri esset subeunda crudelitas, adversus infinitas barbarorum copias certare non timuit nec armorum fragores expavit. j 9] Denique Eburontis perduelles Sedi Romane ad tria et triginta millia hominum prelio uno cecidît.

In multitudinc vero populi quum sit gloria régis, ut dominiorum ubertas, varietas gentium, hominum copia Tuam Sanctitatem delectet , ad tue Sedis obedienciam, quam Nostro Principi consuetudo patrum tradit, optima volun-

tas alit, mos maiorum confirmât. Adiicit etiam Picardie populos acres, présentes et versatos in armis : Volocasses ^cilicet, Attrebates, Suchios, Menaphios, Duacos, extnsmosque , ut Hierominus loquitur, hominum Morinos; Hannoniam insuper Belgarum caput et fontem magnificam urbium , spectaculo et /ama rerum patria Noster Pr inceps tue potestati commit ti t. Flandria, Maxime Pater, contra quara tocius Gallie vires sepe steterunt, ea est que quondam, classe Venctorum conducta, Gonstantinopolim ad obedienciam Sedis Tue pcrduxit : cuius vires et opes expertus Guillelmus dux Normannorum , coraitis FI and ne gêner, Angliara subdidit : cui gloriam expedilionis Sancti Sepulchri a Godefrido (facto) Hugonis magni comitis Flandr/ie mors acerba detraxit. Quam terrain tu, Beatissime Pater, lustrasti , considerasti qualis sit, quai es urbes in ea. Est insuper ducat us Brabantie et opulens et ipsius Karoli Magni veris heredibus nobilitatus ager. Est ducatus Lotharingie quondam nobilissimum regnum, a quo, velut ex iugo montis allissimi flumina, principatus illustres plurimi manant. Est denique ducatus Limburgie ad ripas regni contendens. Exquibus plenos animi viros, plenos spiritus, plenos in te devocionis Noster Dominus in leges et disciplinais, tuam traducit.

Hollandia vero atque Zellandie insuie divites, acerrimi homines , populi bellicosi et quos nunquam vicerunt tôt indomite et confuse gentes que maritimo génère belli oceanum col lustrant , Frisia etiam , quondam potentissimum regnum, que Dacos attingit, Se i tas pénétrât, Tibi per nos offeruntur; ducatus insupér Lucemburgensis, qui Reno imminet, Franciam tangit, Leodii patriam cingit, Trevetensem coheret. Noster Princeps armis a neutralitate detorsit plura ibi oppida, et castra cepit que redegit et in tuam potestatem reduxit.

Sed quorsum bec, nisi ut legi divine obtemperemus , que principatus tribuum Israël recenseri precepit ? Omitto enim coniitatum Nannetensem , Dechini , Alostensem , Kadrolitanum , Matisconensem , Altisiodori , Valentenarum, Yoloniensim, Sancti Laurentii, Carmelam, Ostrematencem, Marcepinionatum , Sancti Imperit , Alcestrie gardias , Salinarum et Maclivie dominia commemorare. Dominia dixi, quorum unum quodlibet, non illustre magis quam potens, contra reges maximos sepe pugnavit. Quorum terras Burgundie, Lotaringie, Frisie constat ex annalibus florentissimis régna fuisse, ex quibus quinque ducatus egregios, marquionatus et comitatus fere virginti adstringit Noster Princeps, illigat simul, adnectit, ut patrias ipsas exponat, tibi vero, Beatissime Pater, arbitrium illarum, nutum relinquat.

Benedic igitur , Domine , fortitudinem eius , et opéra manuum suarum clémente r suscipe : nam deditissimus et fortis fidelisque animo Princeps Noster in Sedem Romanam fuit semper, et Eugenio paruit solo religionis obtentu , et clangentibus Moisis tubis , concilio Ferrariensi [8] non defuit ; sed amplas sepe legationes pro Tua Sede misit ad reges, et Ecclesie monitu galeas septem et navem contra barbaros, bien no fere tenus, magnum sumptum profudit , et urbi Rodiorum a paganis obsesse ab extremis oceani presidium opemque misit.

Denique propius in hanc Sedem indita plurima mala sunt que tu, Beatissime Pater, sacris patribus potius quam nobis commemorantibus agnosti. Id est quod tibi, nomine suo, Beatissime Pater, spondemus : firmus ubique dux noster Philippus stabit ; tuis, summe Pastor, iudiciis obtemperabit, leges et précepte tua custodiet. Quod longe minore potentatu et pater et sui pro

Ecclesia, fide ausi sunt, audebit ipse. Cum enim antea quidquid bone vol untatis effudit apud hanc Sedem sciât accidisse iocunde ; cumque tua integritas, Beatissime Pater, sibi perspecta quicquid favoris privatim dici posset, adspiret , nichil imminutum de sua in hanc Sedem fide reperies , hichîl claudicans , nichil aberrans. Ymo vero ut nervis infidèles, ita et subditi et vicine geutes eiusdem principis exemplo puise, ad quemcumque tractum tu voles correspondebunt , obsequentur, tuasque laudes, Beatissime Pater, tuam gloriam et Nicolai Presulis nomen cetus, caterve, couventus hominum per teatra nostra resonabunt.

m Deo laus.

Dicta Rome, consistorio publico, secundo Martis M CCCC XLVIII, adstipulantibus Q. archiepiscopo Bisuntino, G. Virdunensi episcopo , Io. Darsies, Guillermo de Contai . dominis E., F., preposito Zantensi , Io. decano de Comme, P. cancellario Tornacensi , N. de Vargnisse, ipsius Iobannis Ioffridi, inter eos tercio loco sistentis, patribus, collegis, officio.

(Biblioth. de semur, ms. inédit , p. 1-8.)

N° VII (pour la page 429J.

A peine Pie II avait-il été en possession de l'acte d'abolition de la Pragmatique sanction que, sur les remontrances de Louis XI, il avait publié une bulle (février 1462) « qui prouvait son animadversion contre l'Univesité. « Il s'y élevait avec virulence contre la cessation des lectures que l'Univer- » site ordonnait quelquefois ; il lui contestait ce pouvoir qu'elle tenait de » la puissance pontificale, et voulait que les cessations ne pussent empêcher » les Mendiants de prêcher dans les églises, et en même temps il accordait » à ces Religieux le droit de se conférer entre eux les grades académiques. » (Dubarle, Histoire de l'Université de Paris, tome I", Didot, in 8°, 1844, p. 280 et suiv. —Cabinet historique, 1859, p. 212 et 21 3.)

L'Université assemblée avait protesté de son respect pour le pape (12 avril 1461/2) et lui avait envoyé un député pour obtenir la continuation des faveurs pontificales. Nous avons la lettre qu'il fut chargé de porter; Jouffroy a pris la peine de la copier de sa main sur l'avant-derniëre page du manuscrit de Semur. La voici :

k Sanctissimo Domino nostro divina providentia Sacrosancte Romane Ec- » clesie Summo Pontifici.

m Suscepimus cum humilitate devota, Beatissime Pater, Vestre Sancti- » tatis exortationes salutares quas apostolica bulla contulit pro parte Reve- » rendissimi Patris venerabilis vestri Iegati nostre Universitati transmissas » novissime. Exsolvimus inde graciarum retribu tiones devotas, exultantibus » animis amplexantes divine gracie salutares doctrinas super his, bonorum » omnium largitorem efferentes sacris laudibus, cuius vices Sanctitas Vestra » plenissime tenet in terris. In Vestre enim Beatitudinis paterna gracia et » obediencia filiali sancte Apostolice Sedis ex omnium zelo fidissimo desi- » deramus quiète sistere , ad studii fructus consequendos uberes, et virtu-

» tum exercitia in agro Domini assiduo cultu propaganda féliciter. Inten- » dimus, Pater Beatissime, per oratores nostros spéciales brevi decursu » apostolica sancta vis i tare lirai na, obedienciamque perpendere debitam et » devotam sancte Yestre Beatiiudini , et sublimi vestre sancte Romane et » Appstolice Sedi, nostrorumque hic studiosis laboribus vacantium provi- » siones humilitate supplici reverenter po3tulare , prestolantes in vestre » gracie sinu reservari et solito eo ampli us exaudiri quanto sincerius affec- » tamus obsequia grata Vestre Beatitudinis preccptis cordialiter exhibere. ■ In cuius fide humilis scriptionis delatorem unuin, moribus et litteris » propositum ad Vestre Beatitudinis pedum oscula provolvi petimus com- » mendatum gracia eadein circumplecti... devotius exorantes prospéras et » eternas salutes.

» Scriptum Parisiis, in nostra congregatione generali apud sanctum Matu- » rinum solemniter ceiebrata, anno Domini M CCGG LXI, die XII mensis » aprilis ante Pascba.

» Vestre Sanctitatis humiles devoti oratores

» RECTO* ET UïUVERSITAS

» Studii Parisiensis. a

Mais Louis XI se réconcilia avec l'Université ; il écouta les représentations qu'elle lut adressa le 22 mai 1463 de concert avec le Parlement, et l'ordonnance de Muret (24 mai 1463) lui donna satisfaction, au moins en ce qui concernait les Bulles apostoliques et les appels au futur concile.

N° VIII (powr les pages 1 49-1 87).

Quatre discours prononcés a Evora par J. Jouffroy

[9] Ad Âlfonsum Quintum, Portugallie atque Âlgarbrii regem eumdemque adolescentem validissime indolis , ut rex ipse a suis patruelibus agnatis iniustissimam calamitatem et iniuriam quam multi nobiles regni, amissis fortunis omnibus , acceperunt , abducat , in eosque transférât suam clementiam Ioannis Ioffridi , decani de Vergeio , sanctissimi Domini nostri Pape referendar'd , et illustrissimi ducis Burgundie oratoris , oracio incipit, dicta Elbore VP decembris M CCCC° XLIX°.

Temperanciam sane difficilem , et que, Rex inclite , rarior sermones incurrit, commissionis nostre munus efflagitat. Gongratulandi namque tibi, quod adsiit tanta semina laudis, et deplorandi monstrum infâme quod familiam tuam concussit, contrarie nobis partes adsistunt : adeo fortuna nos magna voluptate permulcet , et ex ad verso nos summus dolor exagitat. Nempe quia in te iuvene cernimus veteris gravi ta tis exemplar; quia te, quem Nostro Principi affectuni scimus, indoles boni tanta colfustrat ut omnes virtutes in te vigere fama sit, quas in reliquis regibus mùltis singulas

admiramur ; denique quia, nt Salomon loquitur, in facie prudentis sapiencia lucet, nobis tibi congratulandum, Principi Nostro gaudendum, nobis ad omnia bene sperandum esse persuademus.

At contra in Portugaise vetustissimam gentem , sive fama rerum gestarum, sive omni commendacione humanitatis, quum Furie ceciderint ille que omnium hominum furores exsuperent : profecto, Rex Maxime, sicut emuli tue Maiestatis obtrectant , sic amicissimum tibi Principem Nostrum dolere necesse est. Altam enim nobilitatis stragem, cognacionis régie calami tates, fugam, cx'lium, profugos proceres cernere in tuo regno gemitus, lacrimasque tuorum posset excutere, quanquam leviora hec ex consuetudine malorum facta paciencia facit. Verum , o viri Portugalenses , qualia creditis esse murmura vulgi ? Quales extranearum regionum rumores ? Vos vestrummet sitivisse cruorem , vos vestrorum mortibus alacres uti , vos hilares acuisse ferrum in eum principem qui familie régie splendor, qui decus Hispanie, qui vestre patrie solamen erat î Denique vos vestri régis fratrem, vestri régis patruum triduo feris alitibusque reliquisse ! Heu dolor ! Nec tanto principi digna etiam mediocribus viris solempnia , nullasque largitas exequias !

Audivimus, o viri, audivimus hec alta vestre famé vulnera. Audivimus in his afflictum patrie Portugallen-ds honorem. Quid est igitur, Rex Serenissime , ubi nos frangit tanta perplexitas , quod aut citra cuiusquam offensionem opportune dicere, aut fide non violata, reticere possimus ? Quid, cum tristicia animum nostrum débilitât , quod dignum tuis auribus aut probabile nostra oracio possit afferre ?

Profecto illud nos reficit et recréât quod in hilaritate vultus régis est vita, ut Salomon loquitur, et qui sapiens est audit consilia. Neque nunc aliud apud te nobis conandum est quam regii animi tui, non nostri ingenii, tue sapiencie [lO], non eloqueucie nostre spectare portum. Nempe gloria est hec illustris et pervagata regni tui Portugalensis , quod e fontibus virtutis manans, e liquido etiam prudencie fluxit. Ferunt namque Herculem, qui Gades in Oceano exstruxit, in tuo regno stetisse ; ferunt et illum, quem apud Homerum regum rex Agamernnon sapientem et bellorura finitorem appellat, Ulixern, urbem precipuam regni Portugalensis Ulixisbonam stabilivisse. Itaque alter in tuo regno fortitudinis et magni animi semina iecit, alter prudencie et mansuetudinis impressa vestigia imitanda tibi reliquit. Quo uno, que nobis oportunitas potest oportunior esse? Quid elegancius ad tibi congratulandum, quam te imperitare gentibus optimis atque magnanimis ? Quid equius ad levandam iracundiam animi tui , quam te virtutis, non voluptatis Herculis, atque proborum, non conviciatorum odio, cupiditate, perlinacia, hominum sequi exempla ? Denique quid vehementius ad crudelitatem cohercendam quam ipsius Ulixis affabilitas, dulcedo, comitas atque prudencia. Hic Agamernnon is atque Achillis iram restrinxit ; hic pro patrie gloria etiam ancillarum convicia pertulit. Hic in Nestorem, quamvis inimicum affînem , tamen cuivis notam non permisit insimulari ; hic mansuetudinis atque clemencie nervos cor esse regiarum virtutum, et robur regni cuiuslibet arbitrabatur.

Hec est igitur clemencie in tuo regno non scripta sed nata lex, quam tuis auribus incutit tuba celestis, quam cithara regia pulsans, Mémento, inquit, Domine, David, et omnis mansuetudinis eius. Quid ita ? quia mansueti ipsi

hereditabunt terram. Quo pacto ? Quia roansuetudo ex vili pastore David sublimavit in regem, acerbitas vero vindicte, ne atrocitas, Saule m ex vertice deiecit. Et sane, quamvis propter summam prudenciam tu , Rex Clèraentissime, consilio multo non eges, quia tamen Scriptura admonet, Da sapienti occasionem et addetnr et sapiencia, doce iustum, et festinabit accipere : vis se ire misericordiam régie dignitatis propriam esse virtutem? Siquidem reges vice Dei populos dirigunt, si misericordia ci 14s super omnia opéra eius, haud secus quara Deum parère et consulerc generi humano reges decet. Nempe sicut fremitus leonis, ita ira régis, et sicut ros super herbam, ita et hilaritas eius. Atque ut nihil in republica deterius quam ad summum imperiuro nature acerbitatem adiungere, ita in rege clemencia, nature bonitas, misericordia fulgetut aurum, splendet ut gemma, coruscat ut sol. Quidquid igitur dicemus, Optime Princeps, ad unam summam referri volo, vel humanitatis, vel misericordie, vel clemencie tue.

Nam quamvis existimem quosdam tuis clementissimis auribus inculcasse severitatem , teque dehortari in tuos esse misericordem , tamen ne tuum brachium cum suis.ossibus conteratur, ne super pupillos élevés manum tuam, licet superior, ut Scriptura loquitur, in porta sedeas, et titulus forsan iuste cause adsistat . legati venimus. Verba impiorum, inquit Scriptura, insidiantur sanguini, os iuslorum liberabit eos. Desiderium iustorum, inquit Salomon , omne bonum est , prestolacio impiorum furor. Itaque si tu non Circe blandicias, sed velut vulpes prudens a Nostro Principe sapiencie monita, et non tam suavia quam utilia tibi auscultas, tu ducis Colimbri familiam illustrem restitues bonis, fortunis, rébus, honoribus; tu eiectos nobiles, qui duce m Colimbri secuti sunt, iterum [II] colliges in sinum tuum; tu sepulturam maiorum patruo tuo non denegabis, quam nullus illustris hostis hosti denegavit ; tu denique omnia vulnera belli curabis ; tu victor victorum elucens potius animum vinces quam animus te.

Primum igitur. Clementissime Princeps, ut eversam patrui familiam ipse restituas exemplum te divine legis hortatur ; secundo potentissimorum et laudatorum regum monimenta incitant ; tertio fundamentum virtutum omnium pietas in parentes impellit. Lcgisti ne ludicum libros ? Admiserat gravissimum facinus tribus Beniamin ; certaverat contra rcliquum Israël ; prelio contra ipsam CCC M hominum armata sunt et, summa clade accepta tandem tribum Beniamin profligaverunt. Sed tamen post victoriam acceptant egit penitudinem universi Israël, dixeruntque maiores natu : Summa cura et ingenti studio nobis providendum est ne una tribus deleatur in Israël. Quis ergo tibi consulere sapienter audebit ut illustrem familiam Colimbri, spem magnam tui generis, decus et florem sanguiuis tui extorrem patria, spoliatam paterno dominio, profugam et per exteras regiones nudatam fortunis omnibus , fedum dictu, fedius prospectu videas ? Anne redundant iste tempestates acerbissimo luctu ?

Yis tibi ante oculos unumquemquc clarissimorum fama regum proponam? Lucius Paul us regem Pcrsem sensit bostem acerrimum, eum prelio vicit , prostravit , fudit cepitque : tamen ad pristine fortune habitum restituit. Pompeius Tigrancm regem vicit, fregit, contudit cepitque: sed omnibus restitutis, duxit eque pulcrum victos de novo facere principes atque vicisse. Marcum Marcellum laudat antiquitas quod eius virtutem hostes, misericordiam victi prospexerunt , quod urbem pulcherrimam, Siracusas, vi

captam, non solum incolumem passus est esse, sed ita reliquit ornatam ut esset idem monumentum victorie et clemencie sue , eu m vidèrent ho mines quid expugnasset, quibus pepercisset, que reliquisset.

Dies me deficiet, R. I., si in hec exempla quasi in infinitum pelagus veia immittam. Quis acerbior hostis in Cesarem quam Cato fuit? Et tamen ipse idem Gaius César liberis Calonis patrimonium incolume servavit, nichil oblivisci solitus prêter iniurias. $i ergo illud fuit Cesari, victori orbis, omnibus suis victoriis longe illustrius quod extraneis et infestissimis hostibuâ parcere didicitj, noli, Rex Clementissime, noli obsecro dubitare, parcendo sanguini tuo similem il 11 laudem vclle acquirere. Nichil babes vel fortuna maius quam ut possis, vel natura melius quam ut veiis servare et augere plurimos. Audi eloquencie verticem Tullium : « Animum, inquit, vincere, iracundiam » cohibere. victoriam temperare , adversarium nobilitate, ingenio, virtute » prestantem non modo extollere iacentem, sed etiam amplificare eius pristi- » nam dignitatem, hec qui faciat non ego eum, inquit, summis viris corn- » paro, sed simillimum Deo iudico. »

Satis multa hec esse debent hominibus non iniquis , nimis vero multa tibi, quem equissimum fore confidimus. Accédât ergo nûne tibi, Rex, animoque occurrat tuo que ira, quis dolor, que mesta insignia, qui fletus amicis tuis ingesti sunt , ob istam cognatorum tuorum calamitatem. Cogita de Nostra Principissa illustri. Ey michi , quomodo ipsius cor calamitas ista funditus vertit! Heu furie, dum fratris meminit in corpore telum horribile! Heu dolor, [1 1] heu alti gemitus, et muta suspiria, dum sui generis parlera permaximam, tuos cognatos, Rex, quasi per fulgur illapsum, fugatos audit ex palriis laribus! Videre sibi videtur gloriam mansuetudinis , quam tuug pater et tuus avus pre ceteris regibus sortiti erant, depulsam esse a tuo regno. Cernit animo sepultura patrem , Portugalensem honorem , dum sui fratris mansit insepullum cadaver; versât ante oculos aspectum flebilem sororis sue Colimbri, et cum femineos cetus tanquam virginum plangentia agmina, tum fugam nobilium, tantique sanguinis mendicitatem. Da veniam aflicte , Rex, et cogita quotiens sibi ad cor reducitur nobilissimi principis cèdes, cruor germani, trucidatio fratris; cogita quantus suis ossibus horror, et quis color in vultu suo deprehendatur ! Hec, siquidem quam vis te veneratur et ainat, non litteras ad te, sed gemitus mittere potuit ; hec nos discedentes tangens aspersit lacrimis, et pre dolore loqui nescivit.

Cogit igitur pietas ipsa, et tuus honor, Rex Clementissime, ut obsecremus et obtestemur ut bonitati, clemencie, humanitati tue tu obsequaris. Cuius ènim alterius bon» tas quam tua a nobis imploranda est ? Quem exorari fa- Cilius posse sperabimus? Avus tuus, R. I., qui agris et urbibus ac summa gloria hoc tuum tegnum adauxit , ut illustrissima domina nostra recenset, régi clarissimo tuo genitori propagandam in te doctrinam prestitit , cum propinquis cognatisque ut convenires, servares unionem et pacem, regni tui gubernacula per misericordiam , non per severitatem, per clemenciam, non per crudelitatem c<nstabilires. Lex ea fertur Solonis (I) : Si quis parentes cognatosque neglexerit, is ignobilis et obscurus esto. Èenefacit anime sue, inquit Scriptura, vit misericors ; qui autem crudelis est, propinquos abiieit,

(1) Nota legem Soloms. (Note de Jouffroy.)

qui conturbat domum suam, inquit Scriptura, possidebit ventos. Qui consanguineorum, inquit Apostolus, maxime propinquorum, curam non habet, malus est et est cette infideli deterior.

Vincat igitur, Rex Clementissime, animum tuum tôt racionum concursus. Vincat honestas que se legitimo iuri conglaciat. Domiuus certe Iobannes ," filius ducis Colimbri, propter etatem teneram, dici non potest in te peccasse. Dominus Petrus, retroactus ab hoc tumultu, quid, obsecro, facinoris admisit ut patrimonium sibi sustuleris et benefîciis citra sententiam depuleris? Quid tibi nobiles qui tuum institutorem secuti sunt eousque fecit infensos ut eis non parcendum indicet ? Omitto quod longe fideliores existimandi sunt qui in causa ducis Colimbri semel suscepta, quanquam errantes, perseveraverunt , quam qui amplexati eam partem deseruerunt. Dixisse namque fertur Themistocles eos qui semel una signa erant amplexi nulla exinde spe dcduci oportere , nullo metu terreri quin adversus etiam Iovem pugnarent. Sed esto deliquerint : laudatur profecto apud Plutarcum Philippus, Alexandri pater, quod qui consulebant in Athenienses victos amarius esse utendum, eos insanos dicebat, quia regem ipsum, qui omnia paciendo agendoque referret ad gloriam, per severitatem giorie theatrum iuberent abiicere.

Est Titus Livius autor Scipionem gloriari solitum in omnibus se maiora, clemencie benignitatisque quam virtutis beliice monimenta reliquisse. Ergo tu, Rex Clementissime, qui giorie segetem sulcas, meminisse debes clemenciam convenire regibus, imitarique debes Moisem qui, post mille iniurias acceptas a subditis, pro ipsis deprecabatur, pro ipsis mori optabat. Imitari Ioseph qui etiam fratrum invidia venditus, illis ultro pepercit, eosque beneficio sublevavit; imitari Periclem qui moriens [13] gioriabatur quod nullus vel admodum pauci ob se nigro induti essent, ac doluissent : quippe qui scias ovem reversam, drachmam perditam, prodigum fiUum cum leticia

e3se receptos.

Atqul, o rem mirabilem, quando quidem multi instruunt parcere nemini, ymo ver© negare patruo sepulturam patrum suorum : siquidem Alexander Macedo Darium prelio vicit, mortuum flevit, et funere amplissimo extuliï. Fecit hoc David, quem licet Saùl persequeretur , et ad ipsius necem totum studium animi coliocavi6set , tamen flevit occisum et in sepulcro patrum sepeliri precepit. Fecit hoc Scipio , qui Hannoni acerrimo hosti non dubitavit exequias celebrare. Sic Siphaci Munde intra carceres mortuo Romani , sic Emilio Annibal apud Cannas funus amplissimum extulisse leguntur : sic Thobias Dei gratiam meruit mortuis fratribus tribuens sepulturam; sic denique César super Pompeii caput effundens iacrimas maiorem ex misericordia q4iam ex Victoria glojriam nactus, docuit regem in bostes esse debere lenissimum. Quis igitur tibi consulere audeat ut domestica aeveritate labores ? Quis non intelligit quod omne dedecus, omnis infamia illata patruo tuo duci Colimbri ad te, veluti sanguinis regii fontem , redundat ? Lex divina iniuriam, dedecus, notam illatam uni ad totam regnacionem producit. Hee item lex civilis, hoc mos obtinet et institutum nobilitatis.

Non igitur pudor, non pietas, non macula familie, non hominum foma , nw «oniunetorum tibi principum dolor, non Nostre Prinoipisse luctus ^t meror, et cotidie Huentes per maxrllas lacrime, hos tue iracundie motus tandem sedabunt? O Regum Portugallie lumen, rex Iohannes, tuas victorias miseras ! O flebiies laberae pro P«rtu®aU»e regno suaceptos ! Quid aon

ôculos in tuum rcgnum reflectis? Quid non cohibes prophanum et intra venas, intra viscera régis familie fedum certamen ? Idcircone , obsecro, Illustres Proceres, rex Iobannes tociens duces Maurorum contudit? Idcirco .adversu» Castelle robur suum regnum victor deffendit ? Idcirro opidum Septum inexpugnable Portugallie regno subiccit ? Potcntissimos reges, clarissiuios orbis principes per affiuitatcm buic regno illaqueavit , ut sui carissimi filii corpus, non solum violatum manu, sed ferro atroci confectum insepultumque cernatur ? Et cuius virtute , armis , felicitate vos clari , vos magni estis , eius nepotes pergatis obtererc ? Extorres nempe sunt ab isto regno nepotes illius régis qui vos omamentis pacis instruxit, qui vos bellorum sorte deffendit; non tantum in suo palatio régis lohannis proies clemencie reperit, quantum apud eas gentes quibus rex ipse fuit dudum terrori. misera tempora, o rem deflendam, viri Portugalenses ! Régie stirpis très principes per aliénas domos misericordiam assequi, quam inter suos habere nequeunt ! Adeone gloriam contcmpnitis , exosi patriam et régis lohannis dulce nomen, ut pulcrum ducatis infaustas manus polluisse sanguine regio, ut Castelle saturare velitis risus ob vestre gentis raendicitatem !

Proiicite hec odia ex animis : Deus enim istis furoribus obst.it et contradicit. Tu vero, Rex, depelle cunctos belli tumultus, et generis miserere tui. Obsecramus nempe ut saltem nobis Principissam Nostram in leticiam ex acerbissimo luctu restituas. Obsecramus per avi tui gloriam , per iura sanguinis que violari non possunt , ut tui cognât i , tui nobiles , pat ru us tuus [I4J aliquando misericordiam capiant tuam : et si non propinquitatis, saltem etatis ; si non cognatorum tuorum, saltem Prmcipis Nostri iuvenis domini de Charolois, cognati tui, tue amitc, regii nominis racionem habeas, ut quam estimacionem, quam honestatem in dorao Portugal lie et audierunt, et sunt amplexi, eam ne dedecores iniieiendo in tuum patruum turpissimam maculam, et ne ignominia fratres tuos patrueles afficias provide.

Nunquam in sanguine regio Portugallie, ad hune usque diem non modo crimen auditum, sod nec turpitudinis ulla suspicio ; fortes, strenuos, summe fidei, altissimi animi principes domus Portugallie semper produxit ; paucos Portugalenses vel avo tuo, vel sui filiisducibus,cumihnumerabilibus copiis hostium signis collât is sepe pugnasse ; plusquam rcliquos christianos principes hosltum et inimicorum fidei nostre profligavisse, inexpugnabilia Maurorum opida virtute huscepix.se cecinit fama. Ubicumque quispiam tui sanguinis princeps aderat , ibi fidem , ibi constantiara , magnanimitatem , beneticentiam , ibi nobilitatis lumen adessc semper audivimus. Vultis ergo vos qui regem circumsistitis, vultis hec omnia pollui et confundi? An vos gloriam probitatis et fidei per tôt vulnera et labores, per arma ostensa in periclis, a progenic Portugalensi semper retentam eversum ibitis? Etiam vulti3 ut vester rrx hanc sui sanguinis laudem precipuam sibimet extorqueat ? Cyrsilum quemdam suadenlem quod utile esset, parum honestum, Athenienses, ut Cicero autor est, lapidibus obruerunt. Augere forte régis patrimonium vultis ? et tres ipsius régis fratres patrueles ubique per orbem profugos facere ? Mauros deinceps immunes habebitis , consanguineos régis extorres : quid sibi sperent reliqui principes regni , si avaricia iraque fuerint in hoc regno pietate potentiores ? Pace Dei dixerim , acerbissime mortis ducis Colimbri fiât obiivio , quoad liberos capiat tandem pietas pectora nostra, nisi miserum non est iuvenes principes deturbari fortunis omni-

bus. At infortunius, miserius, quod innocentes [sunt.1 Nonne acerbum est, Rex Clemcntissime , tuos cognatos exagitari procellis ? At acerbius est a te, domino, rege, cognato. Nonne calamitosum eos omnibus bonis everti ? At calamitosius, si cum dedecore.

Tui sunt, o Rex, cor tuum et caro tua pro quibus preces effundimus. Tui qui rogant : namque frater patruelis tuus dorainus de Charolois, soror patris tui nostra Ducissa, has tibi supplices, has pias, has primas preces effuodunt, ut sepulcrum avitum patruo, patrimonium profugis, cognatis bona, honores, rem, dignitatem restituas. Adsistit cl Nostcr Princeps, et quidem non unus e vulgo, sed qui Burgundic, Lotharingie, Frisie ohm tria florentissima régna possidet, qui ducatuum quinque dux, viginti et unius dominiorum vel marcbio vel cornes, supplex efflagitat quod debes ullro largiri. Si ergo eidem Nostro Principi , propter ipsius in te observanciam , multa ; si Domino de Charolois, propter suavitatem sanguinis, plurima; si Deo immortali, dimittite clamanti et dimittetur vobis, omnia debes : tu qui alioquin hostibus parceres, misericordiam tuo sanguini non denegabis.

Finit.

[ i S] Ne Rex Magnanimus P or tug allie atque Algarbrii aut levé aut turpe ducat mutare deliberata severitatis in filios Duels Colimbri consilia et ne, suis agnatis sueque familie notas adscribens, suammet laudem offendat, Iohantsis Ioffridi, decani de Vergeio, sanctissimi Domini nos tri referendarii 9 secunda oracio incipit, dicta Elbore, in concilio procerum, XIII' die decembris M° CCCC° XLIX°.

Sive ingenii nostri hec imbecillitas tulit, Inclite Princeps, sive fortuna id egit nostra ut, per tôt pericula missi non abiecti principis nomine, supplices advoluti pedibus tuis, ne unam quidem ex rébus multis factu facilibus, iustis etiam et honestis , impetraverimus : non est tamen cur sibi quispiam congratuletur de te spem bonam no bis interclusisse. Nichil nempe timor ne importuni dicamur, nichil quorum dam vultus et ora, niebil repugnantium concursus et numerus nos a cepto déterrent, quia gloria virtutis eorum tu es, et in beneplacito tuo exaltabitur eorum nomen.

Es namque cum omnibus fortune donis ornatus, tum optimo animo, summo consilio, singulari prudencia ita instructus preditusque per naturam, quod omnium qui te circumsistunt tu sol us virtutem virtute superas. Quousque igitur obicere tibi glaucum ob oculos , restringerc aciem animi tui , acuere iram in tuos, oppugnare decus istius regni, robur régie stirpis evellere sibi al i qui s posse confidat aut gaudeat ? Cur non omnes intelligunt repetere proprios queque recursus, et suo reditu gaudere singula? Numquid te ferreum aut letargico somno depressum semper fore sperandum est quum tu , quasi ex cuiusdam noctis somno sic ab omni tandem ira emergens, pulcherrimam florentissimamque progeniem regiam e facibus tante calamitatis eripias, conserves atque restituas. Siquidem adduci nequeo ut credam quin tandem regium pectus accipias et hec tanta furiarum verbera réfutes. Constrictam enim nunc teneri tuam benignitatem videraus, et colligatione multarum

rôrum stfpitos cinefes cotidie ventilari, excuti flammas, novosque ignés Tue Maiestatis exasperato animo subici.

Scimus quod commota semel atque excussa mens ei diu servit affectui a quo impellitur. Scimus, ut Ecclesiasticus loquitur, quod ira misericordiam non habet, et impetum concitati spiritus ferre quis poterit ? Scimus denique nichil invito persuaderi. Sed prêter spem bonam ex te , quem metum vicit tua molestia? Circumspicio» cum omnis provincie , régna, terre mariaque aspera aut fessa bel lis sint , neque tibi , neque cuiquam regum , etsi cetera suppeditarent, aut esse aut satis amicorum unquam fuisse ; neque tibi esse consilia eius principis, qui tibi amicus plus quam tui indigus est, fastidire preces et aspernari crediderim. Quippe qui sciam te ita bonum ut, instar Medee, tuosagnatos, tuum genus sparsumiri per orbem non tandem perferas; ita vero prudentem ut non tam amicos spemere noiis quam, dum omnia turbine iactantur et fluctibus, allicere temptes pocius principum voluntates aliénas, partas retinere, placare turbatas. Super bas namque te profecto aures habere sermonibus variis iactabunt bomines [t©] si, cum domini servorum preces exaudiunt; si, cum importuna mulier rogans auditur, tu quod Noster Princeps ex pietate caritateque sanguinis obsecrat, tandem contempseris.

Equidem scis quibusdam esse leticie nos frustra esse cognatos; sed quomodo nudius quartus Tue Maiestati dixi, segetes in terram misse non statim soient sui fructus ostentare proventum; nec nostro labore subito potuit tantus in tuo regno animorum ardor extingui. Verum te cum emollire, Rex Clementissime, et florentissime familie maia sedare temptemus , certe quod conatus noster parturit aliquando pariet. Nempe, obsecro, Assueri cor et Nabugodonosor animum subito nonne Deus ex ira in lenitatem deflexit? Nonne cor régis in manu Dei est, et quousque voluerit inclinabit illud?

Àt non est integrum, inquiunt; constancie columen est rex; non solet aut débet mutare sua consilia. Litteras adversus infantem don Petrum scripsit , regibus misit, orbem impressit. — Hec profecto, Princeps Excelse, lepida sunt memoratu, eadem in usu atque ubi periculum feceris, ut Plautus loquitur, aculeata sunt. Quid enim non potest esse integrum sapienti? — Non ausim dicere te errasse, Rex, quam vis cuiusvis hominis sit errare. Sed cum posteriores cogitaciones, ut Cicero asserit, sapientiores esse soient, tum, aiunt veteres, non esse turpe cum racione mutare consilium, nec levitatis discedere ab errore cognito. Atque equidem in hoc te gratulor président esse : nam quod Esiodus optimum dixit, tam docili nature bonitate precellis, tam prestas ingenio ut per te noscere queas aliud pervicaciam esse, constantiam aliud. •

111a nempe fertur apud Homerum pessima ex inferni furiis , ista virtutum omnium culmen est. Ma furorem et iram continet, ista dissolvit et evehit. Il la furorem putat esse consilium, ista ubi officit ira eam veluti pestem refellit. Illa semper idem dicere et agere vult, hec semper bonum pro fine spectat, non idem semper facit aut dicit, nec in una sentencia statuit esse manendum conversis rébus vel rébus novis allatis. Audi que ex Platone decerpta Marcus Tullius in epistolis familiaribus retulit : « Nunquam , in- » quit, prestantibus in gubernanda republica viris laudata est perpétua in » eadem sentencia permansio. Sed ut in navigando tempestati obsequi artis » est, etiam si portum tenere non queas; cum vero id possis incitata veli- » fi cation e assequi, stultum est eum cum periculo cursum tenere quem ce-

» péris , potius quam , eo commutato , quo velis tune pervenire ; sic cum » omnibus in republica administranda propositum esse debeat ocium cum » dignitate, non idem semper spectare debernus (1). »

Quamobrem, Princeps Virtuosissime , cum tibi nichil magis propositum esse debeat quam quod Aristippus exoptabat a diis, amicitias au gère, honorem ad parentes habere, pro patria patrare aliquod egregium facinus, non est inconstancie si notas infâmes quas inussisti patruo per terapus intestini furoris abducas nunc, et in tuos agnatos referas gloriam que veluti lux luci magne coniuncta, Tuam Maiestatem illustret.

Ut enim pulcbritudo stellarum in Scriptura dicitur esse gloria celi sic regnum quodlibet preclaris principibus non exhausum ire, sed auetum si tu eniteris, et eorum errata texeris, eosque tenueris et ornes, si [il] principibus tue slirpis non dedecus inferatur per te, sed dignitas salusque pari ter, tantum profecto Tue Majestati luminis affert, ut sive ad honorem, sive ad gloriam, laudis nichil sit altius.

In hoc te figere oculos, o Rex, ad hoc reducere cogitatus tuos constancia instruit. Ab hoc instituto, si tu, quamdiu exarsit impetus ire quam ex bello velut fulgur elapsum collegeras, aberraveris, coherere tempestati diucius et alere, corroborare illaque producerè que per sediciones turbulentas deliberasti , profecto non constancia docet, sed pervicacia, que nimis indigna est inseri moribus tuis, o Rex, ad omnia preclara genite, quam extingui iubet Democritus ut ardentem rogum, a qua cèdes, incendia, interitus regnorum aluntur, inveterascunt, corroborantur. Que ergo pertinacia, pervicaciaque est, ea tibi constancia videri non débet.

Quod autem Litteras scripsisti, quibus, queso, scripsisti? Nonne Principibus varios casus expertis scripsisti? Quod si ad paucosadhuc Littere delate sunt? — Delate. — Quid si perpaucis grate? — Grate. — Quid si ab amantissimis cui ne vidèrent ur occluse sunt ? Sed tamen scripsisti, Rex. Isle profecto locus videtur nobis répugna ri tibus magnus Achilles et clava Herculis, ego vero cassiculos aranearum quas tantopere Minerva semper oderit dicere ausim. Si enim bene Pitachus, unus ex sep te m sapientibus Grecic, dixit tocius sapiencie magisterium esse noscere tempus : quo tempo re, queso, scripsisti? Nempe vel per belli procellam, vel continenter recenti adhuc vulnere belli. Siquidem bello flagrabas, neque tibi turpe scribere fuit; neque nunc dum omnis dissensio fracta est armis et equitate Tue Maiestatis extincta, tu, armis positis, animum retinere debes armatum, aut Litterarum prosequi cepta. Ut enim Deus tonitrua, coruscationesque in terram mittit, percutit paucos, omnes exterret, deinde succedit tranquillitas placida, horride voces non audiuntur : ita in bello conviciorum voces, opprobria, insectationes verborum emitti soient et scribi. Quis vero, pacatis rébus, vel auctoritate tua compressis, tam inhumanus est ut obsequi Litteris datis per belli tumultum sic malit, quam reparare que defluxerunt a dignitate regni? « Non fuit, in- » quit Cicero pro Marco Marcello, non fuit recusandum in tanto civili bello, » tanto animorum ardore et armorum, quin cassata respublica, quicumque » belli eventus fuisset, multa perderet ornamenta dignitatis et presidia sta- * bilitatis sue, et multa uterque dux faceret armatus, que idem togatus fieri

(1) Cic. Ep. fam., lib. I, 9.

» prohibuisset. Que quidem tibi nunc omnia belli vulnera, César, sananda » sunt, quibus, prêter te, raederi nemo potest (1). »

Vides ne, Rex prudentissime, et scribi multa solere tempore belli et dici posse que pax tranquillitasque succédons pro&lernit et confutat? Romanorum profecto etiam in urbis exordio, dum bellum contra Sabinos gérèrent, Sabinorumque in Romanos Littere responsaque fuerunt alrocissimis referta conviciis, quos tamen federatissimos postea fuisse constat , nec décrète Littere, missaque feda responsa impedimento fuerc quin resipiscerent. Atque Princeps ilie discipline militari s, regum gloria, tuus avunculus, Aragonum rex per simultatem [18] cum duce Mediolani Litteras se ri psi t quas ego legi, et amicitia huic inde orta postmoduin Litteris per eu m scriptis abscessum est. Quid multa ? Quin etiam sancti quos colimus, cum non de temporal! uni rerum dominio susceptant, sed in problematibus Scripture dissident, graviter invicem invehi soient. At, ut sunt repugnantibus asperi, ita cedentibus iidem placabiles.

Verum suspicor ego statim quosdam dicturos te non in bello, sed confecto bello scripsisse. At qui negant non poterunt inficias ire quin statim scripseris post miserum illud fataleque prelium, nondum expleto calore qui arma tibi prima induerat. Ut enim ventus validus longiori motu deducitur si se adversus densissimam silvam non explicet, ita tui cordis altitudo et ira concepta restingui aut sese explere non plene potuit, tam paucis in pugna fusis, tam cito victis. Restabant ergo,Rex, animo tuo reliquie quedam doloris dum tu scripsisti. Necesse erat in tan ta concursione perturbations omnium rerum, in tanto animorum ardorc, temporibus pocius parère quam moribus. Erant in tam nova, tam inaudita re , tam incredibili , excitandi animi hominum in tuas partes ac retinendi. Erant, quod in bello civili fieri solet, inflammandi ardentes obtrectationibus forsitan partis adverse. Cedendum ergo iracundie fuit in recenti vulnere et , nondum politis rébus, multa scribere, dicere, enunciare impetus ipse coegit.

At, rébus compositis, o Rex, hic dies, ut Terencius loquitur, aliam vitam, alios mères expostulat. Nempe , Serenissime Pr inceps , ne quis error effundatur tibi sub stoice secte obtentu, quasi consilia mutari non deceat, illud equidem apud Titum Livium didici, non homines rébus, sed res homioibus prestare consilia. Propter quod Plautus versipellem inquit hominem esse, oportet pectus cui sapit; utcumque res sunt, ita animum habeat. Illud nonne litteris aureis Apollinis templo fuisse inscriptum fertur, parcere tempori.

Ego certc non solum consilia solere mutari, sed leges conditas adducere multas potis sum temporibus mutabilcs, et, ut dicam, mortales fuisse cum tempore : ut legem Oppiam quam per bellum Annibalis senatus tulit, pax sequuta sustulit ; legem agrariam, quam per belli tumultum tribuni plebis rogaverunt, tempora pacis abrogaverunt. Ita que in pace feruntur, non consilia modo , sed leges, bellum plerumquc abrogat ; que in bello, pax. Numquid igitur, ut Ciceronis verba assumam, instar imperiti medjci uno collirio omnibus morbis medendum et omni tempore utendum erit ? Quasi vero consilia, in quibus sepe maior pars meliorem vincit, si ratio inducit,

(1) Cic. pro Marcello, n° 25.

honor impellit, tempus effl agitât, mutarinon soleant? Quandoquidem leges, que sine amore, cupiditate odioque conduntur deliberacius instituuntuc, pro pluribus promulgautur quam scribuntur Littere, late tamen per bellum, ad pacis tempora se nou extendunt.

Prospice ergo, Rex, eam scripturam, penarumque severitatem quam in pat ru u m tuura dictasti, nu ne tolli posse ut observancia Principis Nostri in te expectat. Nam si verba Dci monitusque sacros dignaris , flexum te mitemque fore amite precibus, quippe qui scias David regem sanctissimum precibus Abighail mulioris abstinuissc ab eo quod adversum Nabal contendebat et nilcbatur, quanquam non deliberaverat [19] solum, sed iuraverat se non relie turuni quicquam ex omnibus que pertinebant ad Nabal ipsum.

Opère precium ergo erit responsum iri schedule quam nunc accepimus consignande, ut iubcs, Principi Nostro. Nempe illam legimus, tuasque Litteras vidimus contumeliosas , tuo primo responso détériores, nobis indignas. Quamvis namque eleganter secretarius ingeniosequo illas vario et Jocupleli eloquencie flore vestivit, tamen quasi non ius, sed iniuriam deprecantes, nos tue Littere refellunt, cum tamen Noster Princeps nichil postulandum putaverit quod equum esse non statuant omnes prudentes et ad speciem iuris pietas vel sola traducat. In quo pretereo credenciam dari nobis simul et adimi, cum omnia te scribere Littere sonent, et nugatorium nobis sit arripere illam credenciam ubi , prêter scriptum , superest nichil. Tuum autem patruum non minus gravia commisisse insimulas quam eos qui statum ci vital is con vel 1ère sunt conati. Quas tibi labes affers, Rex Bone, que ruinera ! Non cernis tue domestice glorie macula m, et cum familiaris integritatis interitum, tum oppressionem decoris generis tui totàm et abhominabilem ! Qui fedissimum et teterrimum parricidium patrie cogitaverunt, his tu patris tui fratrem germanum si mile m faciès i

Obiecisti nobis Africani ne potes , et quo Tua Maiestas rem exemplo graviori fulcirct, Spurius Cassius adductus est, in hisque flagitiosis, fedis, turpibus, floret stilus quidem dicentis magno lepore conditus. At equidem miror, quando proditorum chorus ceptus est obici, quid est cur Graccos quorum inscpultam sepulturam Gicero dicit » Aalam, Melium, et forte Cathilinam non aggregavit. Sed intelligentcr factum existimo ne, quemadmodum recondite res intra muros, si vehementius pertruduntur, exiliunt, ita integritas prestantissimi principis, si tantopere urgeretur, emergeret, quasi violenter excussa, atque prodire t illustrior.

Hodiernus profecto dies beatitsimi martiris Thome opportunus occurrit, cui sectores sui predicationis etiam crimen calumniose obiieiebant ; quem dignum esse qui patibulo suftigeretur, non qui iuxta pontifices atque in ter eos sepeliretur, alrociter et crudelissime dicebant. Sic namque inuri patruo tuo notas turpitudinis et infamie sepulcri non sine rubore quodam audire possum, et peior ipsa res sit an peiore agatur exemplo incertus sum. Sed , queso, Rex» hoccine Nostri Principis ad tuam progeniem affinitas contracte promeruit? Hoccine ipsius in te observancia debuit expectare, ut non modo nichil pro eo facere velis, sed pro precibus acerbitatem, pro labore dedecus solum feraraus, cum acerbius multoque durius et ignominiosius quamantea feceras , responsum prebes ? Errorem in tuo patruo, Principisse Nostre germano, severitatem, si durius loqui velles, cupiditatem, pertinaciam opinionis vel temeritatem fortasse si diceres, nos taceremus. Sceleris vero, pro-

dicionis, parricidii dum exemplum prebes, et ad tuum dedecus veluti facem accendis, quo pacto apud te dedecus nos tram dissimulare possemus? Numquid, quod Pitagoras prohibet, debemus oleo spargere sedem? Aut dum edificas parietem illum, linire, vel apponere cervical sub tuo cubitu, quod sacra les. prohibet? Hec labes non sistit in tuo patruo; ipsa lacius serpit et manat, ad totamque cognacionem [toi se iniusta porrigit sic ut iniuria quod uni de cognacione fit , toti fieri videtur. Spectat ad nostram existimacionem et pudorem nostrum attingit, si notam susceperint ii quos habemus affectu .

Cogita ergo, Benignissime Princeps, quanto dolore affecerimus iuniorem Principem Nostrum referentes responsum istud per quod sue matris germano totius dignitatis spleudor deletus est! Soient siquidem reges ducesquc superillustres atque illustres dici , quia tum in se , tum suo sanguine omnia clara sunt , honesta , splcndida. Nichil obscurum ; sordidum nichil, nichil abiectum hec principum insignia sunt ; iis gaudent et gloriantur, hune integritatis et glorie titulum feciales et hcraldi scrutantur, per hune, non per divitias, n itère principes et excellere volunt. Atqui Noster iunior Princeps alioquin undique clarus, abavo Francorum rege, atavo Romanorum imperatore prognatus, ut sibi honorem sanguinis illibatum conserves efflagitat : nec id iniuria. Si enim propter notam unam Manlio adscriptam in Philippins Cicero ait dedecus ad suam cognacionem deflexum ; ymo vero , si non propter ignominiam, sed quia gloria minuebatur uni ex sua familia Scipio, ut idem Cicero ait, surrexit, obstitit senatui et deprecatus retinuit sui gèneris decus et lumen, Nos, justo dolore petimus vel refringi responsum vel mitigari quod nobis pudorem solum inculcat. Quid enim intencius propheta deprecatur a Deo quam illud : Aufer a me opprobrium et contemptum. Aut quid ille felicissimus Marius gloriabatur aliud quam , quod a pâtre acceperat nichil metuere prêter turpem famam ? Que cejte ob parentum dedecus quam cito nascituri Vix enim apud animum meum statuere possum quo pacto tute id sustines, et, quomodo Amphiaraùs in fabulis ad pestem, sic tu sciens et prudens ad ignominiam ante oculos positam in hoc tuo responso vadis. Scisne divinitus esse prescriptum : Ne glorieris in iguominia patris tui :non enim tibi est gloria sed confusio(l). Gloria namque hominis ex honore patris sui; et dedecus filii, inquit Salomon, est pater sine honore. Scisne in lege veteri patris appellacione , quod llicronimus etiam firmat, teneri patruum? Scisne tu filium Noe, Cham, ideo maledictum in lege, quoniam patris verenda detexit ? Ceterum , lege civili , nonne socer etiam intelligitur nomine patris? Quis honoriticabit exhonorantem animam suam inquit Scriptura? Profecto, si Grecorum scrutari commenta libet, Tersichorum quemdam, cuius Hieronimus meminit, ferunt quia grecus Helenam grecam vituperabat, a diis privatum esse visu. At, postquam palinodiam laudesque Helcne cecinit, oculorum lumen dicitur récupérasse.

Ita, Serenissimc Princeps, dum tu, non solum portugalensis vir, sed Portugalliam totam dignitate complexus, cudis in tui regni principem fedissimum facinus, et non solum tui regni, sed tui generis, ac non modo tui generis principem, sed fratrem patris tui, dum tu fedissimum facinus ins-

(t) Kcclcs, cap. III, f. 12.

culpi pateris tue familie, ego te parum cernere, in hoc quoque quasi orbatum oculis esse dicere ausim. Palynodiam igitur canles, Rex Prudentissime , et tetra monimenta sceleris , indicia ignominie tetra , vestigia dedecoris a tuo regno , a tuo sanguine , a te ipso depellas , vel acerrinmm scriptum tui responsi mitigés ac lenias.

Memimistine , obsecro , quod scribit Seneca , quomodo divus Augustus , parum potens ire, filiam impudicara publicavit, cuius rei, cum se ipsum sedasset, tantam penitudinem egit [t 1] ut fcre sibi ipsi ferrum afferre volens gemebundus cxclamet : O si Mccenas vel aliquis adfuisset michi verus amicus, neque illud dissimulasse!, neque ego peccassem ! Ergo, dum tuo responso patruum eumdemquc socerum tuum insimulas non solum criminis turpissimi ; quum ipsum non minora egisse tuis scriptis affirmas quam omnium scelestissimorum parricidarum princeps aut proditorum Sp. Cassius Rome admisit : qua te obiurgatione , Optime Princeps , aut quo pocius convicio quisque tu us amicus a tanto errore r non temptet evellere ? Siquidem Mauria aurea et margaritis fulgens, inquit Ecclesiasticus , est qui arguit sapientem. Si nulla verba dura videri debent cum eorum auctor salvator effectus est, prospicio nunc offensam prudencie tue caliginem quamdam erroris. Nam licet ultra vires etatis et admirer et laudem in te omnia preclara, ingenium tuum versatile, gravitatis cum humanitate difficillimam societatem, summam prudenciam : quisquis tamen es , née Salomone prudencior, nec ipso cautior, nec ipso astucior es iudicandus. Quem tamen si mulieris suasiones coegerunt crrare, quid mirum si homines, ut in Politicis Aristoteles loquitur, sevissima habentes arma racionem atque prudenciam, quibus ad contraria uti apti sunt, te ad hune errorêm impellunt ut honestatem generis tui , tantis laboribus partam , per orbem agnitam , splendore dilatatam, sponte confundas atque proteras ? Ut mal i volent ia, inimicitie livor et forte quorumdam cupiditas tui nominis obtentu exerceantur, tu sponte tuos ac te ipsum vulneras. Sed sanc, cum homo sis, te qui Tuam Maiestatem circumsistunt au dire necesse est. Cum vero sis optimus , crudelitas in optimi cuiusque mentem facillime irrepit : et cum , ut ait Cicero , sis rex, multi iniqui atque insidiis consutisque dolis semper regibus adsunt, ut Plautus auctor est. Quo fit , si multos cum telo malicie contingit adesse regibus, reges autem multos audire necesse sit; et quo meliores sunt reges, eo facilius credant : te regem magnum , multi s te confessum natura optimum, errarc, falli, decipi plerumque necesse sit.

Dicerem, quod olim omnibus opulentis regibus ac populis Apollo Pithius, ut m Offlciis Cicero scripsit, per oraculum edidit : Spartam nulla alia re nisi avaricia perituram. Sed, ut Plautus admonet, vomicam pressare cesso. Quanquam enim sunt nulla remédia , tamen soient afferre dolorem morbis queque sunt salutaria ; quanquam etiam Zerses Demarato , quem invisum habebat, gratias egit, eique permisit quidquid petere vel le t, quia sibi solus vera dixisset : vereor tamen ne exulecrato adbuc Tue Maiestatis animo Veritas odium pariât et libi sermo noster molestus sit. Quippe qui nunc prevideam non tibi superessc magnas ire reliquias, et te in illud adductum esse discrimen ut vel existimes necessarium esse tuo patruo notas inferri turpitudinis horribilis atque % nefarie, vel tibi credas subeundum dedecus parricidii atque infamiam. Quod profecto minime necesse est : si enim nos audire, ut postukbamtis » tu voluisses , ostendissemus profecto in Infante Petro

aliquid fortasse erroris , séd nichil sceleris ; in te vero multum prudencie , sed forsan nimium suspicionis fuisse. Iq eventu vero fortune flebiiis ostendissemus insuper, ostendemusque. si tu iubebis, confiscationum severitatem et cum negati sepulcri penas , cum acrimoniam tui responsi , transcendere leges pietatis, clemeucie, moris principum, iuris gentiutn.

[M] In quo tamen tuam, Rex Serenissime, et Infantis causam non nobis equare prppositum est ; perduellionis turpitudinem et indignitatem penarum purgare satisest. Noli, obsecro, Rex, tua consilia voluntate metiri. Etenim, ut Plautus auctor est, insanabilis in Republica pestis est voluntas in principe. Noli putare pertinaciam esse constanciain, crudelitatem iusticiam, tuorum dedecus gloriam tuam. Conviciis mortuum oneras : atqui unus ex Spptem Sapientibus, Pittacus, araico, inquit, non maledixeris, ne inimico quidem. Multis te pepercisse dicis et scribis; at tu eos proditores appellas, ut ille fuerit longe felicior qui acie cecidit, qui in causa animam profudit, quam ii quibus dicis per misericordiam pepercisse. Tuos cognatos versos omnibus rébus et uudique afflictos adhuc opprobriis affligis. Contra folium quod vento rapitur ostendis potentiam tuam et stipulam siccam persequeris. Numquid tibi bonum videtur si calumpnieris et opprimas opus manuum tuarum, et quasi leo domesticos tuos evertas ? Non débet profecto fortuna inflammare odium, sed bonitas tua lenire. Non debes ultra mortem Infantis progredi probris, ne pénis in filios, ne superbe in victos, ne turpiter in necessarios, crudeliter in innocentes, ne avare in prorsus inopes desevisse dicaris.

Fac igitur, Rex, si qui humanitatem suam abiiciunt, ut tuam, que summa est, extorsisse non videantur. Abige terterrimum responsum illud quo tuos vulneras, tibi non prodes. Licet namque soient egrotantes conformes morbis cibos, prima quidem specie letos tractu, noxios eventu, tristes optare, non tamen que tibi suavia, sed que utilia, décora honestaque sint spectare debes. Quamobrem meliora scias amicorum vulnera quam fraudulenta oscula inimicorum , atque que dicturi sumus, si per te licet, quanquam aspera, salutaria crede, tibique animum inducas, si opinionem in rébus istis cepisti, si eam ratio vincet, si veritas labefactabit, si nature ius extorquebit, ne Maiestas Tua repugnet ; queque sacra lex iubet, verbo veritatis non contradicas.